Wyrażenie o obszarze od Dan aż do Beer-Szeby wygląda na informację topograficzną i bywa tak czytane. W istocie jest to formuła zasięgu, zbudowana z nazw dwóch skrajnych punktów — najdalej na północ wysuniętego Dan i leżącej na południu Beer-Szeby. Znaczy tyle, co cały kraj, i działa dokładnie tak, jak polskie mówienie o obszarze od Bałtyku po Tatry.
Gdzie występuje
W tekście UBG formuła w tej kolejności pada siedem razy, a dwa razy w kolejności odwróconej. Po raz pierwszy przy zwołaniu całego Izraela po zbrodni w Gibea:
Wtedy wyszli wszyscy synowie Izraela i zebrało się całe zgromadzenie jednomyślnie od Dan aż do Beer-Szeby i do ziemi Gilead do Pana w Mispie.
Sdz 20,1
I przywódcy całego ludu, wszystkich pokoleń Izraela, stanęli w zgromadzeniu ludu Bożego: czterysta tysięcy pieszych dobywających miecz.
Sdz 20,2
Przy stwierdzeniu, że Samuel został uznany w całym kraju:
A cały Izrael od Dan aż do Beer-Szeby poznał, że Samuel stał się wiernym prorokiem Pana.
1 Sm 3,20
W deklaracji Abnera o przeniesieniu królestwa na Dawida, gdzie formuła określa zakres władzy:
Aby przenieść królestwo z domu Saula i umocnić tron Dawida nad Izraelem i nad Judą, od Dan aż do Beer-Szeby.
2 Sm 3,10
W radzie Chuszaja, gdzie chodzi o zebranie wszystkich zdolnych do walki:
Dlatego radzę, aby zgromadzić przy sobie cały Izrael, od Dan aż do Beer-Szeby, tak licznie, jak liczny jest piasek nad morzem, i abyś ty osobiście wyruszył na bitwę.
2 Sm 17,11
Przy spisie ludności zarządzonym przez Dawida, gdzie zakres jest istotą polecenia:
Król powiedział do Joaba, dowódcy wojska, który był z nim: Przebiegnij teraz wszystkie pokolenia Izraela od Dan aż do Beer-Szeby i policzcie lud, abym poznał jego liczbę.
2 Sm 24,2
I w podsumowaniu panowania Salomona, gdzie łączy się z obrazem bezpiecznego mieszkania:
Juda i Izrael mieszkali bezpiecznie, każdy pod swoją winoroślą i pod swoim drzewem figowym, od Dan aż do Beer-Szeby, po wszystkie dni Salomona.
1 Krl 4,25
Kolejność bywa odwrotna
Kronikarz podaje ten sam zakres, zaczynając od południa. To dobry dowód, że nie chodzi o kierunek marszu ani o trasę, tylko o objęcie całości:
Dawid więc powiedział do Joaba i do przełożonych nad ludem: Idźcie, policzcie Izraela od Beer-Szeby aż do Dan i donieście mi o ich liczbie, abym ją poznał.
1 Krn 21,2
Postanowili więc ogłosić w całym Izraelu, od Beer-Szeby aż do Dan, aby przybyto do Jerozolimy obchodzić święto Paschy dla Pana, Boga Izraela. Już dawno bowiem go nie obchodzili, jak to było przepisane.
2 Krn 30,5
Sama Beer-Szeba ma w Biblii wcześniejszą historię i jest miejscem przysięgi Abrahama, a Dan zapisał się jako miejsce, w którym Jeroboam ustawił jednego z cielców:
Dlatego nazwano to miejsce Beer-Szeba, bo tam obaj sobie przysięgli.
Rdz 21,31
I postawił jednego w Betel, a drugiego umieścił w Dan.
1 Krl 12,29
Raz formuła zostaje uzupełniona wzmianką o ziemi Gilead, a więc o terenach za Jordanem — co sugeruje, że sama z siebie opisywała przede wszystkim pas na zachód od rzeki. Przy spisie Dawida widać to jeszcze wyraźniej: polecenie posługuje się formułą jako skrótem, ale opis trasy wymienia przeprawę przez Jordan, Gilead i okolice Sydonu. Gdy potem przychodzi zaraza, narrator znów sięga po skrót i podaje nim zasięg klęski:
Pan zesłał więc na Izraela zarazę od rana do ustalonego czasu. Umarło z ludu od Dan do Beer-Szeby siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn.
2 Sm 24,15
Ta sama zasada działa przy wezwaniu Ezechiasza na Paschę. Kolejność nazw jest odwrócona, a sens ten sam: chodzi o to, żeby nikogo nie pominąć.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to traktowanie formuły jako opisu granic państwa. Nie wyznacza ona granic, lecz wskazuje skrajne punkty zamieszkania, a granice bywały w różnych okresach zupełnie inne.
Drugi błąd to wnioskowanie z niej o wielkości kraju. Odległość między tymi miastami jest w skali dzisiejszych państw niewielka, ale formuła nie mówi o kilometrach, tylko o całości.
Trzeci błąd polega na przeoczeniu, kiedy tekst z niej rezygnuje. Po podziale królestwa opisy zwykle mówią o Judzie i Izraelu osobno, a formuła wraca głównie tam, gdzie autor chce podkreślić jedność.
Czwarty błąd to szukanie w wyborze tych dwóch miast znaczenia symbolicznego. Oba były po prostu ośrodkami krańcowymi. Ich późniejsze skojarzenia — kult w Dan, przysięga w Beer-Szebie — istnieją w tekście, ale nie są powodem, dla którego weszły do tej formuły.
Piąty błąd to mylenie formuły zasięgu z formułą liczebności. Gdy tekst chce powiedzieć, jak wielu ludzi zebrano, sięga po porównanie do piasku nad morzem albo podaje liczby. Formuła o Dan i Beer-Szebie mówi wyłącznie o tym, skąd ludzie przyszli, a nie ilu ich było — dlatego w radzie Chuszaja występują obok siebie oba wyrażenia, każde do czego innego.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy zwrot się utrwalił ani czy był używany w mowie potocznej, czy tylko w tekstach urzędowych i kronikarskich. Nie wiemy też, dlaczego kolejność bywa odwracana — czy stoi za tym perspektywa autora, czy zwykła swoboda w stałym wyrażeniu. Wreszcie nie jest jasne, czy formuła obejmowała tereny na wschód od Jordanu; w jednym miejscu tekst dokłada do niej osobną wzmiankę o Gileadzie, co sugeruje, że sama z siebie mogła ich nie obejmować.
Zobacz też: Przysięga (szewua) — słowo związane z liczbą siedem · Gilead · Samuel — znaczenie imienia · Szeba — znaczenie imienia · Jeroboam — znaczenie imienia
