Pismo kilka razy uchyla zasłonę i pokazuje, że po stronie Bożego ludu stoi coś więcej niż ludzie. Za każdym razem scena kończy się jednak inaczej, niż podpowiadałaby wyobraźnia: nie triumfem człowieka, lecz pokłonem, poleceniem albo milczeniem.
Warto od razu zaznaczyć, czym te sceny w Piśmie nie są. Nie są regułą, na którą można się powołać w dowolnej sytuacji; nie są opisem stałego układu sił, który dałoby się odwzorować; nie są też zachętą do zainteresowania samymi zastępami. Tam, gdzie tekst pokazuje wojsko niebieskie, natychmiast przenosi uwagę na jego Dowódcę — i ten ruch jest w każdej z tych scen ważniejszy od samego widoku.
Jozue pod Jerychem
A gdy Jozue był w pobliżu Jerycha, podniósł oczy i spojrzał, a oto mąż stał naprzeciw niego z wydobytym mieczem w ręku. Jozue podszedł do niego i zapytał: Czy ty jesteś po naszej stronie, czy po stronie naszych wrogów? A on odpowiedział: Nie, gdyż jako wódz wojska Pana teraz przyszedłem. Wtedy Jozue upadł twarzą do ziemi, oddał pokłon i zapytał: Co mój Pan rozkaże swemu słudze? I wódz wojska Pana powiedział do Jozuego: Zdejmij obuwie ze swoich nóg, bo miejsce, na którym stoisz, jest święte. I Jozue tak uczynił.
Joz 5,13-15
Pytanie Jozuego jest pytaniem dowódcy: po czyjej jesteś stronie. Odpowiedź brzmi: po żadnej z wymienionych. Wódz wojska Pana nie przychodzi dołączyć do armii Izraela, tylko objąć dowodzenie — i pierwsze, co poleca, to zdjęcie obuwia. Ta sama formuła padła wcześniej przy krzewie.
Sługa Elizeusza
Kiedy sługa męża Bożego wstał wcześnie rano i wyszedł, oto wojsko otoczyło miasto razem z końmi i rydwanami. Jego sługa powiedział do niego: Ach, mój panie! Cóż mamy czynić? Odpowiedział: Nie bój się, bo więcej jest tych, którzy są z nami, niż tych, którzy są z nimi. Wtedy modlił się Elizeusz: Panie, otwórz, proszę, jego oczy, aby widział. Pan otworzył oczy tego sługi i ten zobaczył: oto góra była pełna koni i ognistych rydwanów wokół Elizeusza.
2 Krl 6,15-17
Warto zauważyć, o co prosi prorok. Nie o pomoc i nie o zwycięstwo, tylko o otwarcie oczu sługi. Wojsko już tam było, zanim ktokolwiek je zobaczył — a jego widzialność niczego nie zmieniła po stronie faktów, tylko po stronie strachu.
Jedna noc pod Jerozolimą
Tej samej nocy Anioł Pana wyszedł i zabił w obozie Asyryjczyków sto osiemdziesiąt pięć tysięcy ludzi. A gdy wstali wcześnie rano, oto wszędzie było pełno trupów.
2 Krl 19,35
Tu tekst nie opisuje niczego poza wynikiem. Nie wiemy, jak to się stało, i narrator nie próbuje tego opowiedzieć. Ta powściągliwość jest w Piśmie regułą: gdy dochodzi do interwencji, relacja podaje skutek i milknie. Nie ma opisu walki, broni ani sposobu działania — jest zdanie o tym, co zastano rano.
Co zostało obiecane
Anioł Pana rozbija obóz dokoła tych, którzy się go boją, i wybawia ich.
Ps 34,7
Rozkaże bowiem o tobie swoim aniołom, aby cię strzegli na wszystkich twoich drogach. Na rękach będą cię nosić, byś przypadkiem nie uderzył swojej nogi o kamień.
Ps 91,11-12
Czy sądzisz, że nie mógłbym teraz prosić mego Ojca, a wystawiłby mi więcej niż dwanaście legionów aniołów?
Mt 26,53
Ostatnie zdanie jest w tym zestawie najmocniejsze i najczęściej pomijane. Mesjasz mówi o dwunastu legionach aniołów w scenie, w której ich nie prosi. Możliwość interwencji zostaje potwierdzona i natychmiast niewykorzystana.
Skala
Strumień ognia wypływał i tryskał sprzed niego. Tysiąc tysięcy służyło mu, a dziesięć tysięcy po dziesięć tysięcy stało przed nim. Sąd zasiadł i otwarto księgi.
Dn 7,10
Tamten powiedział: Słuchaj więc słowa Pana: Widziałem Pana siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy.
1 Krl 22,19
Oba teksty opisują to samo ustawienie: wielkie zgromadzenie stoi, a Bóg zasiada. Micheasz widzi zastępy po prawicy i lewicy, Daniel — tysiące tysięcy służących. W żadnym z tych obrazów zastępy nie działają samodzielnie ani nie są przedmiotem zainteresowania proroka; są tłem dla tronu.
Zarzuty, które trzeba przyjąć
Psalm 91 ma w Piśmie ciąg dalszy, o którym łatwo zapomnieć: został użyty jako narzędzie kuszenia.
I powiedział mu: Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się w dół, jest bowiem napisane: Rozkaże o tobie swoim aniołom i będą cię nosić na rękach, abyś nie uderzył swojej nogi o kamień.
Mt 4,6
Obietnica opieki nie jest więc gwarancją, którą można wymusić. List do Hebrajczyków idzie dalej i wylicza tych, którzy pomocy nie otrzymali.
Jeszcze inni doświadczyli szyderstw i biczowania, ponadto kajdan i więzienia. Byli kamienowani, przerzynani piłą, doświadczani, zabijani mieczem, tułali się w owczych i kozich skórach, cierpieli niedostatek, ucisk, utrapienie; (Których świat nie był godny). Błąkali się po pustyniach i górach, po jaskiniach i rozpadlinach ziemi.
Hbr 11,36-38
Jest też zarzut innego rodzaju. Zastępy niebieskie bywają w Tanach przedmiotem zakazanego kultu i to jeden z grzechów, za które przychodzi wygnanie.
I abyś – gdy podniesiesz swoje oczy ku niebu i ujrzysz słońce, księżyc i gwiazdy, cały zastęp niebios – nie dał się zwieść, by oddać im pokłon i im służyć, ponieważ Pan, twój Bóg, przydzielił je wszystkim ludom pod całym niebem.
Pwt 4,19
I opuścili wszystkie przykazania Pana, swego Boga, i wykonali sobie lane posągi – dwa cielce. Zrobili sobie też gaje, oddawali pokłon wszystkim zastępom niebieskim i służyli Baalowi.
2 Krl 17,16
Ta sama rzeczywistość, która niesie pociechę, potrafi więc stać się pułapką. Pismo nie pozwala tu na entuzjazm bez granic.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim jest wódz wojska Pana z Księgi Jozuego. Tekst nie nazywa go aniołem, przyjmuje pokłon i wypowiada zdanie o świętym miejscu — tyle. Kto rozstrzyga tę scenę w którąkolwiek stronę, dopowiada coś, czego narrator nie powiedział.
Nie wiemy, jak zorganizowane są zastępy: czy dwanaście legionów to obraz, czy struktura, czy istnieją stopnie, oddziały i przydziały. Nie wiemy, kiedy i według jakiej reguły dochodzi do interwencji. Trzy sceny opisane wyżej dzieli kilkaset lat i nic nie sugeruje, by były regułą.
Nie wiemy wreszcie, jak pogodzić obietnicę z Psalmu 34 z listą z Hebrajczyków 11. Pismo stawia jedno obok drugiego i nie podaje klucza. Uczciwa odpowiedź brzmi: obie rzeczy są prawdziwe, a warunków, które o nich rozstrzygają, tekst nie ujawnia.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Tanach · List do Hebrajczyków · Micheasz · Daniel — znaczenie imienia
