Efod (אֵפוֹד, H0646) występuje w Piśmie 49 razy i oznacza dwie rzeczy trudne do pogodzenia w jednej definicji: element stroju arcykapłana oraz przedmiot, przez który pytano o wolę Bożą. Do tego dochodzą miejsca, w których efod jest po prostu przedmiotem kultu prowadzącym Izrael na manowce. Hasło musi więc rozdzielić trzy zestawy tekstów zamiast szukać jednej formuły.
Szata arcykapłana
Oto szaty, które wykonają: pektorał, efod, ornat, tunika haftowana, mitra i pas. I uczynią te święte szaty dla twego brata Aarona i jego synów, aby mi sprawowali urząd kapłański.
Wj 28,4
Efod stoi na liście świętych szat obok pektorału, ornatu, tuniki, mitry i pasa. Wj 28,6 podaje materiały: złoto, błękitna tkanina, purpura, karmazyn i skręcony bisior, całość haftowana. Wj 25,7 wymienia natomiast kamienie onyksowe i kamienie do osadzenia efodu i pektorału.
I umieścisz te dwa kamienie na naramiennikach efodu jako kamienie pamiątkowe dla synów Izraela. I Aaron będzie nosić ich imiona przed Panem na obu swych ramionach na pamiątkę.
Wj 28,12
Do naramienników przymocowane są dwa kamienie z wyrytymi imionami synów Izraela — sześć na jednym, sześć na drugim, według kolejności urodzenia, jak podaje Wj 28,10. Tekst dwukrotnie nazywa je kamieniami pamiątkowymi. Efod jest więc szatą, na której arcykapłan nosi imiona pokoleń.
Uczynisz też pektorał wyrokowania, wyhaftowany, podobnie jak efod. Uczynisz go ze złota, błękitnej tkaniny, purpury, karmazynu i skręconego bisioru.
Wj 28,15
Do efodu przylega pektorał wyrokowania, wykonany z tych samych materiałów. To do niego, według Wj 28,30, wkłada się Urim i Tummim. Efod i pektorał tworzą całość, choć Tora opisuje je osobno.
Efod lniany
Samuel zaś służył przed Panem jako chłopiec, przepasany lnianym efodem.
1Sm 2,18
Wtedy król powiedział do Doega: Odwróć się i rzuć na kapłanów. I Doeg Edomita odwrócił się i rzucił na kapłanów, i zabił w tym dniu osiemdziesięciu pięciu mężczyzn noszących lniany efod.
1Sm 22,18
Samuel jako chłopiec służy przepasany lnianym efodem, a osiemdziesięciu pięciu kapłanów zabitych w Nob zostaje opisanych jako noszący lniany efod. To nie może być ta sama szata co bogato haftowany efod arcykapłana. Pismo zna więc prostszą jego odmianę, noszoną powszechnie przez służących przed Bogiem — i nigdzie jej nie opisuje.
Efod jako wyrocznia
A gdy Dawid dowiedział się, że Saul potajemnie knuje zło przeciw niemu, powiedział do kapłana Abiatara: Przynieś tu efod.
1Sm 23,9
Dawid, dowiedziawszy się o planach Saula, każe Abiatarowi przynieść efod. Pytania w 1Sm 23,11-12 są zamknięte i odpowiedzi też: przyjdzie, wydadzą. 1Sm 30,7-8 powtarza ten sam schemat przed pościgiem za Amalekitami. Efod pojawia się w tych scenach jako narzędzie rozstrzygania, ale sposób jego działania nie zostaje ani razu opisany.
Efod, który zaszkodził
A Gedeon zrobił z tego efod i umieścił go w swoim mieście, w Ofra. Tam cały Izrael, chodząc za nim, uprawiał nierząd, a stało się to sidłem dla Gedeona i jego domu.
Sdz 8,27
Gedeon wykonał efod ze złota zdobytego na Midianitach i umieścił go w Ofra. Skutek tekst nazywa wprost: cały Izrael uprawiał tam nierząd, a rzecz stała się sidłem dla samego Gedeona i jego domu. Sdz 17,5 opisuje podobny przypadek u Micheasza, który sporządził efod i terafim, i ustanowił własnego kapłana.
Przez wiele dni bowiem synowie Izraela będą bez króla, bez księcia, bez ofiary, bez posągu, bez efodu i bez terafim.
Oz 3,4
Ozeasz wymienia efod na liście rzeczy, których Izrael ma być pozbawiony — obok króla, księcia, ofiary, posągu i terafim. Zestawienie jest znamienne, bo prorok stawia obok siebie przedmioty prawowitego kultu i przedmioty kultu obcego, nie rozdzielając ich.
Czego tekst nie mówi
Pismo ani razu nie opisuje, jak efod działał jako wyrocznia. Wiemy, że Dawid pytał i otrzymywał odpowiedź; nie wiemy, czy odpowiedź była słyszalna, czy odczytywana, czy kapłan pośredniczył w jej sformułowaniu. Wszystkie rekonstrukcje tego mechanizmu są rekonstrukcjami.
Nie wiemy również, jak wyglądał efod Gedeona ani dlaczego stał się przedmiotem czci. Tekst mówi o złocie i o skutku, nie o kształcie. Nie wiadomo też, czym różnił się efod lniany od arcykapłańskiego poza materiałem — Pismo używa tej samej nazwy dla obu i nigdzie ich nie zestawia. Kto podaje szczegółowy opis któregokolwiek z tych przedmiotów, podaje go spoza Pisma i nie należy na nim opierać wniosku.
Na koniec warto zauważyć rzecz, którą przy słowie efod łatwo pominąć. Opisy z Wj 28 są bardzo drobiazgowe co do materiałów, kolejności kamieni i sposobu mocowania, a jednocześnie zupełnie milczą o tym, do czego szata ma służyć poza noszeniem imion pokoleń. Funkcja wyroczni pojawia się dopiero w księgach historycznych, i to bez wyjaśnienia, jak łączy się z opisem z Wyjścia. Czytelnik ma więc dwa zestawy informacji, których Pismo nie zszywa w jedną całość — a każde ich połączenie jest już propozycją interpretatora, nie treścią tekstu.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Dawid · Samuel — znaczenie imienia · Gedeon — znaczenie imienia · Ozeasz — znaczenie imienia
