Księga Sędziów — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

Księga Sędziów to siódma księga Biblii, w kanonie hebrajskim druga z Proroków Wcześniejszych (Newiim Riszonim). Opowiada o kilku pokoleniach między śmiercią Jozuego a czasami Samuela, gdy Izrael osiadły w Kanaanie raz po raz porzucał Jahwe (PAN), trafiał pod władzę sąsiadów i był ratowany przez wybawców nazywanych sędziami. W jednym zdaniu: bez wierności przymierzu nawet najdzielniejsi przywódcy nie zatrzymają upadku ludu, w którym „każdy czynił to, co było słuszne w jego oczach” (Sdz 17,6).

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Po śmierci Jozuego pokolenia Izraela zajmują tylko część Kanaanu i zostawiają wśród siebie miejscowe narody, których bogów wkrótce zaczynają czcić.
2. Odtąd historia kręci się w kółko: odstępstwo, ucisk ze strony wroga, wołanie do Jahwe i wybawca-sędzia, po którego śmierci wszystko zaczyna się od nowa, za każdym razem nieco gorzej.
3. Kolejni sędziowie — Otniel, Ehud, Debora z Barakiem, Gedeon, Jefte i Samson — pokonują Mezopotamczyków, Moabitów, Kananejczyków, Midianitów, Ammonitów i Filistynów, ale każdy następny wnosi do opowieści więcej własnych słabości.
4. Syn Gedeona Abimelek zdobywa władzę królewską przez bratobójstwo, Jefte płaci za pochopny ślub, a Samson, nazirejczyk od łona matki, traci siłę przez Dalilę i ginie, obalając dom Dagona na Filistynów.
5. Dwa końcowe opowiadania — o domowej kaplicy Micheasza przejętej przez Danitów i o zbrodni w Gibea, po której niemal wyginęło pokolenie Beniamina — pokazują, jak wygląda Izrael, gdy nie ma w nim króla i nikt nie pyta o wolę Boga.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Księga nie jest kroniką prowadzoną rok po roku: część wydarzeń biegła równolegle, a epilog rozgrywa się najpewniej na początku epoki.

Wstęp: niedokończony podbój i klucz do całej epoki — rozdziały 1–2

Rozdział 1 — Po śmierci Jozuego Juda wraz z Symeonem rozbija w Bezek Adoni-Bezeka, Otniel zdobywa Kiriat-Sefer i dostaje za żonę Aksę, córkę Kaleba, a dom Józefa zajmuje Betel, dawniej zwane Luz. Druga połowa rozdziału to wyliczanka porażek: Beniamin nie wygania Jebusytów z Jerozolimy, Manasses, Efraim, Zebulon, Aszer i Neftali zostawiają Kananejczyków w swoich miastach, a Amoryci spychają Danitów w góry.

Rozdział 2 — Anioł Jahwe przychodzi z Gilgal do Bokim i zapowiada, że skoro Izrael nie zburzył ołtarzy mieszkańców ziemi, ich bogowie staną się dla niego sidłem; lud płacze. Narrator wraca do śmierci Jozuego i kreśli schemat całej epoki: nowe pokolenie, które nie znało Jahwe, służy Baalom i Asztartom, Bóg wydaje je wrogom, wzbudza sędziów, a po śmierci każdego z nich lud psuje się bardziej niż jego ojcowie.

Pierwsi wybawcy: Otniel, Ehud, Szamgar — rozdział 3

Rozdział 3 — Po ośmiu latach niewoli u Kuszan-Riszataima, króla Mezopotamii, Otniel, na którego zstępuje Duch Jahwe, przynosi ziemi czterdzieści lat pokoju. Leworęczny Beniaminita Ehud zabija w letniej komnacie Eglona, króla Moabu, krótkim obosiecznym mieczem ukrytym przy prawym biodrze, co otwiera osiemdziesiąt lat spokoju, a Szamgar, syn Anata, zabija sześciuset Filistynów ościeniem do poganiania wołów.

Debora i Barak — rozdziały 4–5

Rozdział 4 — Jabin, król Kanaanu panujący w Chasor, i jego wódz Sisera z dziewięciuset żelaznymi rydwanami uciskają Izraela przez dwadzieścia lat, aż prorokini Debora, która rozstrzyga sprawy ludu pod palmą między Rama a Betel, wzywa Baraka na górę Tabor. Jahwe rozbija wojsko Sisery nad Kiszon, wódz ucieka pieszo do namiotu Jael, żony Chebera Kenity, a ona zabija go we śnie, wbijając mu kołek od namiotu w skroń.

Rozdział 5 — Pieśń Debory i Baraka opowiada tę samą bitwę językiem poezji: z nieba walczą gwiazdy, a rzeka Kiszon porywa wrogów. Pieśń chwali plemiona, które stanęły do walki, zawstydza Rubena, Gilead, Dana i Aszera, którzy nie przyszli, błogosławi Jael i kończy się obrazem matki Sisery wypatrującej przez okno syna, który nie wróci.

Gedeon i Abimelek — rozdziały 6–9

Rozdział 6 — Midianici, Amalekici i ludy ze wschodu przez siedem lat napadają na zasiewy jak szarańcza, a Anioł Jahwe zastaje Gedeona, który młóci zboże w tłoczni wina, żeby ukryć je przed najeźdźcą. Gedeon nocą burzy ołtarz Baala należący do ojca, zyskuje przydomek Jerubbaal, zwołuje plemiona i dwa razy prosi o znak z runem wełny.

Rozdział 7 — Jahwe każe zmniejszyć wojsko z trzydziestu dwóch tysięcy do trzystu ludzi, żeby Izrael nie przypisał zwycięstwa sobie, a Gedeon podsłuchuje w obozie wroga sen o bochenku jęczmiennego chleba, który przewraca namiot. W nocy trzy oddziały z trąbami, dzbanami i pochodniami wywołują panikę, Midianici zabijają się nawzajem, a Efraimici chwytają książąt Oreba i Zeeba.

Rozdział 8 — Gedeon łagodzi pretensje Efraimitów, karze Sukkot i Penuel, które odmówiły jego ludziom chleba, i zabija królów Midianu, Zebacha i Salmunnę. Odrzuca ofiarowaną mu władzę dziedziczną, ale ze złotych kolczyków z łupu robi efod, który w Ofra staje się sidłem dla całego Izraela, a po jego śmierci lud obiera sobie za boga Baal-Berita.

Rozdział 9 — Abimelek, syn Gedeona i jego nałożnicy z Sychem, za srebro ze świątyni Baal-Berita wynajmuje ludzi, zabija na jednym kamieniu siedemdziesięciu braci i zostaje obwołany królem; ocalały Jotam z góry Gerizim opowiada przypowieść o drzewach, które na króla namaszczają oset. Po trzech latach Sychem się buntuje, Abimelek burzy miasto, posypuje je solą i pali jego wieżę, a pod Tebes ginie po tym, jak kobieta zrzuca mu na głowę kamień młyński.

Jefte i sędziowie mniejsi — rozdziały 10–12

Rozdział 10 — Tola z pokolenia Issachara sądzi Izraela dwadzieścia trzy lata, a Jair z Gileadu, ojciec trzydziestu synów jeżdżących na trzydziestu oślętach, dwadzieścia dwa. Gdy lud znów służy bogom okolicznych narodów, Filistyni i Ammonici uciskają go przez osiemnaście lat; Jahwe najpierw odsyła wołających do bogów, których sobie wybrali, a gdy wyrzucają obcych bogów, wzrusza się ich niedolą.

Rozdział 11 — Jefte, syn nierządnicy wygnany przez przyrodnich braci do ziemi Tob, zostaje sprowadzony przez starszych Gileadu na wodza i najpierw prowadzi z królem Ammonitów spór o prawo do ziem za Jordanem. Na Jeftego zstępuje Duch Jahwe, wódz składa pochopny ślub, rozbija Ammonitów w dwudziestu miastach, a z domu jako pierwsza wychodzi mu naprzeciw jego jedyna córka.

Rozdział 12 — Efraimici grożą Jeftemu spaleniem domu, bo nie wezwał ich do wojny; Gileadczycy obsadzają brody Jordanu i rozpoznają uciekinierów po tym, że zamiast szibbolet mówią sibbolet, a z Efraima ginie czterdzieści dwa tysiące ludzi. Po sześciu latach rządów Jeftego Izraela sądzą kolejno Ibsan z Betlejem, Elon z Zebulona i Abdon z Piratonu.

Samson — rozdziały 13–16

Rozdział 13 — Po czterdziestu latach ucisku filistyńskiego Anioł Jahwe zapowiada niepłodnej żonie Manoacha z Sorea, z pokolenia Dana, syna, który od łona będzie nazirejczykiem i zacznie wybawiać Izraela. Posłaniec nie zdradza imienia i wstępuje do nieba w płomieniu ołtarza, a urodzony chłopiec, Samson, zaczyna doznawać działania Ducha Jahwe między Sorea a Esztaol.

Rozdział 14 — Samson chce poślubić Filistynkę z Timny, po drodze rozdziera gołymi rękami młodego lwa, a przy następnej wizycie wybiera miód z jego padliny. Na weselu zadaje trzydziestu towarzyszom zagadkę, a gdy ci wymuszają rozwiązanie przez jego żonę, zabija trzydziestu mężczyzn w Aszkelonie, żeby spłacić zakład; żona zostaje oddana jego towarzyszowi.

Rozdział 15 — Odprawiony przez teścia Samson puszcza na pola Filistynów trzysta lisów z pochodniami uwiązanymi między ogonami, a Filistyni w odwecie palą jego żonę i jej ojca. Wydany wrogom przez trzy tysiące ludzi z Judy, w Lechi zrywa więzy, zabija tysiąc mężczyzn oślą szczęką, a gdy cierpi pragnienie, Bóg otwiera dla niego źródło nazwane En-Hakkore.

Rozdział 16 — W Gazie Samson wyrywa wrota miejskiej bramy i wynosi je na górę naprzeciw Hebronu, a potem zakochuje się w Dalili z doliny Sorek, która za srebro książąt filistyńskich trzy razy próbuje wydobyć z niego sekret siły. Za czwartym razem Samson mówi prawdę, zostaje ogolony, oślepiony i zmuszony do mielenia w więzieniu, a w czasie ofiary dla Dagona prosi Boga o siłę jeszcze raz i obala świątynię na siebie i Filistynów.

Pierwszy epilog: kaplica Micheasza i wędrówka Dana — rozdziały 17–18

Rozdział 17 — Micheasz z góry Efraim oddaje matce tysiąc sto ukradzionych srebrników, a ona z części srebra, które poświęciła Jahwe, zamawia posąg ryty i posąg odlany; syn urządza w domu kaplicę z efodem i terafim. Wędrowny Lewita z Betlejem zgadza się zostać jego kapłanem za dziesięć srebrników rocznie, szatę i utrzymanie, a Micheasz jest przekonany, że teraz Jahwe będzie mu błogosławił.

Rozdział 18 — Pokolenie Dana, wciąż bez własnego terytorium, wysyła pięciu zwiadowców, a potem sześciuset zbrojnych, którzy po drodze zabierają Micheaszowi posągi, efod, terafim i kapłana. Danici zdobywają i palą spokojne miasto Lajisz na północy, odbudowują je pod nazwą Dan i ustawiają w nim posąg, któremu służą Jonatan, syn Gerszona, i jego potomkowie.

Drugi epilog: zbrodnia w Gibea i wojna z Beniaminem — rozdziały 19–21

Rozdział 19 — Lewita z góry Efraim zabiera od teścia z Betlejem swoją nałożnicę i w drodze powrotnej omija obcy Jebus, by przenocować w Gibea, mieście Beniamina. Tamtejsi mężczyźni otaczają dom starca, który go przyjął; Lewita wyprowadza do nich nałożnicę, rano znajduje ją na progu bez odpowiedzi, a w domu dzieli jej ciało na dwanaście części i rozsyła po całym Izraelu (zob. dlaczego Bóg pozwolił na zbrodnię w Gibea).

Rozdział 20 — Zgromadzenie od Dan aż do Beer-Szeby, czterysta tysięcy zbrojnych, zbiera się w Mispie i żąda wydania winnych, ale Beniamin staje w ich obronie. Po dwóch klęskach i pytaniu Boga przy arce, przy której służy Pinchas, wnuk Aarona, Izrael zastawia zasadzkę pod Gibea; ginie dwadzieścia pięć tysięcy Beniaminitów, a sześciuset ocalałych ucieka na skałę Rimmon.

Rozdział 21 — Związani przysięgą, że nie dadzą Beniaminitom swoich córek, Izraelici opłakują pokolenie, które niemal zniknęło, więc wybijają Jabesz-Gilead za nieobecność na zgromadzeniu i oddają ocalałym czterysta dziewcząt. Brakujące żony Beniaminici porywają spośród córek Szilo tańczących w czasie dorocznego święta, a księga zamyka się zdaniem o braku króla.

Bohaterowie

Hebrajskie szofet, tłumaczone jako „sędzia”, oznacza kogoś, kto przywraca porządek i prawo. W tej księdze sędziowie to przede wszystkim wybawcy i wodzowie wzbudzani w czasie kryzysu; rozstrzyganie sporów w dzisiejszym sensie przypisano wprost tylko Deborze (Sdz 4,5). Kilka postaci ma w serwisie osobne opracowania.

• Otniel — syn Kenaza, młodszego brata Kaleba, pierwszy sędzia; jego historia (Sdz 3,7-11) to czysty wzorzec: grzech, niewola, wołanie, Duch Jahwe, zwycięstwo, pokój.
• Ehud — leworęczny Beniaminita, który zabija króla Moabu podstępem; imię Ehud i jego lewa ręka należą do najbardziej plastycznych szczegółów księgi.
• Debora — prorokini i sędzia, jedyna kobieta sprawująca ten urząd; przekazuje Barakowi rozkaz Boga i idzie z nim na wojnę.
• Barak — wódz z Kedesz-Neftali, który nie chce ruszyć bez Debory, więc chwała zwycięstwa przypada kobiecie (Sdz 4,8-9).
• Jael — żona Chebera Kenity, zabija Siserę we własnym namiocie; Pieśń Debory nazywa ją błogosławioną między kobietami (Sdz 5,24).
• Gedeon (Jerubbaal) — najmniejszy w domu ojca, z biednej rodziny w Manassesie (Sdz 6,15), który z trzystoma ludźmi rozbija Midian, odmawia korony, a potem sam sprowadza lud na manowce efodem; imię Gedeon bywa łączone z hebrajskim gada, czyli ścinać, rąbać.
• Abimelek — syn Gedeona, pierwszy w Izraelu samozwańczy król; jego imię brzmi ironicznie wobec ojca, który królem być nie chciał.
• Jefte — wypędzony syn nierządnicy, zdolny dyplomata i wódz, zapamiętany z powodu ślubu, który uderzył w jego jedyną córkę.
• Samson — nazirejczyk od łona, najsilniejszy i najbardziej samowolny z sędziów; walczy z Filistynami głównie z osobistych pobudek, a Bóg mimo to przez niego działa.
• Dalila — kobieta z doliny Sorek, która za srebro wydaje Samsona Filistynom; tekst nie mówi, czy była Filistynką, a jej imię bywa różnie wykładane.
• Micheasz i Lewita — pobożny na własną rękę właściciel domowej kaplicy i kapłan do wynajęcia, który odchodzi, gdy dostaje lepszą ofertę (Sdz 18,19-20).

Autor i czas powstania

Księga nie podaje autora. Tradycja żydowska zapisana w Talmudzie (traktat Bawa Batra) przypisuje ją Samuelowi. To tradycja, nie informacja z Pisma, ale nie jest wzięta znikąd: tekst zna już instytucję króla, skoro czterokrotnie powtarza, że w tamtych dniach króla nie było (Sdz 17,6; 18,1; 19,1; 21,25).

Inne wskazówki prowadzą w różne strony. Uwaga, że Jebusyci mieszkają w Jerozolimie z synami Beniamina „aż do dziś” (Sdz 1,21), pasuje do czasu przed zdobyciem miasta przez Dawida (2 Sm 5,6-7). Z kolei informacja, że potomkowie Jonatana służyli w Dan „aż do czasu uprowadzenia do niewoli mieszkańców tej ziemi” (Sdz 18,30), zwykle bywa odnoszona do deportacji asyryjskich w VIII wieku przed Chr., co oznaczałoby późną redakcję. Część komentatorów czyta ją jednak w parze z następnym wersetem, który mówi o czasie, „póki dom Boży był w Szilo” (Sdz 18,31), czyli o klęsce za dni Heliego. Wielu badaczy uważa księgę za część dzieła historycznego od Jozuego do Królów, zredagowanego ostatecznie po upadku królestwa; rozstrzygnąć tego nie sposób.

W tym samym wersecie 18,30 hebrajski tekst ma ciekawą osobliwość: w imieniu dziadka Jonatana litera nun jest dopisana nad linią, co zamienia imię Mojżesz w Manasses. Gerszom był synem Mojżesza (Wj 2,22), dlatego wielu komentatorów sądzi, że pierwotnie chodziło o wnuka Mojżesza, a dopisek miał oszczędzić mu wstydu.

Chronologia epoki się nie domyka. Już suma lat ucisku i pokoju podanych do czasów Jeftego przekracza trzysta lat, o których on sam mówi (Sdz 11,26), a Paweł w Antiochii mówi, że Bóg dawał Izraelowi sędziów „przez około czterysta pięćdziesiąt lat” (Dz 13,20). Wielu sędziów działało zapewne lokalnie i równocześnie — już Sdz 10,7 mówi o dwóch uciskach naraz, ze wschodu i z zachodu. Rachunek szczegółowo rozkłada artykuł ile trwała epoka sędziów. Zależnie od datowania wyjścia z Egiptu początek epoki umieszcza się w XIV albo w XII wieku przed Chr., koniec — w XI wieku, przed Saulem. Epilog nie jest ułożony chronologicznie: w wojnie z Beniaminem przy arce służy jeszcze Pinchas, wnuk Aarona (Sdz 20,28), znany z czasów Jozuego (Joz 22,13).

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Spirala, nie koło. Sdz 2,11-19 opisuje schemat, który powtarza się przy każdym większym sędzi: lud czyni zło w oczach Jahwe, Bóg wydaje go wrogom, lud woła, Bóg wzbudza wybawcę. Ważne jest jednak zdanie, że po śmierci sędziego ludzie psuli się bardziej niż ich ojcowie (Sdz 2,19). Z każdym obrotem jest gorzej: Otniel nie ma skazy, Gedeon kończy efodem, Jefte ofiarą z córki albo jej bezżennością, Samson zemstą, a epilog nie ma już żadnego sędziego.

Niedokończone posłuszeństwo. Tora kazała nie zawierać przymierzy z narodami Kanaanu i nie żenić się z nimi, bo odwiodą Izraela od Boga (Pwt 7,2-4). Sędziowie pokazują, jak to wygląda w praktyce: Izraelici brali ich córki za żony i służyli ich bogom (Sdz 3,6), a Psalm 106 mówi o tym samym okresie, że bożki stały się dla nich pułapką (Ps 106,34-36). O moralnych trudnościach samego nakazu serwis pisze w artykule dlaczego Bóg kazał wytępić narody Kanaanu.

Synkretyzm zamiast ateizmu. Izraelici rzadko wprost porzucali Jahwe. Dokładali do Niego Baala i Asztarty, a przy ołtarzu Baala ojca Gedeona stał słup kultowy, który polski przekład nazywa „gajem”, a hebrajski aszerą (Sdz 6,25). Matka Micheasza poświęca srebro Jahwe, żeby zrobić z niego posąg — łamie drugie przykazanie w dobrej wierze.

Kto jest królem. Gedeon mówi wprost: „Pan będzie panował nad wami” (Sdz 8,23). Jego syn Abimelek pokazuje, jak wygląda władza zdobyta przemocą, a przypowieść Jotama porównuje takiego króla do ostu. Epilog z kolei pokazuje chaos bez żadnej władzy. Księga nie jest więc ani prostą pochwałą monarchii, ani jej odrzuceniem — prowadzi do pytania o króla, którego wybierze Bóg (Pwt 17,14-15), i do chwili, gdy lud prosi Samuela: „Ustanów nam więc króla, aby nas sądził, jak to jest u wszystkich narodów” (1 Sm 8,5).

Duch Jahwe uzdalnia do zadania. Duch Jahwe zstępuje na Otniela (Sdz 3,10), ogarnia Gedeona (Sdz 6,34), zstępuje na Jeftego (Sdz 11,29) i wielokrotnie zawładnia Samsonem (Sdz 14,6; 15,14). To moc samego Boga działająca przez człowieka do konkretnego wybawienia, nie nagroda za świętość — najlepiej widać to na Samsonie. Szerzej o tym, jak Pismo mówi o Duchu, piszemy w artykule Duch Święty — osoba czy moc.

Bóg wybiera słabych. Leworęczny Ehud, kobieta Debora, najmniejszy w domu ojca Gedeon, wyrzutek Jefte. Przy Gedeonie Bóg mówi otwarcie, że wojsko jest za duże, bo Izrael mógłby się chełpić, że sam się wybawił (Sdz 7,2).

Losy kobiet jako barometr. Na początku Aksa sama prosi ojca o źródła wody (Sdz 1,15), Debora prowadzi lud, a Jael kończy wojnę. Później widzimy córkę Jeftego, żonę Samsona spaloną przez Filistynów, nałożnicę z Gibea i porwane córki Szilo. Ten kierunek sam komentuje epokę.

Najważniejsze wersety

Zasada całej epoki: Bóg wzbudza wybawców z litości, a lud po ich śmierci wraca do bożków.

Potem Pan wzbudził sędziów, którzy ich wyzwalali z rąk grabieżców; Lecz także swoich sędziów nie słuchali, ale uprawiali nierząd z obcymi bogami i oddawali im pokłon. Szybko zboczyli z drogi, którą kroczyli ich ojcowie, słuchający przykazań Pana; ci tak nie postępowali. A gdy Pan wzbudzał im sędziów, to Pan był z każdym sędzią i wybawiał ich z rąk ich wrogów przez wszystkie dni sędziego. Pan bowiem litował się nad ich jękiem z powodu tych, którzy ich uciskali i trapili.

Sdz 2,16-18 (UBG)

Gedeon odmawia korony, bo królem Izraela jest Jahwe. Kilka wersetów dalej ten sam człowiek robi efod, który staje się sidłem.

I powiedzieli Izraelici do Gedeona: Panuj nad nami, ty i twój syn, i syn twego syna. Wybawiłeś nas bowiem z rąk Midianitów. Lecz Gedeon odpowiedział im: Nie ja będę panował nad wami ani nie mój syn będzie panował nad wami. Pan będzie panował nad wami.

Sdz 8,22-23 (UBG)

Jedna z najbardziej ludzkich scen w księdze: Bóg, który najpierw odsyła lud do jego bożków, nie potrafi obojętnie patrzeć na jego nieszczęście.

Synowie Izraela odpowiedzieli Panu: Zgrzeszyliśmy. Uczyń z nami, co wydaje się dobre w twoich oczach, tylko wybaw nas, prosimy, dzisiaj. Wyrzucili więc obcych bogów spośród siebie i służyli Panu, a Pan wzruszył się niedolą Izraela.

Sdz 10,15-16 (UBG)

Modlitwa oślepionego Samsona. Prosi o siłę „tylko ten jeden raz” — i o zemstę, nie o przebaczenie.

Wówczas Samson wezwał Pana i powiedział: Panie Boże, wspomnij na mnie, proszę, i wzmocnij mnie tylko ten jeden raz, Boże, abym mógł się zemścić już na Filistynach za dwoje moich oczu.

Sdz 16,28 (UBG)

Ostatnie zdanie księgi, powtórzone niemal dosłownie z Sdz 17,6. Tora zapowiadała koniec takiej samowoli: „Nie będziecie postępować zgodnie z tym wszystkim, co my tu dziś czynimy: każdy, co jest dobre w jego oczach” (Pwt 12,8), a w hebrajskim w obu miejscach stoi to samo słowo jaszar. Szczegółowe studium wersetu znajdziesz na stronie Sędziów 21,25.

W tych dniach nie było króla w Izraelu. Każdy czynił to, co było słuszne w jego oczach.

Sdz 21,25 (UBG)

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Księga Sędziów nie pokazuje, że Tora zawiodła. Pokazuje, co się dzieje, gdy lud przestaje ją znać: powstało pokolenie, „które nie znało Pana ani też dzieł, których dokonał dla Izraela” (Sdz 2,10). Narody pozostawione w ziemi miały sprawdzić, czy Izrael będzie posłuszny przykazaniom danym przez Mojżesza (Sdz 3,4).

Najlepiej widać to w historii Micheasza. Ma on szczere pragnienie czci Jahwe, ale buduje ją według własnego pomysłu: posąg dla Jahwe wbrew dziesięciu przykazaniom, efod i terafim, najpierw syn jako kapłan, potem wynajęty Lewita spoza rodu Aarona. Jego zdanie brzmi dziś bardzo współcześnie: „Teraz wiem, że Pan będzie mnie błogosławił, gdyż mam Lewitę za kapłana” (Sdz 17,13). Pismo odpowiada na to Pwt 12, które każe czcić Boga tak, jak On sam wskazał, a nie tak, jak każdy uważa za dobre.

Prawo o pokarmach jest w księdze obecne jako oczywistość. Anioł mówi do matki Samsona: „nie jedz nic nieczystego” (Sdz 13,4) — to polecenie ma sens tylko wtedy, gdy podział na czyste i nieczyste z Kpł 11 jest znany i obowiązuje (zob. prawo dietetyczne). W tym świetle znaczący jest szczegół z Sdz 14,9: Samson je miód z padliny lwa, a rodzicom nie mówi, skąd go wziął. Tora uznaje lwa, zwierzę chodzące na łapach, za nieczyste i każe traktować dotknięcie jego padliny jako źródło nieczystości (Kpł 11,27). Narrator tego nie komentuje, ale milczenie Samsona mówi dość.

Święta biblijne też są w tle. Na końcu księgi starsi przypominają, że „co roku odbywa się uroczyste święto Pana w Szilo” (Sdz 21,19). Tekst nie podaje, które to święto; tańce przy winnicach (Sdz 21,20-21) skłaniają część komentatorów do myśli o czasie winobrania i Święcie Namiotów, ale to tylko przypuszczenie. Gorzka ironia polega na tym, że pielgrzymie święto, na które Izrael miał przychodzić przed Jahwe (Pwt 16,16), staje się okazją do porwania dziewcząt.

Zapowiedzi Mesjasza

Księga nie zawiera proroctw mesjańskich w ścisłym sensie, ale ma wątki, które dalsze Pismo samo podejmuje.

Wybawca. Sędziowie nazywani są wybawcami (Sdz 3,9.15), a hebrajskie moszia pochodzi od tego samego rdzenia co imię Jeszua (Jezus), „Jahwe zbawia”. Każdy sędzia ratował na czas swojego życia (Sdz 2,18). Izajasz sięga po zwycięstwo Gedeona, zapowiadając wyzwolenie: Bóg złamie jarzmo ciemięzcy „jak za dni Midianitów” (Iz 9,4), a kilka wersetów dalej mówi o dziecku, które zasiądzie na tronie Dawida na wieki (Iz 9,6-7). To połączenie zrobił sam prorok, nie komentator.

Król. Refren o braku króla prowadzi dalej, do Dawida i jego potomka. Ciekawe jest też to, że w obu epilogach pojawia się Betlejem (Sdz 17,7; 19,1), a zbrodnia dzieje się w Gibea, późniejszym mieście Saula (1 Sm 10,26). Część badaczy widzi w tym celowe zestawienie miasta Dawida z miastem pierwszego, nieudanego króla. Tuż po Sędziach stoi Księga Rut, której akcja dzieje się „w czasach, kiedy rządzili sędziowie” (Rt 1,1) i kończy się rodowodem Dawida.

Anioł Jahwe. Posłaniec, który rozmawia z Gedeonem i sprawia, że ogień ze skały trawi jego ofiarę, a nad ofiarą Manoacha wstępuje w płomień ołtarza, jest w tekście utożsamiany z samym Jahwe (Sdz 6,14.22-23; 13,22). Pytany o imię odpowiada: „Dlaczego pytasz o moje imię, które jest tajemnicze?” (Sdz 13,18). Hebrajskie peli ma ten sam rdzeń co pele, „Cudowny”, pierwsze z imion dziecka w Iz 9,6. Wielu wierzących widzi w tych scenach objawienie Słowa przed wcieleniem, ale Pismo tego wprost nie mówi — ostrożnie rozkłada to artykuł Anioł Jahwe — posłaniec czy sam Bóg.

Samson. Śmierć, w której Samson pokonuje więcej wrogów niż za życia (Sdz 16,30), bywa czytana jako zapowiedź zwycięstwa przez śmierć. Różnice są jednak większe niż podobieństwa: Samson umiera, prosząc o zemstę za swoje oczy, a Jeszua modli się: „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią” (Łk 23,34).

Dla ucznia: motywy i pytania

• Cykl odstępstwa — formuła „synowie Izraela czynili to, co złe w oczach Pana” (Sdz 2,11; 3,7), czasem z dodanym słowem znowu, otwiera kolejne części (Sdz 3,12; 4,1; 6,1; 10,6; 13,1).
• Refren o braku króla — spina oba epilogi (Sdz 17,6; 18,1; 19,1; 21,25).
• Ironia i odwrócenie ról — kobieta kończy wojnę Baraka, kobieta zabija Abimeleka, najmocniejszy mężczyzna przegrywa z Dalilą.
• Lewa ręka — Ehud i siedmiuset leworęcznych procarzy z Beniamina (Sdz 3,15; 20,16).
• Duch Jahwe — moc Boga dana konkretnym ludziom do konkretnego zadania.

Dlaczego sędziowie z tej księgi nie przypominają dzisiejszych sędziów?

Bo szofet to ktoś, kto przywraca ład, często mieczem. Większość bohaterów to wodzowie, którzy wybawiają lud od ucisku (Sdz 2,16). Jedynie o Deborze tekst mówi, że lud przychodził do niej na sąd (Sdz 4,5). Samuel, ostatni sędzia i pierwszy z wielkich proroków, łączy obie funkcje — o tym przełomie pisze artykuł Samuel — zawias między epokami.

Czy Jefte złożył córkę w ofierze?

Tekst tego nie przesądza. Ślub mówi, że to, co wyjdzie z domu, „będzie należało do Pana albo ofiaruję to na całopalenie” (Sdz 11,31), a relacja o jego wypełnieniu dodaje, że córka nie obcowała z mężczyzną (Sdz 11,39), co pasuje raczej do dożywotniej bezżenności. Pewne jest, że Tora pozwalała wykupić ślub (Kpł 27,2-4), a ofiary z ludzi zakazywała. Oba odczytania omawia artykuł czy Jefte naprawdę złożył córkę w ofierze, a samą naturę ślubowania — hasło ślub (neder).

Skąd brała się siła Samsona?

Nie z włosów samych w sobie. Włosy były znakiem nazireatu, do którego Samson został oddzielony od łona (Sdz 13,5; 16,17), a siła przychodziła, gdy zawładnął nim Duch Jahwe (Sdz 14,6; 15,14). Po ogoleniu tekst mówi krótko: „Pan odstąpił od niego” (Sdz 16,20).

Czy prośba Gedeona o znak z runem to wzór dla wierzących?

Raczej opis słabości, którą Bóg cierpliwie znosi. Gedeon miał już obietnicę: „Ponieważ ja będę z tobą, pobijesz Midianitów jak jednego męża” (Sdz 6,16), a mimo to dwa razy prosił o potwierdzenie (Sdz 6,36-40), sam przepraszając, że nadużywa cierpliwości Boga. Tora ostrzega przed wystawianiem Jahwe na próbę (Pwt 6,16).

Dlaczego księga kończy się tak ponuro?

Bo pokazuje dno, do którego prowadzi spirala z rozdziału 2. W epilogu nie ma wrogów z zewnątrz — Izraelici zwracają się przeciw sobie, a zbrodnia w Gibea przypomina Sodomę. Prorok Ozeasz wiele wieków później wciąż używa jej jako miary zepsucia: „Zepsuli się do głębi, jak za dni Gibea” (Oz 9,9). Ciemny finał przygotowuje czytelnika na Księgę Rut i na pytanie o króla w Księgach Samuela.

Czytaj dalej

• Sędziów 1 — streszczenie pierwszego rozdziału i kolejne rozdziały po kolei
• Księga Sędziów w przekładzie interlinearnym — tekst hebrajski słowo po słowie
• Porównanie przekładów Księgi Sędziów
• Księga Jozuego — podbój, który Sędziowie pokazują jako niedokończony
• Księga Rut — historia rodziny wiernej w czasach sędziów
• 1 Księga Samuela — ostatni sędzia i pierwszy król
• Hebrajczyków 11 — Gedeon, Barak, Samson i Jefte wśród bohaterów wiary (Hbr 11,32)