Kafarnaum było rybackim miasteczkiem na północnym brzegu Jeziora Galilejskiego, w którym Jeszua (Jezus) zamieszkał po opuszczeniu Nazaretu. Tam nauczał w synagodze, uzdrawiał i powołał część uczniów, dlatego Mateusz nazywa je po prostu „jego miastem” (Mt 9,1). Ruiny Kafarnaum leżą dziś na stanowisku Tell Hum w północnym Izraelu.
W skrócie
- Położenie: północno-zachodni brzeg Jeziora Galilejskiego, kilka kilometrów na zachód od miejsca, gdzie Jordan wpada do jeziora; w starożytności terytorium Galilei, na ziemiach Zabulona i Neftalego (Mt 4,13).
- Nazwa: gr. Καπερναούμ, Kafarnaum — w konkordancji serwisu Strong G2584; z hebrajskiego Kefar Nachum, „wieś Nachuma”.
- Ile razy w Biblii: 16 razy, wyłącznie w Ewangeliach: u Mateusza 4, u Marka 3, u Łukasza 4 i u Jana 5. Stary Testament tej miejscowości nie wymienia.
- Najważniejsze wydarzenia: zamieszkanie Jeszui (Mt 4,13), nauczanie w szabat i uwolnienie opętanego (Mk 1,21-28), uzdrowienie teściowej Szymona (Mk 1,29-31), sparaliżowany spuszczony przez dach (Mk 2,1-12), powołanie Lewiego (Mk 2,14), setnik (Mt 8,5-13; Łk 7,1-10), syn dworzanina (J 4,46-54), podatek na świątynię (Mt 17,24-27), mowa o chlebie życia (J 6,24-59) i „biada” nad miastem (Mt 11,23).
- Okres: galilejska działalność Jeszui, około 30 roku n.e.; osada była zamieszkana jeszcze przez wiele stuleci później.
Nazwa i jej znaczenie
Greckie Kapharnaoum oddaje hebrajskie Kefar Nachum. Pierwszy człon jest pewny: kefar to wieś, osada bez murów — to samo słowo stoi w Pnp 7,11, gdzie oblubienica zaprasza, by przenocować „we wsiach”. Drugi człon to imię osobowe Nachum, pochodzące od rdzenia oznaczającego pocieszenie.
Nie wiadomo, o jakiego Nachuma chodzi. Późne skojarzenie z prorokiem Nahumem nie ma oparcia w tekście, bo księga nazywa go „Nahuma Elkoszyty” (Na 1,1), a Elkosz nie jest Kafarnaum. Najprościej przyjąć, że osadę nazwano od jej założyciela lub właściciela ziemi, ale to tylko przypuszczenie. Józef Flawiusz w Wojnie żydowskiej (księga III) wspomina źródło o tej nazwie, które nawadniało równinę Genezaret.
Gdzie leży Kafarnaum?
Kafarnaum leżało nad samym jeziorem — Mateusz mówi, że Jeszua zamieszkał w mieście, „które leży nad morzem” (Mt 4,13), bo Ewangelie nazywają Jezioro Galilejskie morzem. Domy budowano z miejscowego czarnego bazaltu. Mieszkańcy żyli z połowu ryb i z rolnictwa; o tym, jak wyglądały łodzie tamtych rybaków, mówi łódź z Jeziora Galilejskiego z I wieku.
Najbliższe otoczenie Kafarnaum to w dużej części miejsca znane z Ewangelii. Na wzgórzach na północ leżało Korozain, o którym opowiada artykuł Chorazin: synagoga i „krzesło Mojżesza”. Na wschód, za Jordanem, była Betsaida, rodzinne miasto Piotra i Andrzeja (J 1,44), której położenie wciąż jest sporne (Betsaida: el-Aradż czy et-Tell?). Dalej na południe, na zachodnim brzegu, leżały Magdala i Tyberiada, miasto Heroda Antypasa.
Położenie przy granicy tłumaczy jeden szczegół z Ewangelii. Za Jordanem zaczynała się tetrarchia Filipa, a Kafarnaum leżało blisko tej granicy. Stąd prawdopodobnie punkt celny, w którym siedział Lewi (Mk 2,14). Kafarnaum można zobaczyć w kontekście całej Galilei na mapach biblijnych serwisu.
Kafarnaum w historii biblijnej
Przeprowadzka z Nazaretu
Po uwięzieniu Jana Chrzciciela Jeszua wraca do Galilei, ale nie zostaje w Nazarecie. Mateusz widzi w tym wypełnienie proroctwa o ziemi Zabulona i Neftalego (Iz 9,1-2), o którym więcej w artykule o galilejskim adresie proroctwa z Izajasza 9.
A opuściwszy Nazaret, przyszedł i zamieszkał w Kafarnaum, które leży nad morzem, w granicach Zabulona i Neftalego; Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Izajasza: Ziemia Zabulona i ziemia Neftalego, wzdłuż drogi nadmorskiej, za Jordanem, Galilea pogan. Lud, który siedział w ciemności, ujrzał światłość wielką, a siedzącym w krainie i cieniu śmierci wzeszła światłość.
Mt 4,13-16 (UBG)
Łukasz dodaje, że w Nazarecie oczekiwano od Jeszui tego samego, „o czym słyszeliśmy, że wydarzyło się w Kafarnaum” (Łk 4,23) — nowe miejsce zamieszkania szybko stało się dla Galilejczyków punktem odniesienia (streszczenie Łukasza 4). Jan wspomina, że już po weselu w Kanie Jeszua z matką, braćmi i uczniami spędził w Kafarnaum kilka dni (J 2,12).
Szabat w synagodze i dom Szymona
Marek opisuje jeden szabat w Kafarnaum niemal godzina po godzinie (streszczenie Marka 1).
Potem weszli do Kafarnaum, a zaraz w szabat Jezus wszedł do synagogi i nauczał. I zdumiewali się jego nauką, uczył ich bowiem jak ten, który ma moc, a nie jak uczeni w Piśmie.
Mk 1,21-22 (UBG)
W synagodze Jeszua uwalnia człowieka opętanego przez ducha nieczystego, a zaraz potem wchodzi do domu Szymona i Andrzeja, gdzie uzdrawia teściową Szymona (Mk 1,29-31). O obu braciach piszą osobne biografie: Piotr — od Szymona do Kefasa i Andrzej, który przyprowadził Piotra. „Kiedy nastał wieczór i zaszło słońce” (Mk 1,32), do domu przynoszono chorych. Najpewniej czekano z tym do końca szabatu, choć sam Jeszua uzdrawiał także w szabat — co było, a co nie było wtedy naruszeniem szabatu, omawia artykuł Uzdrowienia Jeszui w sabat.
Sparaliżowany i celnik
Kilka dni później ludzie usłyszeli, że Jeszua „jest w domu” (Mk 2,1), i zebrali się tak licznie, że nie dało się wejść.
Wtedy przyszli do niego, niosąc sparaliżowanego, a niosło go czterech ludzi. A gdy nie mogli do niego podejść z powodu tłumu, odkryli dach nad miejscem, gdzie był Jezus, wyłamali go i spuścili na dół posłanie, na którym leżał sparaliżowany. A Jezus, widząc ich wiarę, powiedział do sparaliżowanego: Synu, twoje grzechy są ci przebaczone.
Mk 2,3-5 (UBG)
Szczegół z dachem pasuje do tego, co wiadomo o domach w Kafarnaum: bazaltowe ściany przykrywano lekkim dachem z gałęzi i gliny, który dało się rozebrać. Zaraz potem Jeszua przechodzi obok punktu celnego i powołuje Lewiego, syna Alfeusza (streszczenie Marka 2). Kim był taki poborca i dlaczego nim gardzono, wyjaśnia hasło Telones — celnik jako pobierający podatek dla okupanta.
Setnik i syn dworzanina
W Kafarnaum stacjonował rzymski setnik, którego sługa był bliski śmierci. Starsi żydowscy wstawiali się za nim, mówiąc: „Miłuje bowiem nasz naród i zbudował nam synagogę” (Łk 7,5). Mateusz i Łukasz opowiadają tę scenę różnie — czy setnik przyszedł sam, czy wysłał posłańców, rozważa artykuł Czy setnik z Kafarnaum przyszedł sam, czy posłał starszych? (zob. też streszczenie Łukasza 7). Obie relacje zgadzają się w tym, że Jeszua uzdrowił sługę na odległość i powiedział o setniku: „Nawet w Izraelu nie znalazłem tak wielkiej wiary” (Mt 8,10).
Podobnie było z synem dworzanina królewskiego z Kafarnaum. Ojciec spotkał Jeszuę w Kanie Galilejskiej i usłyszał: „Idź, twój syn żyje” (J 4,50). Chłopiec wyzdrowiał w domu, daleko od miejsca, w którym padły te słowa (streszczenie Jana 4).
Podatek na świątynię
W Kafarnaum poborcy zapytali Piotra, czy jego nauczyciel płaci podatek (Mt 17,24). Chodziło o coroczną opłatę na świątynię w Jerozolimie, a nie o podatek rzymski. Jeszua każe Piotrowi złowić rybę i zapłacić znalezionym w niej staterem „za mnie i za siebie” (Mt 17,27; streszczenie Mateusza 17). Jaką monetą płacono ten podatek, opisuje artykuł Szekel tyryjski — moneta podatku świątynnego.
Mowa o chlebie życia
Po nakarmieniu tłumu ludzie przeprawili się łodziami do Kafarnaum, szukając Jeszui (J 6,24). W synagodze usłyszeli mowę, którą Jan kończy uwagą: „To mówił w synagodze, nauczając w Kafarnaum” (J 6,59).
I odpowiedział im Jezus: Ja jestem chlebem życia. Kto przychodzi do mnie, nie będzie głodny, a kto wierzy we mnie, nigdy nie będzie odczuwał pragnienia.
J 6,35 (UBG)
Dla wielu słuchaczy była to granica. „Od tego czasu wielu jego uczniów zawróciło i więcej z nim nie chodziło” (J 6,66; streszczenie Jana 6).
„Biada” nad Kafarnaum
Mateusz pisze, że Jeszua „zaczął ganić miasta, w których działo się najwięcej jego cudów, że nie pokutowały” (Mt 11,20). Kafarnaum stoi na tej liście obok Korozain i Betsaidy (Mt 11,21).
A ty, Kafarnaum, które jesteś wywyższone aż do nieba, aż do piekła będziesz strącone. Bo gdyby w Sodomie działy się cuda, które się w tobie dokonały, przetrwałaby aż do dziś. Ale mówię wam: Lżej będzie ziemi Sodomy w dzień sądu niż tobie.
Mt 11,23-24 (UBG)
Słowo oddane w UBG jako „piekło” to greckie hades, czyli grób, kraina umarłych — ten sam obraz, którym Izajasz opisał upadek króla Babilonu, strąconego z wyżyn, do których sam się wynosił (Iz 14,13-15). O tym, co oznacza hades, piszą artykuły Hades — greckie słowo w miejscu hebrajskiego Szeolu i Szeol, Hades, Gehenna, Tartaros. Wyrok dotyczy pychy miasta, które nie przyjęło tego, co zobaczyło (streszczenie Mateusza 11). Nie jest to zapowiedź natychmiastowego zburzenia: archeologia pokazuje, że Kafarnaum żyło jeszcze przez stulecia. Tekst mówi o dniu sądu.
Archeologia
Stanowisko Tell Hum utożsamił ze starożytnym Kafarnaum Charles Wilson w 1866 roku. Pierwsze badania prowadzili od 1905 roku Heinrich Kohl i Carl Watzinger, a najważniejsze wykopaliska — od 1968 roku — franciszkanie Virgilio Corbo i Stanislao Loffreda. Wynik tych prac, opisany w artykułach serwisu, można streścić w kilku punktach:
- Biała synagoga jest późna. Widoczne dziś ruiny z białego wapienia powstały długo po czasach Jeszui; badacze datują je różnie, od II do VI wieku. Pod posadzką leżą starsze mury z czarnego bazaltu z materiałem z I wieku. Czy były to mury synagogi, w której nauczał Jeszua, pozostaje hipotezą (Synagoga w Kafarnaum).
- Dom z I wieku pod ośmiobocznym kościołem. Kilkadziesiąt metrów od synagogi odsłonięto skromny dom mieszkalny z I wieku. Jedno pomieszczenie zostało później otynkowane i służyło do zgromadzeń, a w V wieku przykryto je ośmiobocznym kościołem. Tradycja nazywa ten dom domem Piotra — to identyfikacja prawdopodobna, ale nie udowodniona (Dom Piotra w Kafarnaum).
- Synagogi Galilei dla porównania. Synagoga z I wieku zachowała się w Magdali (Synagoga w Magdali), a późniejsze synagogi regionu miały bogate mozaiki (Mozaiki z Huqoq).
- Życie nad jeziorem. Rybołówstwo i przetwórstwo ryb dobrze opisuje artykuł Magdala jako Tarichea — port i solenie ryb.
Czego nie wiemy
- Nie wiemy, od którego Nachuma pochodzi nazwa miasta ani kiedy dokładnie osada powstała.
- Nie wiemy, czy bazaltowe mury pod białą synagogą to synagoga zbudowana przez setnika (Łk 7,5). To możliwe, ale niepotwierdzone.
- Nie wiemy na pewno, czy dom pod ośmiobocznym kościołem należał do Szymona. Wskazuje na to tradycja sięgająca IV wieku i ślady wczesnego kultu, nie napis z imieniem.
- Nie wiemy, czyj był dom, w którym Jeszua „jest w domu” (Mk 2,1) — własny, wynajęty, czy dom Szymona.
- Nie znamy dokładnego miejsca punktu celnego Lewiego ani przebiegu granicy między posiadłościami Antypasa i Filipa w tym miejscu.
