Szilo to miasto w górach Efraima, około 30 kilometrów na północ od Jerozolimy. Za Jozuego rozbito tam Namiot Zgromadzenia i przez całą epokę sędziów stała w nim arka przymierza. W Szilo służył kapłan Heli, tam Anna przyprowadziła małego Samuela i stamtąd zabrano arkę na bitwę, w której wpadła w ręce Filistynów. Ruiny miasta leżą na wzgórzu Chirbet Seilun, zwanym też Tel Szilo, na wschód od dawnej drogi z Betel do Sychem.
W skrócie
- Położenie: wzgórze Chirbet Seilun (Tel Szilo) w górach Efraima, około 30 km na północ od Jerozolimy, między Betel a Sychem; dziś teren Zachodniego Brzegu Jordanu.
- Nazwa: hebr. Szilo (שִׁלוֹ, Strong H7887), w Septuagincie Sēlō; mieszkańca nazywano Szilonitą.
- W Biblii: 32 wystąpienia nazwy w tekście hebrajskim, w sześciu księgach: 1 Samuela (10), Jozuego (8), Sędziów (5), Jeremiasza (5), 1 Królewska (3) i Psalmy (1). Osobno pojawia się przydomek Szilonita, najczęściej przy proroku Achiaszu. Nowy Testament miasta nie wymienia.
- Najważniejsze wydarzenia: ustawienie Namiotu Zgromadzenia i losowanie działów ziemi, doroczne święto Jahwe (PAN), modlitwa Anny, powołanie Samuela, grzechy synów Helego, utrata arki pod Eben-Ezer, proroctwa Achiasza, ostrzeżenie Jeremiasza.
- Okres: od wejścia Izraela do Kanaanu po czasy Jeremiasza (początek VI w. p.n.e.). Sanktuarium działało do połowy XI w. p.n.e., kiedy według archeologów osadę strawił pożar (ok. 1050 p.n.e.). Datowanie początku zależy od spornej daty podboju.
Nazwa i jej znaczenie
Tekst masorecki zapisuje nazwę na kilka sposobów, z różnymi literami na końcu i w środku słowa, ale wymowa pozostaje ta sama: Szilo. Pochodzenie nazwy nie jest pewne. Najczęściej wiąże się ją z rdzeniem szalah, być spokojnym, bezpiecznym, i objaśnia jako miejsce spokoju. To hipoteza językoznawców. Biblia sama nazwy nie objaśnia.
Łatwo pomylić Szilo z trzema innymi nazwami. Taanat-Szilo (Strong H8387) to punkt na wschodniej granicy pokolenia Efraima (Joz 16,6); nie wiadomo, czy ma cokolwiek wspólnego z miastem. Sziloach w Jerozolimie (Ne 3,15), u Jana sadzawka Siloam, to inne słowo, które Jan tłumaczy jako „Posłany” (J 9,7). Wreszcie Szylo z błogosławieństwa Jakuba (Rdz 49,10) ma w konkordancji Stronga osobny numer; o nim niżej.
Gdzie leży Szilo?
Księga Sędziów opisuje położenie miasta dokładniej niż prawie jakiekolwiek inne miejsce w Biblii. Starsi Izraela, szukając żon dla ocalałych Beniaminitów, tłumaczą, gdzie ich szukać:
Potem powiedzieli: Oto co roku odbywa się uroczyste święto Pana w Szilo, które leży na północ od Betel, na wschód od drogi wiodącej od Betel do Sychem, a na południe od Lebony.
Sdz 21,19 (UBG)
Właśnie ten opis doprowadził w 1838 roku amerykańskiego badacza Edwarda Robinsona do ruin Chirbet Seilun. Betel leży na południe od nich, Lebona, zwykle utożsamiana z arabską wioską Lubban, na północ, a stara droga górska biegnie nieco na zachód. Identyfikacja jest dziś powszechnie przyjmowana. Wzgórze leży na terytorium Efraima, nieco z boku górskiego szlaku, którym szli pielgrzymi z Betel, Sychem i dalszych stron Kanaanu.
Szilo nie ma osobnego znacznika na mapach biblijnych serwisu. Obok stanowiska leży dziś izraelskie osiedle o tej samej nazwie.
Szilo w historii biblijnej
Czasy Jozuego: namiot i podział ziemi
Szilo wchodzi do historii w chwili, gdy podbój dobiega końca. Izrael przenosi tam przybytek, który szedł z nim przez pustynię:
Wtedy całe zgromadzenie synów Izraela zebrało się w Szilo i wznieśli tam Namiot Zgromadzenia, gdyż ziemia została przez nich opanowana.
Joz 18,1 (UBG)
Siedem pokoleń nie miało jeszcze swoich działów. Jozue wysłał ludzi, by opisali kraj, a potem „rzucił dla nich losy w Szilo przed Panem” (Joz 18,10). Podziałem kierował razem z kapłanem Eleazarem, „u wejścia do Namiotu Zgromadzenia” (Joz 19,51). W Szilo lewici upomnieli się o swoje miasta (Joz 21,2) i tam zebrało się zgromadzenie, gdy pokolenia zza Jordanu zbudowały własny ołtarz; zanim doszło do wojny, poselstwo z Pinchasem, synem Eleazara, wyjaśniło sprawę (Joz 22,12-34). Zob. streszczenie Jozuego 18 oraz hasła Namiot Spotkania i Przybytek (Miszkan).
Epoka sędziów: dom Boży w Szilo
Księga Sędziów wspomina Szilo rzadko, ale jednoznacznie. Gdy pokolenie Dan urządza własny kult z posągiem zabranym Micheaszowi, narrator dopowiada, że trwał on „póki dom Boży był w Szilo” (Sdz 18,31). Dom Boży w Szilo był wtedy jedynym prawowitym sanktuarium Izraela, a kult w Dan jego konkurencją.
Ostatnie rozdziały księgi opisują wojnę domową po zbrodni w Gibea. Czterysta dziewcząt z Jabesz-Gilead przyprowadzono do obozu w Szilo (Sdz 21,12), a pozostałym Beniaminitom kazano czekać w winnicach na „uroczyste święto Pana w Szilo” (Sdz 21,19) i porwać sobie żony spośród tańczących „córek Szilo” (Sdz 21,21). Tekst nie pochwala tego rozwiązania. Księga kończy się uwagą, że nie było wtedy króla i każdy robił to, co uważał za słuszne (Sdz 21,25). Zob. streszczenie Sędziów 21 i hasło o świętach pielgrzymich, chag.
Heli, Anna i Samuel
Najwięcej o Szilo mówi początek 1 Księgi Samuela. Elkana z Ramataim-Sofim co roku szedł tam, by „złożyć ofiarę Panu zastępów w Szilo” (1 Sm 1,3). To pierwsze miejsce w Biblii, gdzie pada tytuł Jahwe Cebaot. Jego żona Anna, niepłodna i wyśmiewana przez Peninnę, modliła się w sanktuarium, a kapłan Heli siedział wtedy „przy odrzwiach świątyni Pana” (1 Sm 1,9). Gdy urodziła i odstawiła syna od piersi, przyprowadziła go „do domu Pana w Szilo” (1 Sm 1,24). Zob. streszczenie 1 Samuela 1.
Obok chłopca służyli synowie Helego, Chofni i Pinchas. Zabierali widełkami mięso z kotłów ofiarników i sięgali po nie, zanim spalono tłuszcz: „Tak czynili w Szilo wszystkim Izraelitom, którzy tam przychodzili” (1 Sm 2,14). Obcowali też z kobietami, które zbierały się „przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia” (1 Sm 2,22). Mąż Boży zapowiedział Helemu, że obaj synowie zginą jednego dnia, a kapłaństwo przejdzie na kogoś innego (1 Sm 2,34-35).
W tym samym sanktuarium, gdy „lampa Boża jeszcze nie zgasła” (1 Sm 3,3), Jahwe zawołał Samuela. Rozdział kończy się zdaniem, które pokazuje, czym Szilo było w tamtym czasie:
Pan zaś ukazywał się znowu w Szilo. Pan bowiem objawił się Samuelowi w Szilo przez słowo Pana.
1 Sm 3,21 (UBG)
O tym, jak Samuel stał się pomostem między sędziami a prorokami, pisze artykuł Samuel — zawias między epokami.
Utrata arki
Po pierwszej porażce z Filistynami, w której zginęło około czterech tysięcy ludzi, starsi Izraela wpadli na pomysł, który miał odwrócić losy wojny:
I kiedy lud wrócił do obozu, starsi Izraela powiedzieli: Dlaczego Pan pobił nas dziś przed Filistynami? Sprowadźmy do siebie z Szilo arkę przymierza Pana, by weszła między nas i wybawiła nas z rąk naszych wrogów.
1 Sm 4,3 (UBG)
Arka poszła do obozu, a z nią Chofni i Pinchas. Klęska była większa niż za pierwszym razem: trzydzieści tysięcy zabitych, arka zabrana, obaj kapłani polegli (1 Sm 4,10-11). Tego samego dnia do Szilo dobiegł Beniaminita w podartej szacie. Na wieść o arce dziewięćdziesięcioośmioletni Heli spadł z krzesła przy bramie i skręcił kark. Synowa Helego, umierając przy porodzie, nazwała syna Ikabod, bo „Odeszła chwała od Izraela” (1 Sm 4,22). Zob. streszczenie 1 Samuela 4 i hasło Arka Przymierza.
Arka już do Szilo nie wróciła. Przeszła przez miasta filistyńskie i Bet-Szemesz, a potem na długie lata trafiła do Kiriat-Jearim (1 Sm 7,1-2). Stamtąd dopiero Dawid przeniósł ją do Jerozolimy (2 Sm 6).
Po upadku sanktuarium
Ród Helego przetrwał gdzie indziej. Jego prawnuk Achiasz nosił efod w obozie Saula, a narrator wylicza przodków aż do Helego, „kapłana Pana w Szilo” (1 Sm 14,3). Kapłani tej linii służyli potem w Nob pod wodzą Achimeleka, syna Achituba (1 Sm 21,1-6). Saul ich wymordował, ocalał tylko Abiatar (1 Sm 22,11.20). Gdy Salomon odsunął Abiatara od kapłaństwa, autor Księgi Królewskiej zauważa, że spełniło się słowo „o domu Helego w Szilo” (1 Krl 2,27).
Namiot też zmienił miejsce. Za Dawida i na początku panowania Salomona przybytek stał na wyżynie w Gibeonie; tam był „Namiot Zgromadzenia Bożego, który sporządził Mojżesz” (2 Krn 1,3; zob. 1 Krn 16,39). Pismo nie mówi, kiedy go przeniesiono. Zob. Gibeon — wielka sadzawka.
Miasto jednak żyło dalej. W X w. p.n.e. mieszkał w nim prorok Achiasz Szilonita, który rozdarł płaszcz na dwanaście części i dał Jeroboamowi dziesięć, a potem, już niewidomy, ogłosił wyrok na jego dom (1 Krl 11,29-39; 1 Krl 14,1-18). Historię opisuje artykuł Achiasz z Szilo — rozdarty płaszcz. Jeroboam nie odnowił sanktuarium w Szilo, choć leżało w jego królestwie: złote cielce postawił w Betel i w Dan (1 Krl 12,29). Jeszcze po zburzeniu Jerozolimy osiemdziesięciu mężczyzn z Sychem, Szilo i Samarii szło z ofiarami do domu Pana (Jr 41,5).
Szilo w proroctwach
Ostrzeżenie Jeremiasza
Na początku panowania Joakima Jeremiasz stanął w bramie świątyni jerozolimskiej i powiedział rzecz, której słuchacze nie chcieli usłyszeć. Mieszkańcy Judy wierzyli, że dom Jahwe zapewnia im bezpieczeństwo. Prorok odesłał ich do historii:
Ale idźcie teraz do mojego miejsca, które było w Szilo, gdzie kiedyś ustanowiłem przybytek dla mego imienia, i zobaczcie, co z nim zrobiłem ze względu na niegodziwość mego ludu Izraela.
Jr 7,12 (UBG)
W wersji z rozdziału 26 zapowiedź brzmi krócej: „postąpię z tym domem tak jak z Szilo” (Jr 26,6). Za te słowa kapłani i prorocy żądali śmierci Jeremiasza. Szilo stało się przykładem sanktuarium, które nie ochroniło ludu, bo lud przestał słuchać Boga. Tę scenę omawia wpis o mowie w bramie świątyni.
Psalm 78: od Szilo do Syjonu
Psalm 78 przedstawia dzieje Izraela jako ciąg niewierności. Szilo zajmuje w nim dwa wersety:
I opuścił przybytek w Szilo; namiot, który rozbił wśród ludzi; I oddał w niewolę swoją moc i swoją chwałę w ręce wroga.
Ps 78,60-61 (UBG)
Moc i chwała oddane w ręce wroga to arka zabrana pod Eben-Ezer. Kilka wersetów dalej psalmista mówi, że Bóg wzgardził namiotem Józefa i nie wybrał Efraima, lecz wybrał Judę i górę Syjon (Ps 78,67-68). Centrum kultu przesuwa się tu z Szilo do Jerozolimy. Kontekst daje streszczenie Psalmu 78.
Szylo z błogosławieństwa Jakuba
Jakub mówi o Judzie, że nie odejdzie od niego berło, „aż przyjdzie Szylo i jemu będą posłuszne narody” (Rdz 49,10). Słowo brzmi prawie jak nazwa miasta, więc część badaczy czyta: Juda będzie rządził, aż przyjdzie do Szilo. Inni zmieniają samogłoski i czytają ten, do którego to należy; podobnie Ezechiel mówi o tym, „który do niej ma prawo” (Ez 21,27). Targumy aramejskie widzą tu zapowiedź Mesjasza, podobnie wielu autorów chrześcijańskich. Nowy Testament nazywa Jeszuę (Jezusa) lwem „z pokolenia Judy” (Ap 5,5), nawiązując do Rdz 49,9, ale samego Rdz 49,10 nie cytuje. Hasło Szewet — plemię i berło zaznacza, że werset nie rozstrzyga, kim jest Szylo. Zob. też streszczenie Rodzaju 49.
Archeologia
Chirbet Seilun badała w latach 1926–1932 ekspedycja duńska Hansa Kjæra, w latach 1981–1984 Israel Finkelstein, a od 2017 roku zespół Scotta Striplinga z Associates for Biblical Research. Finkelstein wyróżnił osiem warstw, od średniej epoki brązu po okres bizantyjski.
Najważniejsza dla czytelnika Biblii jest osada z epoki żelaza I (XII–XI w. p.n.e.). Odsłonięto w niej budynki z filarami, silosy ze zwęglonym ziarnem, dzbany zasobowe i duże skupiska przepalonych kości zwierzęcych, świadczące o intensywnych ofiarach. Osadę zniszczył pożar, który datowanie radiowęglowe umieszcza około 1050 roku p.n.e., czyli w epoce, w której Biblia umieszcza utratę arki. Zespół Striplinga ogłosił znalezienie kamiennych rogów ołtarza, niewielkiego ceramicznego granatu i kilkunastu tysięcy kości zwierząt czystych, z przewagą kości z prawej strony tuszy. Prawo z Kpł 7,32-34 przyznaje kapłanowi prawą łopatkę z ofiar pojednawczych.
Pewne są trzy rzeczy: lokalizacja, kultowy charakter osady i jej zniszczenie w ogniu. Sporne jest to, czy konkretne znaleziska i mury wolno łączyć z przybytkiem z Księgi Wyjścia. Namiot z płótna, skór i drewnianych ram nie zostawia fundamentów, więc samego przybytku żadna ekspedycja nie wykopie. Szczegóły i argumenty obu stron zbierają artykuły:
- Szilo — poszukiwanie Przybytku: historia wykopalisk, rogi ołtarza, kości ofiarne i spór Striplinga z Finkelsteinem.
- Afek i Eben-Ezer — utrata Arki: skąd wyruszyli Filistyni i gdzie mógł stać obóz Izraela.
- Bet-Szemesz — powrót Arki od Filistynów: dalsze losy arki po odejściu z Szilo.
- Mojżesz, Pinchas, Chofni — egipskie imiona w rodzie Lewiego: skąd pochodzą imiona kapłanów z Szilo.
- Namiot wojenny Ramzesa II a plan Przybytku i namiotowe sanktuarium w Timnie: jak wyglądały przenośne świątynie epoki.
- Mispa (Tell en-Nasbeh) i Betel (Beitin): sąsiednie ośrodki z czasów Samuela i Jeroboama.
Czego nie wiemy
- Namiot czy budynek. Księga Jozuego, 1 Sm 2,22 i Psalm 78 mówią o namiocie, ale 1 Księga Samuela wspomina też odrzwia świątyni, a Samuel rano „otworzył drzwi domu Pana” (1 Sm 3,15). Może namiot stał w obudowanym dziedzińcu, może z czasem zastąpiła go budowla.
- Kto zniszczył Szilo. Biblia nie opisuje zburzenia miasta. Pożar z ok. 1050 p.n.e. łączy się zwykle z Filistynami po bitwie pod Eben-Ezer, ale to wniosek, nie zapis. Nie wiadomo też, czy Jeremiasz ma na myśli właśnie tamto zniszczenie, czy późniejsze losy miasta.
- Jak długo przybytek stał w Szilo. Pismo nie podaje liczby lat. Tradycja rabiniczna (m.in. Seder Olam) liczy 369 lat, ale to wyliczenie późniejszych uczonych, nie dane z Biblii.
- Jakie święto obchodzono w Szilo. Ani Sdz 21,19, ani opis pielgrzymek Elkany nie nazywają święta. Wzmianka o winnicach nasuwa porę winobrania i Sukot, ale to tylko przypuszczenie.
- Gdzie dokładnie stało sanktuarium. Finkelstein szuka go na szczycie wzgórza, zespół Striplinga na jego zboczu. Sprawa pozostaje otwarta.
