Rzeczownik neder (נֶ֫דֶר, H5088) występuje w Piśmie pięćdziesiąt dziewięć razy, a czasownik nadar (נָדַר, H5087) trzydzieści jeden. To dużo jak na zobowiązanie, którego nikt nie musi zaciągać. Cała instytucja stoi bowiem na napięciu: nikt nie ma obowiązku ślubować, ale kto ślubował, ma obowiązek wypełnić. Tora wraca do tego napięcia kilka razy i za każdym razem rozstrzyga je tak samo.
Dobrowolny na wejściu, obowiązkowy na wyjściu
Jeśli złożysz Panu, swemu Bogu, jakiś ślub, nie zwlekaj z jego spełnieniem, gdyż Pan, twój Bóg, z pewnością będzie się tego domagał od ciebie, a na tobie będzie ciążył grzech.
Pwt 23,21
Lecz jeśli nie będziesz ślubował, grzech nie będzie na tobie ciążył.
Pwt 23,22
Dwa wersety obok siebie mówią rzecz, którą łatwo przeoczyć. Niezłożenie ślubu nie jest grzechem — tekst stwierdza to wprost. Grzechem jest zwłoka w wypełnieniu tego, co już zostało wypowiedziane. Pwt 23,23 domyka regułę: co wyszło z ust, ma zostać wykonane, bo ślubujący zrobił to dobrowolnie. Dobrowolność nie jest więc podstawą łagodniejszego traktowania, lecz odwrotnie — podstawą surowości.
Gdy złożysz Bogu jakiś ślub, nie zwlekaj z jego wypełnieniem, gdyż w głupcach nie ma on upodobania. Cokolwiek ślubujesz, wypełnij.
Koh 5,4
Kohelet powtarza to samo i dokłada ocenę. Koh 5,5 mówi wprost, że lepiej nie ślubować niż ślubować i nie wypełnić, a Prz 20,25 nazywa pochopne ślubowanie sidłem. Ani jeden z tych tekstów nie zachęca do składania ślubów; wszystkie ostrzegają przed lekkomyślnym otwieraniem ust.
Pierwszy ślub w Piśmie
Wtedy Jakub złożył ślub, mówiąc: Jeśli Bóg będzie ze mną i będzie mnie strzegł na tej drodze, którą idę, jeśli da mi chleb do jedzenia i odzież do ubrania;
Rdz 28,20
Jakub ślubuje w Betel, a jego ślub ma budowę warunkową: najpierw warunki, potem zobowiązanie. Rdz 28,21 dopowiada warunek powrotu, a Rdz 28,22 treść: kamień ma być domem Bożym, a Jakub ma oddawać dziesięcinę ze wszystkiego. Warto zauważyć, że narrator tego ślubu nie ocenia. Nie mówi ani że Jakub postąpił dobrze, stawiając Bogu warunki, ani że postąpił źle. Podaje treść i idzie dalej.
Kto może ślub unieważnić
A jej ojciec usłyszy ślub i zobowiązanie, którym związała swoją duszę, a jej ojciec będzie milczał o tym, wtedy wszystkie jej śluby będą ważne i każde zobowiązanie, którym związała swą duszę, będzie ważne.
Lb 30,4
Lb 30 to jedyny w Torze przepis o unieważnianiu ślubów i dotyczy wyłącznie kobiet zależnych: córki w domu ojca oraz żony. Mechanizm jest jednoznaczny — milczenie w dniu usłyszenia potwierdza ślub, sprzeciw w tym samym dniu go unieważnia. Lb 30,14 czyni z milczenia akt prawny, a Lb 30,15 obciąża męża, który sprzeciwia się dopiero później. Lb 30,9 wyłącza z całego mechanizmu wdowę i rozwiedzioną: ich śluby są ważne bez zastrzeżeń.
Przepis nie przewiduje natomiast żadnej drogi wycofania się dla mężczyzny. Kpł 27 pozwala wykupić przedmiot ślubu za dopłatą jednej piątej, ale to wykup wyceny, a nie anulowanie zobowiązania, a Kpł 27,29 wyklucza wykup tego, co zostało oddane bezwzględnie.
Ślub w rytmie kultu
Oprócz szabatów Pana, oprócz waszych darów, oprócz wszystkich waszych ślubów i wszystkich waszych dobrowolnych ofiar, które będziecie składać Panu.
Kpł 23,38
Tam będziecie przynosić swoje całopalenia, ofiary, dziesięciny i ofiary wzniesienia, swoje ofiary ślubowane i dobrowolne oraz pierworodne ze swojego bydła i owiec.
Pwt 12,6
Śluby są w tych wyliczeniach osobną kategorią, wymienianą obok całopaleń, dziesięcin i darów dobrowolnych. Pwt 12,6 wiąże je z jednym miejscem: ofiara ślubowana idzie tam, gdzie Bóg wybierze, a nie tam, gdzie ślubujący akurat mieszka. Kpł 22,18 pokazuje ślub jako powód złożenia całopalenia, a Ml 1,14 przeklina tego, kto ślubuje samca ze stada, a przynosi zwierzę ułomne. Lb 6,2 podaje szczególny przypadek — ślub nazirejczyka, dostępny mężczyźnie i kobiecie.
Od ciebie pochodzi moja chwała w wielkim zgromadzeniu; wypełnię swoje śluby wobec tych, którzy się ciebie boją.
Ps 22,25
W Psalmach ślub pojawia się najczęściej w sytuacji odwrotnej niż u Jeftego: jako publiczne wypełnienie tego, co obiecano w ucisku.
Jefte i granica tego, co wiemy
Wtedy to, co wyjdzie z drzwi mego domu naprzeciw mnie, gdy wrócę w pokoju od synów Ammona, będzie należało do Pana albo ofiaruję to na całopalenie.
Sdz 11,31
Ślub Jeftego jest sformułowany niejasno już w chwili składania. Mówi o tym, co wyjdzie z drzwi jego domu naprzeciw niemu, i łączy dwie rzeczy spójnikiem, który po polsku brzmi albo. Sdz 11,30 podaje kontekst: to ślub warunkowy przed bitwą, taki sam typ jak w Lb 21,2.
A gdy minęły dwa miesiące, wróciła do swego ojca i wypełnił on na niej swój ślub, który złożył, a ona nie obcowała z mężczyzną. I weszło to w zwyczaj w Izraelu;
Sdz 11,39
I tu tekst się zatrzymuje. Mówi, że Jefte wypełnił ślub, i dodaje zdanie o tym, że jego córka nie obcowała z mężczyzną. Sdz 11,37 podaje jej prośbę o dwa miesiące na opłakiwanie dziewictwa, a Sdz 11,40 — coroczny obyczaj córek Izraela. Czy została zabita, czy oddana na wyłączną służbę bez małżeństwa, narrator nie rozstrzyga. Każda odpowiedź wymaga dopowiedzenia czegoś, czego w tekście nie ma, i uczciwiej jest to powiedzieć, niż wybrać wersję wygodniejszą.
Czego tekst nie mówi
Tora nie podaje formuły ślubu. Nie wiadomo, czy istniały ustalone słowa, czy wystarczała wypowiedź własna. Nie mówi też, wobec kogo ślub trzeba wypowiedzieć, żeby był ważny — Rdz 28,20 i Sdz 11,30 opisują ślub składany bez świadków. Nie ustala terminu wypełnienia: Pwt 23,21 zakazuje zwłoki, ale nie mówi, po ilu dniach zwłoka się zaczyna.
Nie ma w Torze przepisu o ślubie złożonym w błędzie albo pod przymusem. Lb 30,13 wspomina o przysiędze zobowiązania na trapienie duszy, lecz nie wyjaśnia, na czym takie zobowiązanie polegało. Późniejsze prawo żydowskie wypracowało procedury unieważniania ślubów przed sądem; nie pochodzą one z Pisma i kto je referuje, powinien to zaznaczyć.
Zostaje reguła, którą tekst powtarza w trzech księgach i w trzech różnych gatunkach: w prawie, w mądrości i w narracji. Usta wiążą. Bóg nie domaga się ślubów, ale domaga się słowa, które już padło.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ofiara (korban) · Jakub · Jefte
