W wielu miejscach Tanach pojawia się postać, którą polskie przekłady oddają zwrotem „Anioł Pana”. W większości scen zachowuje się jak posłaniec: przychodzi, mówi, odchodzi. W kilku dzieje się jednak coś innego. Postać ta mówi w pierwszej osobie jako Bóg, przyjmuje ofiarę, a narrator w tym samym akapicie zaczyna nazywać ją wprost Jahwe. Tekst nigdzie nie tłumaczy, dlaczego tak jest, i to milczenie trzeba uszanować — zwłaszcza że chodzi o pytanie, na które wiele tradycji ma gotową odpowiedź, a Pismo jej nie podaje.
Metoda w takim haśle może być tylko jedna: najpierw położyć sceny obok siebie, potem policzyć, co z nich naprawdę wynika, a na końcu wyraźnie zaznaczyć, gdzie kończy się tekst, a zaczyna wnioskowanie czytelnika.
Sceny, w których granica się zaciera
Hagar spotyka posłańca na pustyni, a kończy rozmowę, nadając imię Bogu.
I Anioł Pana znalazł ją u źródła wód na pustyni, u źródła przy drodze do Szur. I zapytał: Hagar, służąco Saraj, skąd przyszłaś i dokąd idziesz? Ona odpowiedziała: Uciekam od swojej pani Saraj. Anioł Pana powiedział jej: Wróć do swojej pani i poddaj się pod jej władzę. Powiedział jej też Anioł Pana: Rozmnożę twoje potomstwo tak bardzo, że z powodu jego mnogości nie będzie go można policzyć. Potem Anioł Pana powiedział jej: Oto poczęłaś i urodzisz syna, a nadasz mu imię Izmael, bo Pan usłyszał twoje cierpienie. Będzie on dzikim człowiekiem: jego ręka będzie przeciwko wszystkim, a ręka wszystkich przeciwko jemu; i będzie mieszkać w obecności wszystkich swoich braci. I nazwała Pana, który mówił do niej: Ty jesteś Bogiem, który mnie widzi. Powiedziała bowiem: Czyż tu nie spoglądałem na tego, który widzi mnie?
Rdz 16,7-13
Przy ofiarowaniu Izaaka wołający z nieba anioł przysięga na siebie samego i mówi o synu, którego mu nie odmówiono.
Lecz Anioł Pana zawołał do niego z nieba: Abrahamie, Abrahamie! A on odpowiedział: Oto jestem. Anioł powiedział: Nie podnoś ręki na chłopca i nic mu nie czyń, bo teraz wiem, że boisz się Boga i nie odmówiłeś mi swego jedynego syna. A Abraham podniósł swe oczy i spojrzał, a oto za nim baran zaplątał się rogami w zaroślach. Abraham poszedł więc i wziął barana, i złożył go na ofiarę całopalną zamiast swego syna. I Abraham nadał temu miejscu nazwę: Pan upatrzy. Dlatego po dziś dzień mówią: Na górze Pana będzie upatrzony. Wtedy Anioł Pana ponownie zawołał z nieba na Abrahama: Przysiągłem na siebie samego, mówi Pan: Ponieważ to uczyniłeś i nie odmówiłeś mi swego syna, twego jedynego; Błogosławiąc, będę ci błogosławić, a rozmnażając, rozmnożę twoje potomstwo jak gwiazdy na niebie i jak piasek na brzegu morza; a twoje potomstwo odziedziczy bramy swoich nieprzyjaciół. I w twoim potomstwie będą błogosławione wszystkie narody ziemi, dlatego że posłuchałeś mojego głosu.
Rdz 22,11-18
W scenie płonącego krzewu narracja przechodzi od anioła do Boga w obrębie kilku zdań, bez żadnego wyjaśnienia.
I Anioł Pana ukazał mu się w płomieniu ognia, ze środka krzewu. Spojrzał, a oto krzew płonął ogniem, lecz nie spłonął. Wtedy Mojżesz powiedział: Podejdę i zobaczę to wielkie zjawisko, dlaczego ten krzew się nie spala. A gdy Pan widział, że podchodził, aby to zobaczyć, zawołał do niego Bóg ze środka tego krzewu: Mojżeszu, Mojżeszu! A on odpowiedział: Oto jestem. Wtedy powiedział: Nie zbliżaj się tu. Zdejmij buty z nóg, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą. I dodał: Ja jestem Bogiem twego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba. I Mojżesz zakrył twarz, bo bał się patrzeć na Boga.
Wj 3,2-6
Imię, które jest w nim
Najbardziej wymagające zdanie na ten temat pada w Księdze Wyjścia, przy zapowiedzi prowadzenia Izraela.
Oto posyłam Anioła przed tobą, aby cię strzegł w drodze i doprowadził do miejsca, które przygotowałem. Zważaj na niego i słuchaj jego głosu; nie pobudzaj go do gniewu, bo nie przebaczy waszych przestępstw, gdyż moje imię jest w nim.
Wj 23,20-21
Anioł, który nie przebaczy przestępstw i w którym jest imię Boga, nie mieści się w prostej kategorii kuriera. Tekst nie mówi jednak nic więcej — nie podaje ani imienia tej postaci, ani jej pochodzenia.
Gedeon i Manoach
W Księdze Sędziów dwukrotnie rozmówca odchodzi z przekonaniem, że widział Boga, i że powinien z tego powodu umrzeć.
Wtedy przyszedł Anioł Pana i stanął pod dębem, który stał w Ofra, należącym do Joasza, Abiezerita. A jego syn Gedeon młócił zboże w tłoczni, aby je ukryć przed Midianitami. Wówczas ukazał mu się Anioł Pana i powiedział do niego: Pan z tobą, dzielny wojowniku. Gedeon mu odpowiedział: Mój Panie, proszę, jeśli Pan jest z nami, dlaczego przyszło na nas to wszystko? Gdzie są teraz wszystkie jego cuda, o których opowiadali nam nasi ojcowie, mówiąc: Czy Pan nie wyprowadził nas z Egiptu? A teraz Pan nas opuścił i wydał w ręce Midianitów. Wtedy Pan spojrzał na niego i powiedział: Idź w tej swojej mocy, a wybawisz Izraela z rąk Midianitów. Czyż nie ja cię posłałem? On zaś powiedział do niego: Mój Panie, proszę, czym wybawię Izraela? Oto moja rodzina jest biedna w Manassesa, a ja jestem najmniejszy w domu swego ojca. I Pan powiedział do niego: Ponieważ ja będę z tobą, pobijesz Midianitów jak jednego męża.
Sdz 6,11-16
I Anioł Boga powiedział do niego: Weź mięso i przaśne chleby i połóż na tej skale, a polewkę wylej. I tak uczynił. Wtedy Anioł Pana wyciągnął koniec laski, którą miał w ręce, i dotknął mięsa oraz przaśników; i wydobył się ogień ze skały i strawił mięso i przaśne chleby. Potem Anioł Pana zniknął sprzed jego oczu. A gdy Gedeon zrozumiał, że to był Anioł Pana, powiedział: Ach, Panie Boże! Widziałem bowiem Anioła Pana twarzą w twarz. I Pan mu powiedział: Pokój z tobą. Nie bój się, nie umrzesz.
Sdz 6,20-23
I Manoach powiedział do Anioła Pana: Jakie jest twoje imię, abyśmy cię uczcili, gdy spełni się twoje słowo? Anioł Pana odpowiedział: Dlaczego pytasz o moje imię, które jest tajemnicze? Wziął więc Manoach koźlę oraz ofiarę pokarmową i złożył to na skale Panu. A uczynił on cud, a Manoach i jego żona patrzyli na to. A gdy płomień wznosił się z ołtarza ku niebu, wtedy Anioł Pana wstąpił w płomień ołtarza, a Manoach i jego żona, widząc to, upadli na twarze na ziemię. I Anioł Pana już więcej nie ukazał się Manoachowi ani jego żonie. Wtedy Manoach poznał, że to był Anioł Pana. Potem Manoach powiedział do swojej żony: Na pewno umrzemy, bo widzieliśmy Boga.
Sdz 13,17-22
Manoach pyta o imię i nie dostaje odpowiedzi. To ważny szczegół: tam, gdzie czytelnik chciałby rozstrzygnięcia, tekst wprost odmawia jego udzielenia. Warto też zwrócić uwagę na przebieg sceny z Gedeonem — narrator kilkakrotnie zamienia określenia, raz pisząc o Aniele Pana, raz po prostu o Panu, i robi to bez żadnej sygnalizacji, jakby różnica nie miała w tym miejscu znaczenia.
Zachariasz i Ozeasz
U Zachariasza Anioł Pana występuje w scenie sądowej i sam zdejmuje z Jozuego nieprawość.
Potem ukazał mi Jozuego, najwyższego kapłana, który stał przed Aniołem Pana, i szatana stojącego po jego prawicy, aby mu się sprzeciwiać. Ale Pan powiedział do szatana: Niech cię Pan zgromi, szatanie! Niech cię skarci Pan, który wybrał Jerozolimę. Czyż nie jest on jak głownia wyrwana z ognia? A Jozue był ubrany w brudne szaty i stał przed Aniołem. Ten odezwał się do tych, którzy stali przed nim, i powiedział: Zdejmijcie z niego te brudne szaty. Do niego zaś powiedział: Oto zdjąłem z ciebie twoją nieprawość i oblekłem cię w inne szaty. Powiedział jeszcze: Niech włożą mu na głowę piękną mitrę. Włożyli więc piękną mitrę na jego głowę i oblekli go w szaty, a Anioł Pana stał obok. Potem Anioł Pana oświadczył Jozuemu:
Za 3,1-6
Ozeasz, wracając do nocnej walki Jakuba, nazywa przeciwnika aniołem — choć Księga Rodzaju mówi w tej scenie o mężczyźnie, a sam Jakub twierdzi potem, że widział Boga twarzą w twarz. Prorok nie prostuje żadnej z tych wersji ani nie tłumaczy, dlaczego wybiera akurat to słowo.
Mężnie zmagał się z Aniołem i go przemógł. Płakał i go prosił. Znalazł go w Betel i tam z nami rozmawiał;
Oz 12,4
Zarzut: aniołowie odmawiają czci
Przeciw utożsamieniu przemawiają mocne teksty. Nowy Testament dwa razy pokazuje anioła, który stanowczo odrzuca pokłon.
A ja, Jan, widziałem to wszystko i słyszałem. A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon. Lecz powiedział do mnie: Nie rób tego, bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon.
Ap 22,8-9
Ponadto to sam Nowy Testament mówi o aniołach jako pośrednikach przy nadaniu Prawa, a Szczepan opisując krzew nazywa postać po prostu aniołem Pana, bez cienia utożsamienia.
Po co więc prawo? Zostało dodane z powodu przestępstw, aż do przyjścia potomka, któremu złożono obietnicę, ustanowione przez aniołów ręką pośrednika.
Ga 3,19
Po czterdziestu latach ukazał mu się na pustyni góry Synaj anioł Pana w płomieniu ognia w krzaku.
Dz 7,30
Wy, którzy otrzymaliście prawo przez rozporządzenie aniołów, lecz nie przestrzegaliście go.
Dz 7,53
Zestawienie jest nierozstrzygnięte i takie zostaje. Jedne teksty zacierają granicę między posłańcem a Posyłającym, inne ją twardo utrzymują.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy „Anioł Pana” to jedna określona postać, czy funkcja pełniona przez różnych posłańców. Zwrot bywa użyty w scenach zupełnie zwyczajnych i w scenach, gdzie rozmówca boi się o życie — a tekst nie sygnalizuje, że chodzi o kogoś innego.
Nie wiemy, dlaczego w niektórych scenach pokłon zostaje przyjęty, a w innych anioł go odrzuca. Nie wiemy, czym jest obecność Bożego imienia w kimś, o kim mowa w Księdze Wyjścia. Manoach zapytał o imię i usłyszał odmowę; nie mamy podstaw, by udzielać odpowiedzi, której odmówiono jemu.
Najczęściej spotykane rozwiązanie — że to przedwcielone objawienie Mesjasza — bywa wyprowadzane z tych scen, ale żaden werset nie stawia takiego znaku równości. To odczytanie, nie zdanie tekstu, i uczciwie jest je tak właśnie oznaczyć. Pismo tej zagadki nie zamyka i nie wolno zamykać jej za nie.
Zobacz też: Tanach · Jahwe · Przysięga (szewua) — słowo związane z liczbą siedem · Księga Rodzaju · Manoach · Jakub
