Jerozolima to miasto w Górach Judzkich, położone na wysokości około 750–800 m n.p.m., kilkadziesiąt kilometrów od Morza Śródziemnego i około 25 km na zachód od Morza Martwego. W Biblii jest stolicą Dawida, miejscem świątyni Jahwe (PAN) i miastem, w którym Jeszua (Jezus) umarł i zmartwychwstał. Jej dzieje da się śledzić od listów z XIV wieku p.n.e. aż po zburzenie przez Rzymian w 70 roku n.e.
W skrócie
- Położenie: grzbiet wododziałowy Judei, między doliną Cedronu na wschodzie a doliną Hinnom na zachodzie i południu; najstarsza część to wąskie wzgórze wschodnie, zwane miastem Dawida.
- Nazwa: hebr. Jeruszalaim (H3389, 643 wystąpienia), aram. Jeruszlem (H3390, 26 razy, w Ezdraszu i Danielu); w Nowym Testamencie dwie greckie formy: Hierusalem (G2419, 78 razy) i Hierosolyma (G2414, 64 razy).
- W Biblii: w UBG nazwa (także w formie Jeruzalem) pada w 770 wersetach 36 ksiąg: 627 w Starym Testamencie i 143 w Nowym. Najczęściej w 2 Kronik (117), Jeremiaszu (99), Dziejach Apostolskich (60), 2 Królewskiej (56) i Izajaszu (47). Pięcioksiąg nie wymienia jej z nazwy.
- Najważniejsze wydarzenia: zdobycie przez Dawida, budowa świątyni przez Salomona, ocalenie przed Sennacherybem, zburzenie przez Babilończyków, odbudowa za Ezdrasza i Nehemiasza, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie Jeszui, Szawuot z Dz 2.
- Okres: od epoki brązu (listy z Amarny, XIV w. p.n.e.) przez epokę królów (ok. 1000–586 p.n.e.) do czasów apostolskich i zburzenia miasta w 70 r. n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Nazwa jest starsza niż Izrael. W egipskim archiwum z Amarny miasto nosi miano Urusalim, a w Księdze Jozuego ma już króla (Joz 10,1). Pewne jest więc tylko to, że Izraelici przejęli gotową, kananejską nazwę. Jej pierwszy człon łączy się zwykle z czasownikiem zakładać, drugi z rdzeniem š-l-m, od którego pochodzi szalom. Odczyt fundament Szalema (Szalem to imię kananejskiego bóstwa) jest hipotezą; popularne miasto pokoju to raczej interpretacja niż etymologia.
W tekście spółgłoskowym miasto zapisywane jest zwykle jako Jeruszalem; wymowę z końcówką -ajim utrwaliła tradycja masorecka. Grecka forma Hierosolyma kojarzyła się ze słowem hieros, święty, ale to skojarzenie, nie etymologia.
Pismo używa też innych nazw. Starsza to Jebus, od ludu Jebusytów: Księga Jozuego mówi wprost „Jebus, czyli Jerozolima” (Joz 18,28). Syjon był pierwotnie nazwą twierdzy zdobytej przez Dawida, a z czasem całego miasta. Nehemiasz nazywa ją „w świętym mieście” (Ne 11,1), tak samo jak ewangeliści. Salem, miasto Melchizedeka, zestawia z Syjonem Psalm 76: „W Salem jest jego przybytek, a jego mieszkanie na Syjonie” (Ps 76,2).
Gdzie leży Jerozolima?
Miasto leży na grzbiecie, który dzieli Judeę na dwie części: na zachód opada ku nizinie nadmorskiej, na wschód stromo ku Pustyni Judzkiej i dolinie Jordanu. Zabudowę wyznaczały doliny. Od wschodu biegnie dolina Cedronu, za którą wznosi się Góra Oliwna. Od zachodu i południa miasto opasuje dolina syna Hinnom, przez którą przechodziła granica między Judą a Beniaminem (Joz 15,8).
Wzgórza otaczające miasto zna już Psałterz:
Jak góry otaczają Jeruzalem, tak Pan otacza swój lud, teraz i na wieki.
Ps 125,2 (UBG)
Życie miasta zależało od źródła Gichon u stóp wzgórza wschodniego. To tam namaszczono Salomona na króla (1 Krl 1,38-39), a później Ezechiasz przeprowadził jego wody pod ziemią na zachodnią stronę miasta Dawida (2 Krn 32,30). Na północ od miasta Dawida wznosiło się wzgórze, na którym stanęła świątynia. Około 8 km na południe leży Betlejem, rodzinne miasto Dawida, które Łukasz także nazywa miastem Dawida (Łk 2,4). Położenie miasta pokazują mapy biblijne serwisu.
Jerozolima w historii biblijnej
Salem i miasto Jebusytów
Pierwszym władcą tego miejsca, jakiego zna Pismo, jest Melchizedek, król Salemu i kapłan Boga Najwyższego, który wychodzi z chlebem i winem na spotkanie Abrahama (Rdz 14,18). List do Hebrajczyków objaśnia nazwę jego miasta: Salem, „co znaczy król pokoju” (Hbr 7,2); zob. biografię Melchizedeka, króla Salemu.
W czasach podboju Kanaanu miasto miało króla Adonisedeka, który zebrał koalicję pięciu królów przeciw Gibeonowi i Jozuemu (Joz 10,1-5; zob. streszczenie Jozuego 10). Jerozolima nie została jednak wtedy zajęta na stałe. Pokolenia Judy i Beniamina nie wypędziły Jebusytów, którzy mieszkali w mieście dalej (Joz 15,63; Sdz 1,21).
Miasto Dawida i świątynia Salomona
Przełom przyniósł Dawid. Po siedmiu latach i sześciu miesiącach panowania w Hebronie (2 Sm 5,5) poszedł na Jerozolimę:
I król oraz jego ludzie poszli do Jerozolimy przeciw Jebusytom zamieszkującym w tej ziemi, a oni powiedzieli do Dawida: Nie wejdziesz tutaj, dopóki nie wyniesiesz ślepych i chromych. Myśleli bowiem: Dawid tu nie wejdzie. Dawid jednak zdobył twierdzę Syjon, to jest miasto Dawida.
2 Sm 5,6-7 (UBG)
Dawid zamieszkał w twierdzy i obudował ją murem (2 Sm 5,9; zob. streszczenie 2 Samuela 5). Dawid sprowadził do niego arkę przymierza (2 Sm 6,12), a pod koniec panowania kupił od Jebusyty Arauny klepisko, na którym zbudował ołtarz (2 Sm 24,18-25). Kronikarz nazywa to miejsce górą Moria, tak jak nazywała się ziemia, do której Abraham poszedł z Izaakiem (Rdz 22,2):
Wtedy Salomon zaczął budować dom Pana w Jerozolimie na górze Moria, która została wskazana Dawidowi, jego ojcu, na miejscu, które Dawid przygotował na klepisku Ornana Jebusyty.
2 Krn 3,1 (UBG)
Świątynię wzniósł Salomon (1 Krl 6). W dniu jej poświęcenia obłok napełnił dom Jahwe tak, że kapłani nie mogli pełnić służby (1 Krl 8,10-11; zob. streszczenie 1 Królewskiej 8). Od tej pory Jerozolima jest miejscem, które Pwt 16,16 zapowiadało bez podawania nazwy: tam trzy razy w roku pielgrzymowano na Przaśniki, Szawuot i Sukot. Księgi Królewskie nazywają ją miastem wybranym, „w mieście, które sobie wybrałem” (1 Krl 11,36).
Stolica Judy: Ezechiasz, Sennacheryb i Jozjasz
Po podziale królestwa Jerozolima została stolicą samej Judy. Najcięższą próbę przeszła w 701 roku p.n.e., gdy Sennacheryb zdobył miasta Judy, a jego posłańcy stanęli pod murami stolicy. Ezechiasz przygotował miasto do oblężenia: odbudował mur, dobudował drugi, zewnętrzny (2 Krn 32,5), i przeprowadził wodę kanałem (2 Krl 20,20). Izajasz zapowiedział, że król Asyrii do miasta nie wejdzie (2 Krl 19,32-34), i tak się stało; przebieg tej nocy opisuje artykuł Izajasz, Sennacheryb i noc pod Jerozolimą oraz streszczenie 2 Królewskiej 19. Kilkadziesiąt lat później Jozjasz usunął ze świątyni bałwochwalstwo i obchodził w Jerozolimie Paschę według znalezionej księgi Prawa (2 Krl 23,21-23).
Zburzenie w 586 roku p.n.e. i wygnanie
Za ostatniego króla, Sedekiasza, wojska Nabuchodonozora po długim oblężeniu wdarły się do miasta. Księgi Królewskie opisują koniec pierwszej świątyni jednym ciągiem:
W piątym miesiącu, siódmego dnia tego miesiąca – był to dziewiętnasty rok Nabuchodonozora, króla Babilonu – do Jerozolimy przybył Nebuzaradan, dowódca gwardii, sługa króla Babilonu; I spalił dom Pana i dom króla; wszystkie domy Jerozolimy i wszystkie wielkie budowle spalił ogniem.
2 Krl 25,8-9 (UBG)
Mieszkańców uprowadzono do Babilonu (zob. streszczenie 2 Królewskiej 25). Po tej katastrofie powstały Lamentacje, a wygnańcy śpiewali: „Jeśli zapomnę o tobie, Jeruzalem, niech sama o sobie zapomni moja prawica” (Ps 137,5).
Powrót, druga świątynia i mury Nehemiasza
Edykt Cyrusa pozwolił wygnańcom wrócić i odbudować dom Boga w Jerozolimie (Ezd 1,2-3). Druga świątynia została ukończona w szóstym roku króla Dariusza (Ezd 6,15), czyli około 515 roku p.n.e. Co wiadomo o niej z wykopalisk, a czego nie, zbiera tekst Świątynia Zorobabela — czego archeologia o niej nie wie. W dwudziestym roku Artakserksesa (Ne 2,1) przybył Nehemiasz i mimo oporu sąsiadów odbudował mur w pięćdziesiąt dwa dni (Ne 6,15; zob. streszczenie Nehemiasza 6). Obok niego działał Ezdrasz, kapłan i uczony w Prawie.
Od Machabeuszy do Heroda
Okres między Testamentami znamy ze źródeł pozabiblijnych. W 167 roku p.n.e. Antioch IV sprofanował świątynię; po jej odzyskaniu przez Machabeuszy ustanowiono święto poświęcenia, które Jan wspomina jako czas pobytu Jeszui w Jerozolimie zimą (J 10,22-23). W 63 roku p.n.e. miasto zajął Pompejusz i Judea weszła w orbitę Rzymu. Herod Wielki przebudował świątynię i jej platformę na wielką skalę; w czasie działalności Jeszui prace trwały, co potwierdza zdanie: „Czterdzieści sześć lat budowano tę świątynię” (J 2,20). Chronologię tej przebudowy omawia artykuł o czterdziestu sześciu latach budowy.
Jerozolima w Nowym Testamencie
Jerozolima za czasów Jeszui
Jeszuę jako niemowlę przyniesiono do świątyni, gdzie rozpoznali Go Anna i Symeon (Łk 2,22-38; zob. streszczenie Łukasza 2). Jego rodzice co roku chodzili do Jerozolimy na Paschę (Łk 2,41). Ewangelia Jana pokazuje Go w mieście podczas kolejnych świąt, a Łukasz od połowy Ewangelii prowadzi opowieść jako drogę do Jerozolimy, bo „niemożliwe jest, aby prorok zginął poza Jerozolimą” (Łk 13,33).
Wjazd do Jerozolimy i ostatnie dni
Jeszua wjechał do miasta od strony Betfage i Góry Oliwnej (Mt 21,1), na osiołku, zgodnie z Za 9,9; ile zwierząt wymieniają ewangeliści, wyjaśnia odpowiedź na ilu osłach Jeszua wjechał do Jerozolimy. Łukasz dodaje scenę, która zapowiada przyszłość miasta:
A gdy się przybliżył i zobaczył miasto, zapłakał nad nim; Mówiąc: O gdybyś i ty poznało, przynajmniej w tym twoim dniu, co służy twemu pokojowi! Lecz teraz zakryte jest to przed twoimi oczami. Przyjdą bowiem na ciebie dni, gdy twoi nieprzyjaciele otoczą cię wałem, oblegną cię i ścisną zewsząd. Zrównają z ziemią ciebie i twoje dzieci, które są w tobie, i nie zostawią w tobie kamienia na kamieniu, dlatego żeś nie poznało czasu twego nawiedzenia.
Łk 19,41-44 (UBG)
W Jerozolimie i jej okolicy rozegrały się Ostatnia Wieczerza, noc w Getsemani za potokiem Cedron, proces przed Piłatem, ukrzyżowanie na Golgocie poza bramą miasta i zmartwychwstanie Jeszui. Po czterdziestu dniach uczniowie wrócili do miasta z Góry Oliwnej, położonej „w odległości drogi szabatowej” (Dz 1,12).
Kościół w Jerozolimie i zburzenie w 70 roku
Głoszenie miało się zacząć „począwszy od Jerozolimy” (Łk 24,47), a potem objąć Judeę, Samarię i krańce ziemi (Dz 1,8). W dniu Szawuot, biblijnego Święta Tygodni, zgromadzeni w mieście pielgrzymi ze wszystkich narodów usłyszeli apostołów (Dz 2,1-5; zob. streszczenie Dziejów 2). Prześladowanie rozproszyło wierzących po Judei i Samarii, ale apostołowie zostali w mieście (Dz 8,1); tu zapadła też decyzja w sprawie wierzących z pogan (dekret jerozolimski z Dz 15).
Jeszua zapowiedział, że ze świątyni „nie zostanie tu kamień na kamieniu” (Mt 24,2), a miasto zostanie otoczone wojskami (Łk 21,20). W 70 roku n.e. legiony Tytusa zdobyły Jerozolimę i spaliły świątynię. Słowa o odbudowie świątyni w trzy dni omawia osobne pytanie.
Jerozolima w proroctwach
Prorocy widzą Jerozolimę jako miejsce, z którego nauka Jahwe ma wyjść do narodów: „Z Syjonu bowiem wyjdzie prawo, a słowo Pana z Jerozolimy” (Iz 2,3). Zachariasz opisuje ostatnie oblężenie miasta i przyjście Jahwe na Górę Oliwną (Zachariasz 12–14). W Nowym Testamencie Paweł mówi o innym mieście: „Jeruzalem, które jest w górze, jest wolne” (Ga 4,26). Jan widzi je na końcu Apokalipsy:
A ja, Jan, zobaczyłem święte miasto, nowe Jeruzalem, zstępujące z nieba od Boga, przygotowane jak oblubienica przyozdobiona dla swego męża.
Ap 21,2 (UBG)
Czy w tym mieście stanie świątynia, wyjaśnia odpowiedź o świątyni w Nowym Jeruzalem, a zapowiedzi odbudowy przybytku w obecnej Jerozolimie rozważa artykuł Trzecia świątynia — czy Pismo ją zapowiada.
Archeologia
Jerozolimę bada się od XIX wieku, ale pracę utrudnia ciągłe zamieszkanie: starsze warstwy leżą pod domami i ulicami. W XIV wieku p.n.e. władca miasta Abdi-Heba pisał do faraona listy znalezione w Amarnie. Pod koniec VIII wieku p.n.e. zabudowa zajęła wzgórze zachodnie; sam rozrost jest pewny, jego przyczyna sporna. Z czasów Ezechiasza pochodzi wykuty w skale tunel o długości około 533 metrów z inskrypcją budowniczych, a zniszczenie z 586 roku zostawiło w mieście Dawida spalone domy i groty strzał. Z czasów Heroda zachowały się ciosy muru oporowego platformy świątynnej; jego zachodni odcinek, zwany Ścianą Płaczu, jest podmurówką dziedzińca, nie ścianą samej świątyni. W 2004 roku odkryto schodkowy basen sadzawki Siloe z I wieku (J 9,7). Szczegóły opisują artykuły:
- Jerozolima w listach z Amarny
- Dlaczego Jerozolima urosła czterokrotnie po 722 roku
- Tunel Ezechiasza i inskrypcja z Siloam
- Bulla Ezechiasza, króla Judy z Ofelu
- Srebrne zwoje z Ketef Hinnom z kapłańskim błogosławieństwem
- Warstwa 586 roku — spalone domy i groty strzał
- Sadzawka Siloe z czasów drugiej świątyni
- Ściana Zachodnia i Wielki Kamień herodiański
- Łuk Tytusa i menora świątyni
Po czasach biblijnych Hadrian przebudował miasto jako rzymską kolonię Aelia Capitolina, a w 1099 roku zdobyli je krzyżowcy. Dziś na platformie świątynnej stoją Kopuła na Skale i meczet al-Aksa, a status miasta jest przedmiotem sporu międzynarodowego.
Czego nie wiemy
- Jak duże było miasto Dawida i Salomona. Budowle przypisywane X wiekowi p.n.e. są różnie datowane, a spór o wielkość ówczesnej stolicy trwa.
- Gdzie dokładnie stała świątynia. Wiadomo, że na wzgórzu, które Herod obudował platformą, ale położenie Miejsca Najświętszego na tej platformie jest nieznane.
- Czym był „kanał” z 2 Sm 5,8. Hebrajskie cinnor tłumaczy się jako kanał lub szyb wodny; utożsamienia z konkretnym szybem pod miastem Dawida są sporne.
- Czy Salem to na pewno Jerozolima. Wskazuje na to Ps 76,2 i większość badaczy, ale Rdz 14 nie lokalizuje miasta.
- Dokładna data zburzenia. Literatura podaje 587 albo 586 rok p.n.e.; spór wynika z rachuby lat panowania (zob. tabliczka VAT 4956 a data zburzenia świątyni).
- Ilu mieszkańców liczyła Jerozolima po powrocie z wygnania — o to spierają się archeolodzy (spór o demografię perskiej Judy).
- Gdzie leżał biblijny Syjon. W Piśmie to twierdza w mieście Dawida; nazwa „Góra Syjon” dla wzgórza zachodniego to późniejsza tradycja (zob. Wieczernik na Syjonie).
Czytaj dalej
- Miejsca biblijne — wszystkie hasła
- Góra Oliwna
- Babilon w Biblii
- Wniebowstąpienie Jeszui
- Szawuot — Święto Tygodni
- Ile razy Jeszua wypędził kupców ze świątyni
- Wersety o Jerozolimie
