Ur Chaldejskie to miasto w Mezopotamii, z którego według Księgi Rodzaju wyruszyła rodzina Teracha, a z nią Abram, późniejszy Abraham. Większość badaczy utożsamia je z ruinami Tell el-Mukajjar w południowym Iraku, niedaleko Nasirijji, gdzie w latach 1922–1934 prowadził wykopaliska Leonard Woolley. Utożsamienie to jest poglądem przeważającym, ale nie pewnikiem: część uczonych szuka biblijnego Ur na północy, w okolicach Urfy w dzisiejszej Turcji.
W skrócie
- Położenie: według przeważającego poglądu dolny bieg Eufratu, południowy Irak (Tell el-Mukajjar); według hipotezy mniejszościowej — północna Mezopotamia, okolice Urfy, niedaleko Charanu.
- Nazwa: hebr. Ur Kasdim (אוּר כַּשְׂדִּים); Ur — Strong H0218, Kasdim, czyli Chaldejczycy lub Chaldea — Strong H3778; w Nowym Testamencie gr. Chaldaioi (Strong G5466) w wyrażeniu „z ziemi chaldejskiej” (Dz 7,4).
- W Biblii: nazwa miasta pada 4 razy, w dwóch księgach: Rdz 11,28; Rdz 11,31; Rdz 15,7 i Ne 9,7. Piąte wystąpienie hebrajskiego słowa Ur to imię człowieka (1 Krn 11,35). Określenie Kasdim występuje 80 razy w dziesięciu księgach, najczęściej u Jeremiasza (46 razy).
- Najważniejsze wydarzenia: śmierć Harana, małżeństwa Abrama i Nachora, wyjście rodziny Teracha w stronę Kanaanu, wspomnienie Ur w przymierzu z Rdz 15 i w modlitwie lewitów po powrocie z wygnania.
- Okres: w narracji biblijnej epoka patriarchów (datowanie sporne); samo miasto sumeryjskie istniało od IV tysiąclecia p.n.e. do epoki perskiej.
Nazwa i jej znaczenie
Nazwa miasta jest sumeryjska (w tekstach klinowych Urim, po akadyjsku Uru). Jej pierwotne znaczenie nie jest pewne. Po hebrajsku brzmi Ur, tak samo jak rzadkie słowo oznaczające ogień lub płomień (np. Iz 31,9, Strong H0217). To zbieżność brzmienia, nie etymologia: nazwa miasta jest o wiele starsza niż język hebrajski. Z tej zbieżności wyrosła jednak późniejsza legenda żydowska, znana z midraszu Bereszit Rabba, według której Abram został wrzucony do pieca ognistego i ocalał. Pismo takiej sceny nie zawiera; to tradycja, nie dane z Księgi Rodzaju.
Dopowiedzenie Kasdim ma odróżnić to Ur od innych miejsc o podobnej nazwie. Chaldejczycy, po akadyjsku Kaldu, są poświadczeni w południowej Mezopotamii dopiero w I tysiącleciu p.n.e., kilkaset lat po czasach, w których Biblia umieszcza Abrama. Stąd powszechne przypuszczenie, że określenie chaldejskie jest uwspółcześnieniem nazwy dla późniejszych czytelników. W rodzinie Nachora pojawia się też Kesed (Rdz 22,22), którego imię brzmi jak pojedyncza forma Kasdim; o tym powiązaniu pisze hasło Kesed – syn Nachora wiązany z Chaldejczykami. Czy rzeczywiście od niego wzięła się nazwa ludu, tekst nie mówi.
Gdzie leży Ur Chaldejskie?
Stanowisko Tell el-Mukajjar leży w prowincji Zi Kar w południowym Iraku. W starożytności miasto stało nad Eufratem i miało dostęp do wód prowadzących ku Zatoce Perskiej. Rzeka zmieniła od tamtej pory bieg, a ruiny stoją dziś na płaskiej, suchej równinie, nad którą góruje częściowo odtworzony zigurat. Utożsamienie z Ur przeprowadził już w 1862 roku Henry Rawlinson na podstawie inskrypcji, a potwierdziły je wykopaliska Woolleya.
Hipoteza północna wychodzi od kierunku wędrówki. Rodzina Teracha wyruszyła do Kanaanu, a zatrzymała się w Charanie, czyli w północnej Mezopotamii. Z południowego Ur do Charanu trzeba było iść w górę Eufratu blisko tysiąc kilometrów, a więc drogą, która do Kanaanu prowadzi okrężnie. Dlatego m.in. Cyrus Gordon i Gary Rendsburg wskazywali na okolice Urfy, gdzie ojczyznę Abrahama umieszczała też dawna tradycja żydowska, chrześcijańska i muzułmańska. Przeciwko tej hipotezie przemawia brak śladów archeologicznych Urfy z epoki brązu. Argument z kierunku nie jest też rozstrzygający, bo szlak w górę Eufratu, a potem na południe przez Syrię, był zwykłą drogą z Babilonii do Kanaanu, omijającą Pustynię Syryjską. Oba położenia, Ur i Charan, pokazują mapy biblijne serwisu.
Ur Chaldejskie w historii biblijnej
Rodzina Teracha w Ur
Ur pojawia się w Biblii w rodowodzie, nie w opowieści o mieście. Jedenasty rozdział Księgi Rodzaju kończy się listą synów Teracha: Abrama, Nachora i Harana. O Haranie czytamy, że umarł za życia ojca „w ziemi swego urodzenia, w Ur chaldejskim” (Rdz 11,28). Ur jest więc miejscem urodzenia przynajmniej jednego z synów Teracha i domem rodziny przed wędrówką. Jeszcze przed wyjściem Abram poślubił Saraj, a Nachor Milkę, córkę zmarłego Harana. Tekst dodaje jedną informację, która zaważy na całej dalszej historii: Saraj była niepłodna (Rdz 11,30).
O religii tej rodziny Księga Rodzaju milczy. Mówi o niej dopiero Jozue w mowie pożegnalnej w Sychem:
I Jozue powiedział do całego ludu: Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Po drugiej stronie rzeki mieszkali od dawnych czasów wasi ojcowie, Terach, ojciec Abrahama i Nachora, i służyli obcym bogom. Wtedy zabrałem waszego ojca Abrahama z drugiej strony rzeki i prowadziłem go przez całą ziemię Kanaan, i rozmnożyłem jego potomstwo, dając mu Izaaka.
Joz 24,2-3 (UBG)
Rzeka, o której mówi Jozue, to Eufrat, a zdanie obejmuje zarówno Ur, jak i Charan. W obu miastach głównym bóstwem był bóg księżyca, w Ur czczony jako Nanna, w Charanie jako Sin. Hasło Charan i kult boga księżyca Sina pokazuje, że to tło zgadza się ze zdaniem Jozuego. Jakich dokładnie bogów czcił Terach, Pismo jednak nie podaje (zob. też streszczenie Jozuego 24).
Wyjście z Ur
I Terach wziął swego syna Abrama i swego wnuka Lota, syna Harana, i swoją synową Saraj, żonę swego syna Abrama; i wyruszyli razem z Ur chaldejskiego, aby udać się do ziemi Kanaan. Gdy przybyli do Charanu, zamieszkali tam.
Rdz 11,31 (UBG)
Księga Rodzaju przedstawia to wyjście jako decyzję Teracha. W drodze są z nim Abram, Saraj i wnuk, Lot. Cel od początku jest ten sam: ziemia Kanaan. Rodzina zatrzymuje się jednak w Charanie i Terach tam umiera. Dopiero dwunasty rozdział przynosi słowa Jahwe (PAN) skierowane do Abrama: „Wyjdź z twojej ziemi i od twojej rodziny, i z domu twego ojca” (Rdz 12,1).
Szczepan w mowie przed Sanhedrynem umieszcza pierwsze objawienie wcześniej, jeszcze w Ur:
A on odpowiedział: Mężowie bracia i ojcowie, słuchajcie! Bóg chwały ukazał się naszemu ojcu Abrahamowi, gdy był w Mezopotamii, zanim zamieszkał w Charanie. I powiedział do niego: Opuść swoją ziemię i swoją rodzinę i idź do ziemi, którą ci wskażę. Wtedy wyszedł z ziemi chaldejskiej i zamieszkał w Charanie. A stamtąd, gdy umarł jego ojciec, Bóg przeniósł go do tej ziemi, w której wy teraz mieszkacie.
Dz 7,2-4 (UBG)
Obie relacje da się złożyć w całość. Powołanie padło w Ur, wędrówkę rozpoczął ojciec, a Abram dokończył ją sam. Kłopot sprawiają liczby: według Rdz 11,26.32 i Rdz 12,4 Terach żyłby jeszcze długo po wyjściu syna z Charanu, a Szczepan mówi o przeniesieniu do Kanaanu po śmierci ojca. Proponowane rozwiązania i ich słabe strony omawia artykuł Kiedy Abram wyszedł z Charanu. Całą mowę streszcza streszczenie Dziejów 7.
Ur w przymierzu
Nazwa miasta wraca w nocy, w której Abram „uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość” (Rdz 15,6). Zaraz potem Jahwe przedstawia się tak:
Potem powiedział do niego: Ja jestem Panem, który cię wyprowadził z Ur chaldejskiego, aby ci dać tę ziemię w posiadanie.
Rdz 15,7 (UBG)
Zdanie ma tę samą budowę co wstęp do Dziesięciu Przykazań: „Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu” (Wj 20,2). Wyjście z Ur zostaje więc opisane słowami, którymi później opisane będzie wyjście z Egiptu, a Bóg, który wyprowadza, jest tym samym, który daje ziemię. W Rdz 11,31 wędrówkę prowadzi Terach, w Rdz 15,7 Jahwe mówi, że to On wyprowadził Abrama. Tekst nie widzi w tym sprzeczności. Dalszy ciąg rozdziału, czyli rytuał przymierza między rozciętymi zwierzętami, streszcza streszczenie Rodzaju 15, a życie patriarchy — biografia Abrahama.
Ur w modlitwie po wygnaniu
Ostatni raz Ur pojawia się w Starym Testamencie w długiej modlitwie lewitów z czasów Nehemiasza, po powrocie z Babilonii:
Ty Panie jesteś tym Bogiem, który wybrał Abrama. Wyprowadziłeś go z Ur chaldejskiego i nadałeś mu imię Abraham. A uznałeś, że jego serce jest wierne przed tobą i zawarłeś z nim przymierze, że ziemię Kananejczyka, Chetyty, Amoryty, Peryzzyty, Jebusyty i Girgaszyty dasz jego potomstwu. I dotrzymałeś swojego słowa, bo jesteś sprawiedliwy.
Ne 9,7-8 (UBG)
Ta wzmianka ma swoją wymowę. Modlą się ludzie, którzy właśnie wrócili z ziemi Chaldejczyków do Judy. Przypominają sobie, że ich ojciec Abram odbył tę samą drogę jako pierwszy i że obietnica ziemi zaczęła się od wyjścia z Ur. Modlitwę w całości omawia streszczenie Nehemiasza 9.
Chaldejczycy w dalszych księgach
Choć samo miasto pada w Biblii tylko cztery razy, słowo Kasdim towarzyszy Izraelowi do końca epoki królów. U Hioba Chaldejczycy to łupieżcze oddziały, które uprowadzają wielbłądy (Hi 1,17). U proroków to już lud imperium nowobabilońskiego. Izajasz zapowiada, że Babilon, „ozdoba królestw i chluba majestatu Chaldejczyków”, podzieli los Sodomy i Gomory (Iz 13,19), a Habakuk słyszy zapowiedź: „wzbudzę Chaldejczyków, naród srogi i gwałtowny” (Ha 1,6). Stąd tak wiele wystąpień u Jeremiasza, świadka upadku Jerozolimy. Rodzina Abrama wyszła więc z ziemi Chaldejczyków ku obietnicy, a jej potomkowie wiele wieków później zostali uprowadzeni do tej samej ziemi. W Księdze Daniela słowo nabiera jeszcze jednego znaczenia, zawodowego. Opisuje to hasło „Chaldejczycy” u Daniela — lud czy klasa wróżbitów?.
Ur Chaldejskie w Nowym Testamencie
Nowy Testament nie wymienia nazwy Ur. Mówi natomiast o ziemi chaldejskiej w mowie Szczepana (Dz 7,4) i o samym wyjściu w Liście do Hebrajczyków. Abraham usłuchał i „wyszedł, nie wiedząc, dokąd idzie” (Hbr 11,8). „Oczekiwał bowiem miasta mającego fundamenty, którego budowniczym i twórcą jest Bóg” (Hbr 11,10). Autor dodaje: „Wszyscy oni umarli w wierze, nie otrzymawszy spełnienia obietnic” (Hbr 11,13). Patriarchowie śpią więc w oczekiwaniu na zmartwychwstanie, a nie w niebie, co szerzej opisuje dział Co się dzieje po śmierci. Miasto, na które czekał Abraham, to nowe Jeruzalem, które Jan widzi „zstępujące z nieba od Boga” (Ap 21,2). Nie jest więc miejscem, do którego się odchodzi po śmierci (zob. streszczenie Hebrajczyków 11).
Archeologia
Wykopaliska w Tell el-Mukajjar odsłoniły jedno z największych miast Sumeru. Pewne jest to, co opisują artykuły serwisu oparte na publikacjach wykopalisk. Woolley odkopał zigurat rozpoczęty przez Ur-Nammu, założyciela III dynastii z Ur (ok. XXI w. p.n.e.), poświęcony bogu księżyca Nannie. Odsłonił też tzw. cmentarz królewski z około 1800 grobami, w tym grób królowej Puabi z około połowy III tysiąclecia p.n.e., czyli ze stuleci przed czasami, w których Biblia umieszcza Abrama. Z kręgu tej samej dynastii pochodzi najstarszy zachowany zbiór praw, a upadek miasta około 2004 roku p.n.e. opłakuje sumeryjski lament.
Miasto żyło jeszcze w epoce, w której Babilon walczył z Judą. Ostatni król Babilonu, Nabonid, prowadził w Ur prace przy dawnych świątyniach, a jego córka Ennigaldi-Nanna była w Ur kapłanką. W ruinach ziguratu znaleziono jego cylindry fundacyjne z imieniem Belszassara, syna króla, tego samego, którego zna Księga Daniela.
Dwie rzeczy archeologia pozostawia otwarte. Nie znaleziono żadnego śladu Teracha ani Abrama, czego zresztą trudno oczekiwać po jednej rodzinie, która opuściła miasto. Twierdzenie Woolleya, że gruby pokład mułu to ślad potopu z Księgi Rodzaju, uznaje się dziś za opis lokalnej powodzi rzecznej.
- Ur i królewski cmentarz Woolleya
- Zigguraty Mezopotamii a wieża Babel
- Kodeks Ur-Nammu: najstarszy zachowany zbiór praw
- Lament nad zagładą Ur a biblijna Księga Lamentacji
- Nabonid — król, który prowadził wykopaliska
- Belszassar, Nabonid i upadek Babilonu
Czego nie wiemy
- Które Ur. Utożsamienie z Tell el-Mukajjar jest poglądem większości, ale nie ma inskrypcji łączącej to stanowisko z Abramem. Hipoteza północna ma swoich zwolenników.
- Kiedy. Tradycyjna rachuba oparta na liczbach z tekstu masoreckiego umieszcza wyjście z Ur około przełomu III i II tysiąclecia p.n.e. Badacze datują jednak epokę patriarchów bardzo różnie. Łączenie wyjścia z upadkiem III dynastii z Ur jest spekulacją, bo tekst nie przedstawia go jako ucieczki.
- Skąd dopowiedzenie chaldejskie. Najprawdopodobniej to późniejsze objaśnienie nazwy, ale nie wiadomo, kto i kiedy je wprowadził.
- Jakim bogom służył Terach. Joz 24,2 mówi tylko, że przodkowie „służyli obcym bogom”. Związek z kultem księżyca wynika z tła obu miast, a nie z wyraźnej wzmianki w Piśmie.
- Jak długo rodzina mieszkała w Ur i jak wyglądało tam życie Abrama. Pismo o tym nie opowiada, a późniejsze legendy, np. o Abramie rozbijającym bożki ojca, są tradycją.
