Polskie przekłady oddają ten tytuł zwrotem, który brzmi archaicznie i przez to niewiele mówi. Tymczasem drugie słowo znaczy po prostu wojska, oddziały, zorganizowane siły. Tytuł nie jest ozdobnikiem liturgicznym, tylko określeniem Boga jako dowódcy — i pojawia się w Piśmie kilkaset razy, głównie u proroków.
Pierwsze wystąpienie zaskakuje
Można by oczekiwać, że tytuł pojawi się najpierw w opisie bitwy. Pojawia się w opisie pielgrzymki rodziny do sanktuarium w Szilo.
Człowiek ten co roku udawał się ze swego miasta, aby oddać cześć i złożyć ofiarę Panu zastępów w Szilo. Tam byli dwaj synowie Helego, Chofni i Pinchas, kapłani Pana.
1 Sm 1,3
To jest ważne zastrzeżenie wobec zbyt prostej definicji. Tytuł ma tło wojskowe, ale wchodzi do Pisma przy ołtarzu, a nie na polu bitwy. Kto twierdzi, że występuje wyłącznie w kontekście wojny, mówi więcej, niż da się obronić.
Kim są zastępy
Pismo używa tego słowa w trzech znaczeniach i wszystkie trzy mieszczą się w tytule. Pierwsze to wojska Izraela. Drugie to zastępy niebieskie — istoty stojące przed tronem.
Tamten powiedział: Słuchaj więc słowa Pana: Widziałem Pana siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy.
1 Krl 22,19
Trzecie to ciała niebieskie, wymienione już w zakończeniu opisu stworzenia i nazwane u Izajasza wojskiem, które Bóg wyprowadza według liczby. Warto przy tym zauważyć, że Tora używa tego samego słowa o Izraelu wychodzącym z Egiptu w uporządkowanych oddziałach — a więc znaczenie wojskowe jest w nim pierwotne, nie przenośne.
Tego samego dnia Pan wyprowadził synów Izraela z ziemi Egiptu według ich zastępów.
Wj 12,51
Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia oraz wszystkie ich zastępy.
Rdz 2,1
Podnieście w górę swoje oczy i patrzcie: Kto stworzył te rzeczy? Ten, kto wyprowadza ich zastępy według liczby i to wszystko po imieniu nazywa, według ogromu jego siły i wielkiej potęgi, tak że ani jedna z nich nie zginie?
Iz 40,26
Tytuł obejmuje więc wszystko, co jest zorganizowane i podległe rozkazowi: ludzi, istoty niebieskie i gwiazdy. To jest jego zakres, a nie jedna z trzech możliwości do wyboru.
W ustach człowieka wychodzącego do walki
Najbardziej znane użycie należy do pasterza, który wychodzi bez zbroi i mówi, na czym opiera przewagę.
Wtedy Dawid odpowiedział Filistynowi: Ty przychodzisz do mnie z mieczem, włócznią i tarczą, a ja przychodzę do ciebie w imię Pana zastępów, Boga wojsk Izraela, któremu rzuciłeś wyzwanie.
1 Sm 17,45
Dawid nie mówi, że Bóg mu pomoże. Mówi, że przychodzi w czyimś imieniu — tak jak poseł przychodzi w imieniu króla.
Pan zastępów jest z nami; Bóg Jakuba jest naszą twierdzą. Sela.
Ps 46,7
W widzeniu tronu
Serafiny w świątyni nie wołają o miłości ani o mocy, tylko o świętości, i dołączają do tego właśnie ten tytuł.
I wołał jeden do drugiego: Święty, święty, święty, Pan zastępów. Cała ziemia jest pełna jego chwały.
Iz 6,3
Któż jest tym Królem chwały? Pan zastępów, on jest Królem chwały. Sela.
Ps 24,10
Traktowany jak imię
Kilka tekstów nie używa tego określenia opisowo, lecz mówi o nim wprost jako o imieniu.
Tak mówi nasz Odkupiciel, jego imię to Pan zastępów, Święty Izraela.
Iz 47,4
Okazujesz miłosierdzie tysiącom i odpłacasz nieprawość ojców w zanadrze ich synów po nich. Bóg wielki i potężny, Pan zastępów – to twoje imię;
Jr 32,18
Niech będzie przeklęty oszust, który mając w swej trzodzie samca, ślubuje, a składa Panu w ofierze to, co jest ułomne. Jestem bowiem wielkim Królem, mówi Pan zastępów, a moje imię jest straszne między narodami.
Ml 1,14
Warto zauważyć, w jakim kontekście pada ostatnie zdanie: chodzi o ofiary składane byle jak. Tytuł dowódcy zostaje przywołany przeciw ludziom, którzy uznali, że Bogu wystarczy to, czego nie chcieliby dać człowiekowi.
Nie tylko w Tanach
Określenie przechodzi do Nowego Przymierza w dwóch miejscach. Jakub używa go w sprawie zatrzymanej zapłaty robotników, a więc w kwestii, którą dziś nazwalibyśmy społeczną.
Oto zapłata robotników, którzy żęli wasze pola, zatrzymana przez was, krzyczy, a krzyk żniwiarzy doszedł do uszu Pana zastępów.
Jk 5,4
Paweł cytuje w tej sprawie Izajasza, mówiąc o resztce ocalonej z Izraela.
Jak i przedtem powiedział Izajasz: Gdyby Pan zastępów nie zostawił nam potomstwa, stalibyśmy się jak Sodoma i bylibyśmy podobni do Gomory.
Rz 9,29
Zarzut: czy to obraz Boga wojennego
Zarzut brzmi tak: skoro Bóg jest dowódcą, to religia z tego wyrastająca musi być wojownicza. Odpowiedź Pisma nie polega na łagodzeniu tytułu, tylko na wskazaniu, czym ta władza się posługuje. Jeszua przy pojmaniu odbiera uczniowi miecz.
Wtedy Jezus powiedział do niego: Schowaj miecz na swoje miejsce. Wszyscy bowiem, którzy za miecz chwytają, od miecza zginą.
Mt 26,52
(Gdyż oręż naszej walki nie jest cielesny, ale z Boga, i ma moc burzenia twierdz warownych);
2 Kor 10,4
Ozeasz mówi to samo już w Tanach i mówi to o wybawieniu Judy.
Ale zlituję się nad domem Judy i wybawię go przez Pana, jego Boga, lecz nie wybawię łukiem ani mieczem, ani wojną, ani końmi, ani jeźdźcami.
Oz 1,7
Zachariasz idzie najdalej: wprost przeciwstawia wojsko i siłę Duchowi, i robi to w wyroczni skierowanej do namiestnika.
Wtedy odpowiedział mi: Oto słowo Pana do Zorobabela: Nie wojskiem ani siłą, ale moim Duchem, mówi Pan zastępów.
Za 4,6
Tytuł nie usprawiedliwia więc przemocy religijnej. Mówi, komu podlegają wszystkie siły — łącznie z tymi, które w danej chwili stoją przeciw ludowi Bożemu.
Czego nie wiemy
Pismo nie definiuje, które zastępy ma na myśli w konkretnym wystąpieniu tytułu, i w większości miejsc trzeba to odgadywać z kontekstu. Nie tłumaczy, dlaczego Tora nie używa tego określenia ani razu, a prorocy używają go stale. Nie mówi, kiedy weszło ono do języka Izraela. Nie wyjaśnia też, w jakim sensie ciała niebieskie mają być czyimś wojskiem — nazywa je tak i nie rozwija.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jeszua (Jezus) · Tanach · Zastępy niebieskie · Dawid · Jakub
