Pismo przedstawia to jako wyrok, nie jako podbój. Powód podany jest wprost i dotyczy praktyk, które tekst nazywa obrzydliwością — w pierwszej kolejności palenia własnych dzieci w ofierze. Wyrok jest przy tym odroczony o czterysta lat, a Izrael dostaje zastrzeżenie, że nie dzieje się to z powodu jego zasług. To wszystko, co Pismo w tej sprawie tłumaczy. Nie tłumaczy natomiast zakresu nakazu, czyli tego, dlaczego objął on wszystkich mieszkańców tych miast, i tego milczenia nie wolno wypełniać domysłem.
Dlaczego potomkowie Abrahama musieli czekać na tę ziemię?
Pierwsza wzmianka pada u Abrahama, na wiele pokoleń przed wejściem do Kanaanu.
A w czwartym pokoleniu wrócą tutaj, bo jeszcze nie dopełniła się nieprawość Amorytów.
Rdz 15,16
Zdanie jest zaskakujące, bo mówi o zwłoce z powodu winy jeszcze niedopełnionej. Potomkowie Abrahama mają czekać, aż stan rzeczy w tamtej ziemi osiągnie punkt, w którym zapadnie wyrok. Sąd nie jest tu więc dekretem wydanym z góry na dany lud, tylko odpowiedzią na to, co ten lud robi, i to odpowiedzią wstrzymywaną przez wieki.
Jakie praktyki Pismo podaje jako powód tego wyroku?
Księga Kapłańska wylicza praktyki i używa obrazu ziemi, która wyrzuca swoich mieszkańców.
Nie kalajcie się tym wszystkim, gdyż tym wszystkim kalały się narody, które wypędzam przed wami. Także i ziemia stała się skalana. Nawiedziłem więc jej nieprawość w niej i ziemia zwymiotowała swoich mieszkańców.
Kpł 18,24-25
Powtórzone Prawo dopowiada, co w tej liście waży najwięcej.
Nie uczynisz tak Panu, swemu Bogu, gdyż wszystko, czym brzydzi się Pan i czego nienawidzi, czynili swoim bogom; nawet swoich synów i swoje córki palili w ogniu dla swoich bogów.
Pwt 12,31
To jest wskazany powód i warto go czytać dokładnie: chodzi o kult, w którym zabijano dzieci. Ten sam tekst odbiera przy tym Izraelowi wszelką podstawę do poczucia wyższości.
A gdy Pan, twój Bóg, wypędzi ich przed tobą, nie mów w swym sercu: Dzięki mojej sprawiedliwości Pan mnie wprowadził, abym posiadł tę ziemię. Lecz z powodu niegodziwości tych narodów Pan wygnał je przed tobą. Nie dzięki swojej sprawiedliwości ani prawości swego serca wchodzisz, aby posiąść ich ziemię, lecz z powodu niegodziwości tych narodów Pan, twój Bóg, wypędza je przed tobą, i aby dopełnić słowo, które Pan poprzysiągł twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.
Pwt 9,4-5
Zdanie jest powtórzone dwa razy w jednym akapicie, żeby nie było wątpliwości. Izrael nie wchodzi jako naród lepszy, tylko jako narzędzie w wyroku, który zapadł z innego powodu. Kilka wieków później ten sam Izrael zostanie z tej ziemi wygnany za to, czego się tam nauczył — prorocy mówią o tym otwarcie.
Jak brzmi sam nakaz i kogo obejmuje?
Sam rozkaz brzmi tak, jak brzmi, i nie ma sensu go łagodzić.
Ale z miast tych narodów, które Pan, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo, żadnej duszy nie zostawisz przy życiu. Lecz doszczętnie je wytępisz: Chetytów, Amorytów, Kananejczyków, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, jak ci nakazał Pan, twój Bóg; Aby nie uczyli was czynić według wszystkich swoich obrzydliwości, jakie czynili swym bogom, i abyście nie zgrzeszyli przeciw Panu, swojemu Bogu.
Pwt 20,16-18
Uzasadnienie podane w tym miejscu jest praktyczne: chodzi o to, żeby Izrael nie przejął tamtego kultu. Nie jest to jednak wyjaśnienie zakresu. Tekst nie mówi, dlaczego cel ten wymagał właśnie takiej formy, ani dlaczego wyrok objął tych, którzy niczego jeszcze nie nauczyli. W tym punkcie Pismo milczy, a każde uzasadnienie, jakie się tu zwykle dopisuje, pochodzi od komentatorów, nie z tekstu.
Które teksty komplikują ocenę tego nakazu?
Księga Jozuego relacjonuje wykonanie bez żadnego złagodzenia.
I zniszczyli ostrzem miecza wszystko, co było w mieście: mężczyzn i kobiety, dzieci i starców, woły, owce i osły.
Joz 6,21
A ta sama Tora, która nakaz wydaje, zakazuje sądom karać dzieci za ojców.
Ojcowie nie poniosą śmierci za dzieci ani dzieci nie poniosą śmierci za ojców. Każdy za swój grzech poniesie śmierć.
Pwt 24,16
Rozróżnienie na sąd Boży nad wspólnotą i sąd ludzki nad jednostką jest w Piśmie realne, ale nie usuwa napięcia, bo tutaj wyrok wykonują ludzie. Najmocniej komplikuje sprawę zakończenie księgi Jonasza, gdzie Bóg oszczędza pogańskie miasto i wprost powołuje się na tych, którzy niczego nie rozumieją.
A ja miałbym nie żałować Niniwy, tego wielkiego miasta, w którym jest więcej niż sto dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie umieją rozróżnić swej prawej ręki od lewej, a także wiele bydła?
Jon 4,11
Niniwa dostała proroka i czterdzieści dni. Kanaan, według Księgi Rodzaju, dostał czterysta lat. Ale Pismo nigdzie nie zestawia tych dwóch przypadków ani nie wyjaśnia, dlaczego zakończyły się inaczej. Kto twierdzi, że sprawa jest zamknięta, mówi więcej, niż mówi tekst.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego nakaz objął dzieci. Powód sądu nad narodami Kanaanu jest podany, zakres wykonania nie jest wyjaśniony nigdzie w Piśmie, a milczenie w tym miejscu jest konsekwentne — nie tłumaczy tego ani Tora, ani prorocy, ani Nowy Testament.
Nie wiemy, jak daleko sięgało wykonanie. Księga Jozuego mówi o zajęciu całej ziemi, a zaraz potem wylicza narody, które pozostały; Księga Sędziów zaczyna się od tego, że Kananejczycy mieszkają obok. Pismo zestawia te relacje bez komentarza.
Nie wiemy też, ile z formuł o doszczętnym wytępieniu jest językiem opisu wojny w tamtej epoce, a ile dosłownym sprawozdaniem. Tekst sam siebie w tej sprawie nie objaśnia i każda odpowiedź pozostaje hipotezą czytelnika.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Kapłańska · Księga Jozuego · Księga Sędziów
