Nazaret to miejscowość w Dolnej Galilei, na wzgórzach zamykających od północy dolinę Jezreel. W Ewangeliach jest miastem Józefa i Marii, w którym dorastał Jeszua (Jezus) — stąd przydomek Jezus z Nazaretu. Stary Testament tej nazwy nie zna, a w czasach Jeszui była to niewielka wioska rolnicza; dziś Nazaret jest największym arabskim miastem Izraela.
W skrócie
- Położenie: kotlina wśród wapiennych wzgórz na południowym skraju Dolnej Galilei, około 6 km od Seforis i w linii prostej około 100 km na północ od Jerozolimy.
- Nazwa: gr. Nazareth, Nazara (Ναζαρέθ, Strong G3478); mieszkaniec to Nazōraios (Strong G3480) albo Nazarēnos (G3479). Hebrajska forma Naceret jest poświadczona dopiero w inskrypcji z III–IV wieku.
- W Biblii: wyłącznie w Nowym Testamencie. Nazwa miasta pada w tekście greckim 12 razy (Mateusz 3, Marek 1, Łukasz 5, Jan 2, Dzieje 1), przymiotniki od niej — kolejne 19 razy. W przekładzie UBG słowo Nazaret stoi w 29 wersetach, najwięcej u Łukasza (8) i w Dziejach Apostolskich (7).
- Najważniejsze wydarzenia: zwiastowanie Marii, powrót rodziny z Egiptu, dzieciństwo i młodość Jeszui, wyjście nad Jordan, kazanie w synagodze i próba zrzucenia go ze zbocza, przeprowadzka do Kafarnaum.
- Okres: od schyłku panowania Heroda Wielkiego (koniec I w. p.n.e.) do początku działalności Jeszui (ok. 30 r. n.e.).
Nazwa i jej znaczenie
Ewangelie podają nazwę tylko po grecku: Nazareth, Nazaret lub krótko Nazara. Hebrajska postać zachowała się w inskrypcji z Cezarei Nadmorskiej, gdzie miejscowość zapisano jako Naceret (נצרת), przez spółgłoskę cade. To wspiera najczęstsze objaśnienie, że nazwa pochodzi od rdzenia n-c-r. Nie wiadomo jednak, czy od rzeczownika necer (pęd, odrośl), czy od czasownika nacar (strzec), co dawałoby sens strażnica. Obie etymologie pozostają hipotezami.
Z nazwą wiąże się zdanie, które od starożytności sprawia kłopot komentatorom. Mateusz kończy opowieść o powrocie z Egiptu tak:
Lecz gdy usłyszał, że Archelaus króluje w Judei w miejsce Heroda, swego ojca, bał się tam iść. Ale będąc napomniany przez Boga we śnie, odszedł w strony Galilei. A przyszedłszy, mieszkał w mieście zwanym Nazaret, aby się wypełniło to, co zostało powiedziane przez proroków: Będzie nazwany Nazarejczykiem.
Mt 2,22-23 (UBG)
W Tanach nie ma zdania „Będzie nazwany Nazarejczykiem”. Mateusz pisze o prorokach w liczbie mnogiej, więc najpewniej streszcza myśl kilku tekstów. Proponuje się trzy tropy. Pierwszy to gra słów z necer z Izajasza: „a latorośl z jego korzenia wyrośnie” (Iz 11,1; zob. Izajasz 11 i odrośl z pnia Jessego). Drugi to nazir, człowiek poświęcony Bogu ślubem, jak Samson, który miał być „nazirejczykiem dla Boga już od łona” (Sdz 13,5). Ten trop słabnie, bo Jeszua nie żył jak nazir — przyszedł, „jedząc i pijąc” (Mt 11,19; zob. nazireat w Biblii). Trzeci trop to pogarda — Nazaret był miejscem lekceważonym, a Izajasz pisze o Słudze: „Wzgardzony i odrzucony przez ludzi” (Iz 53,3). Rozstrzygnięcia nie ma.
Od przydomka Jeszui wzięła się nazwa jego uczniów. W Dziejach Apostolskich retor Tertullos oskarża Pawła, że jest „dowódcą sekty nazarejczyków” (Dz 24,5; zob. streszczenie Dziejów 24). Po hebrajsku chrześcijan nazywa się do dziś nocrim, a po arabsku nasara.
Gdzie leży Nazaret?
Miasto leży w kotlinie wśród wzgórz, których południowe zbocza opadają stromo na dolinę Jezreel. Do Seforis, którą Herod Antypas, tetrarcha Galilei (Łk 3,1), odbudował jako swoją stolicę za młodości Jeszui, było stąd około 6 km. Góra Tabor wznosi się niecałe 10 km na wschód, Jezioro Galilejskie — około 25 km. Położenie Nazaretu względem Jerozolimy, Kafarnaum i Jordanu pokazują mapy serwisu.
W podziale ziemi okolica przypadła pokoleniu Zabulona. Granicę jego działu wyznaczały między innymi Kislot-Tabor, Daberat i Jafia (Joz 19,12; streszczenie Jozuego 19); Jafię zwykle utożsamia się z wioską Jafa, która dziś przylega do Nazaretu.
Nazaret w historii biblijnej
Czasy Tanach: Galilea bez Nazaretu
Tanach zna Galileę, ale nie tę wioskę. W VIII wieku p.n.e. Tiglat-Pileser III zdobył Galileę i całą ziemię Neftalego, a jeńców uprowadził do Asyrii (2 Krl 15,29; zob. annały Tiglat-Pilesera III). Z tej ziemi pochodził Jonasz, syn Amittaja, prorok z Gat-Chefer (2 Krl 14,25; Joz 19,13) — miejscowości lokalizowanej zwykle kilka kilometrów na północny wschód od Nazaretu. Mateusz przypomina też zapowiedź Izajasza o ziemi Zabulona i Neftalego, nazwanej „Galilea pogan”, nad którą wzeszła wielka światłość (Mt 4,15-16).
Zwiastowanie
Pierwsza wzmianka o Nazarecie w Biblii dotyczy zwiastowania. Łukasz pisze:
A w szóstym miesiącu Bóg posłał anioła Gabriela do miasta w Galilei, zwanego Nazaret; Do dziewicy zaślubionej mężczyźnie, któremu na imię było Józef, z rodu Dawida; a dziewicy było na imię Maria.
Łk 1,26-27 (UBG)
Posłańcem jest Gabriel, adresatką Maria (Maryja), a jej narzeczonym Józef, potomek Dawida, dziś często nazywany Józefem z Nazaretu. Na pytanie Marii anioł odpowiada: „Duch Święty zstąpi na ciebie i moc Najwyższego zacieni cię” (Łk 1,35). Duch jest tu mocą samego Najwyższego (streszczenie Łukasza 1).
Z Nazaretu do Betlejem i z powrotem
Według Łukasza rodzina mieszkała w Nazarecie już przed narodzinami: „Poszedł też Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawida, zwanego Betlejem” (Łk 2,4). Po narodzinach w Betlejem i obrzędach w świątyni rodzice wracają do Galilei (streszczenie Łukasza 2). Mateusz rozkłada akcenty inaczej: ucieczkę do Egiptu, śmierć Heroda i osiedlenie się w Nazarecie ze strachu przed Archelausem (streszczenie Mateusza 2). Mateusz nie mówi, gdzie rodzina mieszkała wcześniej; obaj zgadzają się, że Jeszua wychował się w Nazarecie.
Dzieciństwo i młodość
O latach w Nazarecie Pismo mówi mało. Łukasz notuje, że dziecko rosło, „będąc pełne mądrości” (Łk 2,40), a rodzice chodzili co roku do Jerozolimy na Paschę (Łk 2,41). Po scenie z dwunastolatkiem w świątyni Jeszua „wrócił do Nazaretu, i był im posłuszny” (Łk 2,51).
Sąsiedzi znają go jako rzemieślnika: „Czy to nie jest cieśla, syn Marii” (Mk 6,3). Mateusz pisze „Czyż to nie jest syn cieśli?” (Mt 13,55). Greckie tekton oznacza rzemieślnika pracującego w drewnie i kamieniu, często budowniczego. W Nazarecie mieszkali też bracia Jeszui — Jakub, Józef, Juda i Szymon — oraz siostry (Mk 6,3); wymieniony pierwszy, Jakub Sprawiedliwy, stanie później na czele zboru w Jerozolimie. Łukasz dodaje: „Według swego zwyczaju wszedł w dzień szabatu do synagogi” (Łk 4,16). Jeszua przez lata święcił w Nazarecie szabat, dzień odpoczynku ustanowiony przez Jahwe (PAN).
Wyjście nad Jordan
Marek otwiera działalność Jeszui jednym zdaniem: „przyszedł Jezus z Nazaretu w Galilei i został ochrzczony przez Jana w Jordanie” (Mk 1,9; zob. rzeka Jordan).
Kazanie w synagodze i odrzucenie
Najdłuższa scena rozgrywająca się w Nazarecie to szabat w synagodze (Łk 4,16-30; streszczenie Łukasza 4). Jeszui podano zwój Izajasza, a on przeczytał:
Duch Pana nade mną, ponieważ namaścił mnie, abym głosił ewangelię ubogim, posłał mnie, abym uzdrawiał skruszonych w sercu, abym uwięzionym zwiastował wyzwolenie, a ślepym przejrzenie, abym uciśnionych wypuścił na wolność; Abym głosił miłościwy rok Pana.
Łk 4,18-19 (UBG)
Zamknął zwój i powiedział: „Dziś wypełniły się te słowa Pisma w waszych uszach” (Łk 4,21). Urwał czytanie przed słowami o dniu pomsty (zob. Izajasz 61 w Nazarecie). Słuchacze najpierw się dziwią i pytają: „Czyż nie jest to syn Józefa?” (Łk 4,22). Gdy Jeszua przypomina, że Eliasz został posłany do wdowy z Sarepty, a Elizeusz uzdrowił z trądu Naamana Syryjczyka, nastrój się odwraca:
I wszyscy w synagodze, słysząc to, zapłonęli gniewem; A wstawszy, wypchnęli go z miasta i wyprowadzili na szczyt góry, na której było zbudowane ich miasto, aby go z niej zrzucić. Lecz on przeszedł między nimi i oddalił się.
Łk 4,28-30 (UBG)
Marek i Mateusz opisują wizytę w rodzinnych stronach krócej i nie wymieniają nazwy miasta. U Marka Jeszua „nie mógł tam uczynić żadnego cudu oprócz tego, że uzdrowił niektórych chorych” i „dziwił się ich niedowiarstwu” (Mk 6,5-6; streszczenie Marka 6).
Przeprowadzka do Kafarnaum
Mateusz notuje zmianę miejsca zamieszkania: „A opuściwszy Nazaret, przyszedł i zamieszkał w Kafarnaum” (Mt 4,13; streszczenie Mateusza 4). Odtąd, gdy Mateusz pisze, że Jeszua przybył do swego miasta (Mt 9,1), chodzi o Kafarnaum nad jeziorem, a Nazaret znika z opowieści jako miejsce wydarzeń.
Nazaret w Nowym Testamencie
Nazwa miasta zostaje przy Jeszui na stałe. Pierwszy spór o nią zapisał Jan:
Filip znalazł Natanaela i powiedział do niego: Znaleźliśmy tego, o którym pisał Mojżesz w Prawie, a także prorocy – Jezusa z Nazaretu, syna Józefa. I zapytał go Natanael: Czyż z Nazaretu może być coś dobrego? Filip mu odpowiedział: Chodź i zobacz!
J 1,45-46 (UBG)
Natanael pochodził z Kany Galilejskiej (J 21,2), z sąsiedniej okolicy (zob. Kana Galilejska). Jego wątpliwość mówi o prowincjonalnej sławie Nazaretu (streszczenie Jana 1). Podobny zarzut słychać w Jerozolimie: „Czyż Chrystus przyjdzie z Galilei?” (J 7,41), a faryzeusze mówią Nikodemowi, „że żaden prorok nie powstał z Galilei” (J 7,52; streszczenie Jana 7) — choć Jonasz pochodził z Gat-Chefer, kilka kilometrów od Nazaretu.
Przydomek pada w ustach opętanego (Mk 1,24), niewidomego Bartymeusza (Mk 10,47), tłumów w Jerozolimie (Mt 21,11), służącej przy Piotrze (Mk 14,67) i straży przy aresztowaniu (J 18,5). Piłat umieścił na krzyżu napis „Jezus z Nazaretu, król Żydów” (J 19,19; zob. Golgota). W pustym grobie młodzieniec mówi kobietom: „Szukacie Jezusa z Nazaretu, który był ukrzyżowany. Powstał, nie ma go tu” (Mk 16,6; zob. zmartwychwstanie Jeszui).
W Dziejach nazwa wraca w mowach Piotra (Dz 2,22; 3,6; 4,10). W domu Korneliusza Piotr przypomina, że Bóg „namaścił Duchem Świętym i mocą Jezusa z Nazaretu” (Dz 10,38). Pod Damaszkiem zmartwychwstały mówi Pawłowi: „Ja jestem Jezus z Nazaretu, którego ty prześladujesz” (Dz 22,8).
Archeologia
Nazaretu nie wymieniają ani Stary Testament, ani Józef Flawiusz, który opisał wiele galilejskich miejscowości. Stąd teza, najgłośniej u René Salma (The Myth of Nazareth, 2008), że w I wieku wioski nie było. Archeolodzy jej nie przyjęli, bo ślady osadnictwa z wczesnego okresu rzymskiego znaleziono niezależnie w trzech miejscach.
Bellarmino Bagatti w latach 1955–1965 odsłonił pod bazyliką Zwiastowania cysterny, silosy oraz urządzenia do wyrobu wina i oliwy. W 2009 roku Yardenna Alexandre odkryła przy Międzynarodowym Centrum Maryjnym budynek mieszkalny z tej samej epoki. Od 2006 roku Ken Dark badał pod klasztorem Sióstr Nazaretu dom częściowo wykuty w skale, z cysterną i grobowcami typu kokhim w sąsiedztwie. Datują go ceramika i żydowskie naczynia wapienne. Razem daje to obraz małej żydowskiej osady rolniczej. Nad domem Dark odnalazł kościół bizantyjski, który tradycja z VII wieku łączy z domem dzieciństwa Jeszui. Nic nie wskazuje jednak, kto w tym domu mieszkał.
Hebrajską nazwę miejscowości przynosi inskrypcja znaleziona w 1962 roku w Cezarei: spis 24 zmian kapłańskich z III–IV wieku, w którym przy osiemnastej zmianie, rodzie Happisesa (1 Krn 24,15), zapisano Naceret. Dwa inne zabytki są sporne. Graffito z pozdrowieniem Chaire Maria spod bazyliki ma niepewny odczyt i datowanie od III do V wieku. Marmurowy dekret nazaretański przeciw naruszaniu grobów przysłano kolekcjonerowi z Nazaretu w 1878 roku, ale badania izotopowe z 2020 roku wskazują na marmur z wyspy Kos.
Dzisiejsza bazylika Zwiastowania (1969) stoi nad resztkami kościołów bizantyjskiego i krzyżowców oraz nad grotą, którą tradycja uważa za dom Marii. Prawosławni wskazują źródło zwane Studnią Marii, za apokryficzną Protoewangelią Jakuba (II w.). To tradycje, nie dane z Pisma. Wpisy archeologiczne serwisu:
- Dom z I wieku pod klasztorem Sióstr Nazaretu
- Inskrypcja z Cezarei — Nazaret poza Nowym Testamentem
- Graffito Chaire Maria z Nazaretu
- Dekret nazaretański — inskrypcja o naruszaniu grobów
- Narzędzia cieśli — co robił tekton w galilejskiej wiosce
Czego nie wiemy
- Skąd nazwa. Rdzeń n-c-r jest prawdopodobny, ale wybór między odroślą a strażnicą to hipoteza.
- Których proroków ma na myśli Mateusz w Mt 2,23. Żadna z trzech propozycji nie jest pewna.
- Jak duża była wioska. Wykopaliska pokazują małą osadę, ale nie pozwalają policzyć mieszkańców.
- Gdzie stał dom rodziny. Miejsca pokazywane dziś wskazała tradycja bizantyjska, kilkaset lat po Ewangeliach.
- Z jakiego zbocza chciano zrzucić Jeszuę (Łk 4,29). Wzgórze nazywane Górą Strącenia to tradycja.
- Czy Łukasz 4 i Marek 6 opisują tę samą wizytę. Komentatorzy są podzieleni.
- Czy Józef i Jeszua pracowali w Seforis. To hipoteza z bliskości miasta; Ewangelie milczą.
