Betlejem to niewielkie miasto w Górach Judzkich, około 9–10 kilometrów na południe od Starego Miasta Jerozolimy. W Biblii jest rodzinnym miastem Dawida, a według Ewangelii Mateusza i Łukasza — miejscem narodzin Jeszui (Jezusa). Pismo wspomina je od pogrzebu Racheli w Księdze Rodzaju po spór tłumu w Ewangelii Jana.
W skrócie
- Położenie: grzbiet Gór Judzkich przy dawnej drodze z Jerozolimy do Hebronu; dziś miasto na Zachodnim Brzegu Jordanu, pod administracją palestyńską.
- Nazwa: hebr. Bet Lechem (בֵּית לֶחֶם, Strong H1035), gr. Bēthleem (Βηθλεέμ, Strong G0965); w kilku tekstach łączona z nazwą Efrata.
- W Biblii: w tekście hebrajskim 82 wystąpienia w dwunastu księgach (najwięcej w Księdze Sędziów, Rut i 1 Kronik, dalej w 1 i 2 Samuela), w greckim 8 (Mateusz 5, Łukasz 2, Jan 1).
- Najważniejsze wydarzenia: śmierć i pogrzeb Racheli, historia Noemi, Rut i Boaza, namaszczenie Dawida, proroctwo Micheasza, narodziny Jeszui, pokłon mędrców i rzeź dzieci za Heroda.
- Okres: od czasów patriarchów przez epokę sędziów i królów oraz powrót z wygnania (VI–V w. p.n.e.) po schyłek panowania Heroda Wielkiego (koniec I w. p.n.e.).
Nazwa i jej znaczenie
Hebrajskie bet znaczy dom, a lechem — chleb. Stąd najczęstsze objaśnienie: dom chleba. Część badaczy łączy drugi człon z imieniem dawnego bóstwa; to hipoteza, dla której brak rozstrzygającego dowodu. Arabska nazwa miasta, Bajt Lahm, pochodzi od tego samego semickiego rdzenia, który po arabsku oznacza mięso.
Obok Betlejem Biblia używa nazwy Efrata. Autor Księgi Rodzaju utożsamia je wprost: Rachelę pochowano na drodze do „Efraty, czyli Betlejem” (Rdz 35,19). O rodzinie Elimelecha Księga Rut mówi, że byli „Efratejczykami z Betlejem judzkiego” (Rt 1,2), a Micheasz mówi o „Betlejem Efrata”. W rodowodach Kronik Efrata jest też kobietą z pokolenia Judy, matką Chura, a potomkowie Chura, Salma i Charef, są nazwani „ojcami” okolicznych miejscowości (1 Krn 2,50-51; 1 Krn 4,4). O kobiecie z tej linii pisze osobne hasło: Efrata z linii mesjańskiej. Nie wiemy, czy Efrata była starszą nazwą miasta, nazwą okolicy, czy nazwą rodu, który się tam osiedlił.
Dopowiedzenie „judzkie” nie jest ozdobnikiem. Księga Jozuego wymienia drugie Betlejem wśród miast pokolenia Zabulona w Galilei (Joz 19,15), dlatego autorzy Księgi Sędziów i Rut piszą konsekwentnie o Betlejem judzkim.
Gdzie leży Betlejem?
Miasto stoi na wzgórzach wododziałowego grzbietu Judy. Na zachód teren łagodnie opada ku Szefeli, na wschód szybko przechodzi w Pustynię Judzką, która sięga aż do Morza Martwego. Przez okolicę biegła główna droga górska z Jerozolimy na południe, do Hebronu. Na tej trasie, mniej więcej w połowie drogi z Jerozolimy, leży wzgórze Ramat Rachel z ruinami judzkiego pałacu, a kilka kilometrów na południowy wschód od Betlejem — sztuczny stożek Herodionu.
Z Jerozolimy do Betlejem idzie się pieszo kilka godzin, więc Dawid mógł krążyć między dworem Saula a trzodami ojca (1 Sm 17,15). Położenie miasta pokazują mapy biblijne serwisu.
Betlejem w historii biblijnej
Patriarchowie: grób Racheli
Pierwsza wzmianka o Betlejem wiąże się ze śmiercią. Jakub wracał z Betel, a Rachela zmarła przy porodzie Beniamina, zanim rodzina dotarła do Efraty:
Tak to umarła Rachela i została pogrzebana na drodze do Efraty, czyli Betlejem. I Jakub postawił pomnik na jej grobie. To jest pomnik grobu Racheli aż do dziś.
Rdz 35,19-20 (UBG)
Po latach Jakub w Egipcie wraca do tego wspomnienia, powtarzając prawie tymi samymi słowami, że pochował ją przy drodze (Rdz 48,7). Przebieg tych wydarzeń omawia streszczenie Rodzaju 35, a samą postać — biografia Racheli, żony Jakuba.
Czasy sędziów
W Księdze Sędziów Betlejem pojawia się w trzech opowieściach, za każdym razem w niespokojnym tle. Ibsan sądził Izraela siedem lat i został w Betlejem pochowany (Sdz 12,8-10). Z Betlejem judzkiego pochodził młody Lewita, który za dziesięć srebrników rocznie został domowym kapłanem Micheasza z góry Efraim (Sdz 17,7-10). Stamtąd była też nałożnica Lewity, której śmierć w Gibea wywołała wojnę z Beniaminem. Tę najciemniejszą historię księgi przedstawia streszczenie Sędziów 19, a pytanie o jej sens podejmuje tekst o zbrodni w Gibea. Obie opowieści o Lewitach rozgrywają się „w tych dniach, kiedy nie było króla w Izraelu” (Sdz 19,1). Czytelnik wie już, że król przyjdzie właśnie z Betlejem.
Noemi, Rut i Boaz
Księga Rut zaczyna się od głodu w mieście, którego nazwę tłumaczy się jako dom chleba. Elimelech z żoną Noemi i synami odchodzi do Moabu, a po jego śmierci i śmierci synów Noemi wraca z synową Rut. Przychodzą do Betlejem „na początku żniw jęczmienia” (Rt 1,22) — szczegół, który przygotowuje scenę na polu Boaza. Przy bramie miasta starsi błogosławią małżeństwu Boaza z Rut: „Postępuj godnie w Efrata i zdobądź sobie imię w Betlejem” (Rt 4,11). Księga kończy się genealogią:
I sąsiadki nadały mu imię. Mówiły bowiem: Narodził się syn Noemi. I nadały mu imię Obed. On to jest ojcem Jessego, ojca Dawida.
Rt 4,17 (UBG)
Losy obu kobiet opisują biografie Rut Moabitki i Noemi, a początek historii — streszczenie Rut 1.
Dawid z Betlejem
Po odrzuceniu Saula Jahwe (PAN) posyła Samuela do Jessego Betlejemity, bo wśród jego synów upatrzył sobie króla (1 Sm 16,1). Starsi miasta wychodzą prorokowi naprzeciw z drżeniem i pytają: „Czy przychodzisz w pokoju?” (1 Sm 16,4). Samuel namaszcza najmłodszego z braci, pasterza Dawida (1 Sm 16,11-13). Scenę opisuje streszczenie 1 Samuela 16, a całe życie króla — biografia Dawida. Wśród braci, którzy nie zostali wybrani, był Netanel.
Betlejem pozostało dla Dawida miastem rodu: tam rodzina składała doroczną ofiarę (1 Sm 20,6). W czasie wojen z Filistynami w mieście stała ich załoga. Dawid, ukryty w twierdzy, zatęsknił za wodą z rodzinnej studni:
Wówczas Dawid poczuł pragnienie i powiedział: Oby ktoś dał mi się napić wody ze studni betlejemskiej, która jest przy bramie! Wtedy ci trzej waleczni wojownicy przebili się przez obóz Filistynów i zaczerpnęli wody ze studni betlejemskiej, która była przy bramie. Zabrali ją i przynieśli do Dawida. On jednak nie chciał jej pić, lecz wylał ją dla Pana;
2 Sm 23,15-16 (UBG)
Dawid nie wypił tej wody, bo ci trzej ryzykowali dla niej życie; szerzej o tym epizodzie mówi streszczenie 2 Samuela 23. W rodzinnym grobie w Betlejem pochowano Asahela, brata Joaba (2 Sm 2,32). Elchanan z Betlejem, według 2 Sm 21,19 zabójca brata Goliata, jest powodem znanej trudności tekstowej, którą rozważa artykuł kto zabił Goliata.
Królestwo Judy, wygnanie i powrót
Po podziale królestwa Roboam umocnił Betlejem razem z Etam i Tekoa jako część obrony Judy (2 Krn 11,5-6; zob. streszczenie 2 Kronik 11). Po zamordowaniu Gedaliasza, namiestnika ustanowionego przez Babilończyków, uciekinierzy zatrzymali się w gospodzie Kimhama w pobliżu Betlejem, zamierzając iść do Egiptu (Jr 41,17). Po wygnaniu miasto znów się zaludniło. Ezdrasz notuje 123 mężczyzn z Betlejem (Ezd 2,21), a Nehemiasz — 188 mężczyzn z Betlejem i Netofy łącznie (Ne 7,26).
Betlejem w proroctwach
W VIII wieku p.n.e. Micheasz zapowiedział, że z miasta rodu Dawida wyjdzie przyszły władca. W numeracji UBG jest to werset 5,2; w Biblii Tysiąclecia ten sam tekst ma numer 5,1:
Ale ty, Betlejem Efrata, choć jesteś najmniejsze wśród tysięcy w Judzie, z ciebie jednak wyjdzie mi ten, który będzie władcą w Izraelu, a jego wyjścia są od dawna, od dni wiecznych.
Mi 5,2 (UBG)
Prorok nie mówi o Jerozolimie, stolicy dynastii, lecz o miejscu, z którego dynastia wyszła. Mateusz przytacza tę wyrocznię swobodnie: w jego wersji Betlejem „wcale nie jesteś najmniejsze” (Mt 2,6). Kontekst wyroczni i jej ciąg dalszy omawia artykuł Betlejem Efrata (Mi 5,2), a cały rozdział — streszczenie Micheasza 5.
Z okolicą Betlejem Mateusz wiąże także słowa Jeremiasza o Racheli opłakującej synów w Rama (Jr 31,15; Mt 2,18). U Jeremiasza chodzi o wygnanie; ewangelista przenosi ten lament na matki z Betlejem. Tę zmianę perspektywy opisuje tekst Rachela opłakująca synów.
Betlejem w Nowym Testamencie
Łukasz wiąże podróż do Betlejem ze spisem ludności zarządzonym przez Augusta. O trudnościach z datą tego spisu pisze artykuł o spisie Kwiryniusza i papirusach cenzusowych. Józef z Nazaretu musiał udać się do miasta swojego rodu:
Poszedł też Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawida, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i z rodu Dawida;
Łk 2,4 (UBG)
W Starym Testamencie „miasto Dawida” to twierdza Syjon w Jerozolimie (2 Sm 5,7). Łukasz nazywa tak Betlejem, bo Dawid się tam urodził. Maria urodziła syna i położyła go w żłobie, bo nie było dla nich miejsca w gospodzie (Łk 2,7). O tym, czym był żłób i dlaczego nie trzeba wyobrażać sobie odległej obory, pisze tekst o kamiennym żłobie w domu. Pasterze z okolicznych pól przyszli i znaleźli Marię, Józefa i niemowlę (Łk 2,8-16). O rodzicach Jeszui piszą hasła Maria (Miryam) i Józef cieśla, a o samym imieniu i tytule Mesjasza — Jeszua (Jezus).
Mateusz opowiada inną część tej samej historii. Mędrcy ze Wschodu pytają w Jerozolimie o nowo narodzonego króla, uczeni Heroda wskazują im Betlejem, a gwiazda zatrzymuje się nad miejscem, gdzie było dziecko (Mt 2,9). Mateusz pisze, że mędrcy weszli „do domu” (Mt 2,11), a nie do stajni. Gdy mędrcy nie wrócili, Herod kazał zabić chłopców w Betlejem i okolicy „w wieku do dwóch lat” (Mt 2,16). Rodzina uciekła do Egiptu, a po śmierci Heroda zamieszkała w Nazarecie (Mt 2,23). Cały rozdział streszcza streszczenie Mateusza 2, a narodziny u Łukasza — streszczenie Łukasza 2.
Po opowieściach o dzieciństwie Betlejem znika z Ewangelii. Jeszua jest znany jako człowiek z Nazaretu w Galilei, co prowadzi do sporu w tłumie:
A inni mówili: To jest Chrystus. Lecz niektórzy mówili: Czyż Chrystus przyjdzie z Galilei? Czyż Pismo nie mówi, że Chrystus przyjdzie z potomstwa Dawida i z miasteczka Betlejem, gdzie mieszkał Dawid?
J 7,41-42 (UBG)
Jan nie komentuje tej wymiany zdań (zob. streszczenie Jana 7). Ani Mateusz, ani Łukasz nie podają dnia narodzin. Data 25 grudnia pochodzi z późniejszej tradycji kościelnej, o czym pisze artykuł o biblijnych podstawach daty 25 grudnia.
Archeologia
Najstarszym znanym świadectwem nazwy Betlejem spoza Biblii jest gliniana bulla znaleziona w 2012 roku w Mieście Dawida w Jerozolimie. Starohebrajski napis z nazwą miasta odnosi się do przesyłki podatkowej dla króla Judy z VIII lub VII wieku p.n.e.
Z okresu rzymskiego i bizantyjskiego pochodzi Bazylika Narodzenia. Pierwszy kościół nad grotą wzniesiono z fundacji Konstantyna i poświęcono w 339 roku; obecna budowla jest w zasadniczej części dziełem Justyniana z VI wieku. Grotę jako miejsce narodzin wskazywali już Justyn Męczennik w II wieku i Orygenes. Ewangelie groty nie wspominają, więc jest to tradycja, choć wczesna. Podczas renowacji w 2016 roku odsłonięto mozaikę anioła, a w 2019 roku — brązową chrzcielnicę z VI–VII wieku, ukrytą w późniejszej kamiennej.
- Bulla „Betlejem” i twierdza Herodion — pieczęć fiskalna z nazwą miasta.
- Bazylika Narodzenia w Betlejem a Ewangelia Łukasza — historia budowli i tradycji groty.
- Ukryta chrzcielnica i mozaika anioła — znaleziska z renowacji bazyliki.
- Herodium i grobowiec Heroda Wielkiego — spór o identyfikację grobu.
- Ramat Rachel — judzki pałac i królewski ogród — stanowisko przy drodze z Jerozolimy do Betlejem.
Czego nie wiemy
- Gdzie jest grób Racheli. Księga Rodzaju umieszcza go przy drodze do Efraty, ale 1 Sm 10,2 mówi o grobie Racheli „na granicy Beniamina w Celcach”, czyli na północ od Jerozolimy. Grobowiec pokazywany dziś przy północnym wjeździe do Betlejem to miejsce tradycji, a nie ustalenie archeologiczne.
- Skąd pochodził Ibsan. Księga Sędziów nie dodaje przy jego imieniu słowa „judzkie”, więc mógł pochodzić z Betlejem w Zabulonie.
- Czym była Efrata. Tekst pozwala uznać ją za nazwę okolicy, rodu albo dawniejszą nazwę miasta; żadnego z tych odczytań nie da się rozstrzygnąć.
- Kiedy dokładnie urodził się Jeszua. Mateusz umieszcza narodziny za życia Heroda Wielkiego, którego śmierć zwykle datuje się na około 4 rok p.n.e., choć i ta data bywa kwestionowana. Łukasz łączy je ze spisem Kwiryniusza, a zgranie obu informacji pozostaje sporne.
- Czym była gwiazda mędrców. Proponowano kometę, koniunkcję planet i zjawisko nadprzyrodzone; opis Mateusza nie pozwala wybrać między tymi hipotezami.
- Rzeź dzieci. Opisuje ją tylko Mateusz; inne zachowane źródła starożytne o niej milczą. Tekst nie podaje, ile dzieci zginęło.
