Aszera (אֲשֵׁרָה, H0842) występuje w Piśmie 40 razy i sprawia tłumaczom kłopot, bo raz wygląda na imię bóstwa, a raz na przedmiot. Polski czytelnik trafia na dodatkową przeszkodę: UBG niemal wszędzie oddaje to słowo jako „gaj”, za starymi przekładami greckim i łacińskim. Zestaw wersetów pokazuje jednak coś innego niż gaj drzew.
Rzecz, którą się sadzi, ścina i pali
Nie posadzisz sobie gaju z żadnego drzewa dokoła ołtarza Pana, swego Boga, jaki sobie zbudujesz.
Pwt 16,21
Czasownik jest tu jednoznaczny: sadzić. Aszery się nie buduje ani nie odlewa — sadzi się ją przy ołtarzu. W innych miejscach się ją wycina (Pwt 7,5; Sdz 6,25), pali (Pwt 12,3; 2 Krl 23,6), kruszy na proch (2 Krl 23,15) albo wykorzenia (Mi 5,14). Czasowniki opisują drewno.
A zbuduj ołtarz dla Pana, swego Boga, na szczycie tej skały, na równym miejscu; weź tego drugiego cielca i złóż z niego całopalenie na drwach z gaju, który zetniesz.
Sdz 6,26
Rozstrzygający jest właśnie ten werset: Gedeon ma ściąć aszerę ojca i użyć jej jako drwa pod całopalenie. Przedmiot jest więc palny i wystarczająco duży, by wystarczyło drewna na ofiarę. To wszystko, co tekst mówi o jego postaci.
Bogini, która ma proroków
Teraz więc poślij i zgromadź przy mnie cały Izrael na górze Karmel oraz czterystu pięćdziesięciu proroków Baala, a także czterystu proroków z gajów, którzy jadają u stołu Jezabel.
1Krl 18,19
Aszera ma tu czterystu proroków jadających u stołu Jezabel — a więc jest traktowana jak bóstwo, nie jak sprzęt. I tu pojawia się szczegół, który każdy może sprawdzić w jednym rozdziale: ci czterystu znikają. W 1 Krl 18,22 Eliasz liczy tylko czterystu pięćdziesięciu proroków Baala przeciwko sobie samemu. W 1 Krl 18,40 chwytani i zabijani są wyłącznie prorocy Baala. Do proroków aszery rozdział już nie wraca — ani po zwycięstwie, ani później.
Aszera pojawia się też w wyliczeniach odbiorców kultu obok Baala i zastępu niebieskiego (2 Krl 23,4). Manasses postawił jej rzeźbę w domu Pana (2 Krl 21,7), a w tym samym domu kobiety tkały dla niej zasłony.
Zburzył też domy Sodomitów, które znajdowały się przy domu Pana, gdzie kobiety tkały zasłony do gaju.
2Krl 23,7
Warto zwrócić uwagę na miejsce akcji tego wersetu: przy domu Pana, nie w obcej świątyni. Aszera nie jest w Królewskich religią sąsiadów, którą Izrael obserwuje z zewnątrz — jest przedmiotem stojącym wewnątrz jerozolimskiego kompleksu i wymagającym stałej obsługi. To samo pokazuje 1 Krl 16,33: Achab po prostu ją zasadził, jak sadzi się drzewo w ogrodzie.
Co robi z tym polski przekład
Postawił też rzeźbę gaju, którą wykonał, w domu, o którym Pan powiedział do Dawida i do jego syna Salomona: W tym domu i w Jerozolimie, które wybrałem spośród wszystkich pokoleń Izraela, umieszczę swoje imię na wieki;
2Krl 21,7
„Rzeźba gaju” to zdanie, które po polsku nie znaczy nic sensownego. W hebrajskim jest to pesel aszery — rzeźbiony wizerunek aszery. Podobnie 1 Krl 15,13: Maacha sporządziła bożka „w gaju”, za co straciła pozycję królowej-matki. Przekładowe „gaje” zamazują to, że w wielu miejscach mowa o pojedynczym przedmiocie stojącym przy ołtarzu, nie o zagajniku.
Czego tekst nie mówi
I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach Pana: zapomnieli o Panu, swym Bogu, i służyli Baalom i gajom.
Sdz 3,7
Pismo nigdy nie opisuje aszery. Nie ma kształtu, wysokości, wizerunku, żadnego rysu ikonograficznego. Nie ma też żadnej opowieści o bogini: ani genealogii, ani mitu, ani jednej wypowiedzi przypisanej jej samej. Wszystko, co dziś opowiada się o kananejskiej Atirat, pochodzi z tabliczek odkrytych poza Biblią — odnotowuję to jako materiał spoza Pisma i nie opieram na nim żadnego wniosku.
Tekst nie rozstrzyga nawet rzeczy podstawowej: czy słup był uważany za samą boginię, czy tylko za jej znak. Oba odczytania mieszczą się w tych samych wersetach, bo raz aszera ma proroków, a raz jest ścinana na opał. Kto twierdzi, że wie, którą wersję zakłada tekst, dopowiada.
Nie ma też w Piśmie ani jednego zdania o tym, co robiono przy aszerze. Nie wiemy z tekstu, czy składano przy niej ofiary, czy odmawiano formuły, czy wiązano ją z płodnością — to ostatnie skojarzenie, powtarzane w setkach komentarzy, nie ma podstawy w żadnym wersecie mówiącym o aszerze i pochodzi z zestawień z religiami ościennymi, a więc spoza Pisma.
Odnotujmy przy okazji, że Pwt 16,21 sytuuje zakaz bardzo konkretnie: nie chodzi o aszerę gdziekolwiek, lecz o aszerę przy ołtarzu Jahwe. Zagrożeniem, które ten werset opisuje, jest mieszanie kultów w jednym miejscu, a nie samo istnienie obcego przedmiotu w kraju.
Jednakże nie odstąpili od grzechów domu Jeroboama, który przywiódł Izraela do grzechu, ale chodzili w nich. A do tego jeszcze w Samarii został gaj.
2Krl 13,6
Ostatnia obserwacja: aszera okazuje się w Królewskich trwalsza niż kolejne reformy. Zostaje w Samarii po Jehu, wraca za Manassesa, stoi w świątyni aż do Jozjasza. Zakaz z Pwt 16,21 nie był teoretyczny — dotyczył zagrożenia, które w tekście utrzymuje się przez kilkaset lat.
Zobacz też: Jahwe · Achab · Gedeon — znaczenie imienia · Eliasz — znaczenie imienia · Manasses — znaczenie imienia · Jehu — znaczenie imienia
