Tę sprzeczność da się policzyć na palcach i właśnie dlatego jest tak często przywoływana. Trzy liczby z Księgi Rodzaju zestawione ze zdaniem z Dziejów dają wynik, który się nie zgadza o sześćdziesiąt lat.
Jakie liczby podaje Księga Rodzaju o Terachu i Abramie?
Terach żył siedemdziesiąt lat i spłodził Abrama, Nachora i Harana.
Rdz 11,26
I dni Teracha było dwieście pięć lat, i umarł w Charanie.
Rdz 11,32
Wyszedł więc Abram, jak mu Pan rozkazał, poszedł z nim też Lot. Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu.
Rdz 12,4
Ile lat miał Terach, gdy Abram wychodził z Charanu?
Jeśli Abram urodził się, gdy jego ojciec miał siedemdziesiąt lat, to w chwili wyjścia z Charanu — mając siedemdziesiąt pięć — zostawiał ojca w wieku stu czterdziestu pięciu lat. Terach umarł mając dwieście pięć, czyli sześćdziesiąt lat później. Abram wyszedłby więc za życia ojca, i to na długo przed jego śmiercią.
Co o tym samym mówi mowa Szczepana w Dziejach?
Wtedy wyszedł z ziemi chaldejskiej i zamieszkał w Charanie. A stamtąd, gdy umarł jego ojciec, Bóg przeniósł go do tej ziemi, w której wy teraz mieszkacie.
Dz 7,4
Szczepan mówi wyraźnie: przeniesienie do ziemi Kanaan nastąpiło po śmierci ojca. Nie jest to luźna wzmianka, tylko element uporządkowanego wykładu dziejów Izraela.
Jak próbuje się pogodzić te dwa zapisy?
Abram nie był pierworodnym
Najczęstsze rozwiązanie: zdanie o siedemdziesięciu latach Teracha podaje wiek przy narodzinach pierwszego z trzech synów, a nie każdego z nich. Wymienienie Abrama na pierwszym miejscu wynika z jego znaczenia, nie z kolejności urodzenia. Jeśli urodził się, gdy ojciec miał sto trzydzieści lat, wszystko się zgadza co do roku. Taki układ nie jest w Torze wyjątkiem — synowie Noego również są wymieniani w kolejności, która nie odpowiada wiekowi. Czego nie tłumaczy: tekst nigdzie nie mówi, że Abram był młodszy, a Rdz 11,26 czyta się najprościej tak, jakby wszyscy trzej byli wymienieni po kolei.
Wyjście z Ur, a nie z Charanu
Drugie wyjaśnienie rozdziela dwa wyjścia. Szczepan mówi najpierw o opuszczeniu ziemi chaldejskiej i zamieszkaniu w Charanie, a dopiero potem o przeniesieniu do Kanaanu. Powołanie mogło paść w Ur, a przeprowadzka do Kanaanu nastąpić po śmierci Teracha. Czego nie tłumaczy: nie usuwa rachunku. Wyjście z Charanu w wieku siedemdziesięciu pięciu lat jest podane wprost, a Terach według liczb z Księgi Rodzaju żył jeszcze wtedy przez sześćdziesiąt lat.
Inna podstawa tekstowa
Trzecie wyjaśnienie odwołuje się do wariantu tekstowego: Pięcioksiąg samarytański podaje wiek Teracha w chwili śmierci jako sto czterdzieści pięć lat, a nie dwieście pięć. Przy takiej liczbie zdanie Szczepana zgadza się co do dnia. Czego nie tłumaczy: rozwiązuje trudność przez zmianę tekstu, którego dotyczy trudność. Poza tym nie wiadomo, czy Szczepan korzystał akurat z tej tradycji, bo w innych miejscach jego mowy widać ślady przekładu greckiego, a ten podaje liczbę taką jak tekst hebrajski.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, w jakiej kolejności urodzili się synowie Teracha. Nie wiemy, czy Abram wyszedł z Charanu za życia ojca, bo obie relacje da się utrzymać tylko przy przyjęciu jednego z powyższych założeń, a żadne z nich nie zostało w Piśmie wypowiedziane. Nie wiemy wreszcie, z jakiego tekstu korzystał Szczepan. Warto natomiast zauważyć, jak ta trudność powstaje: nie z opowieści, tylko z zestawienia liczb, których autor Księgi Rodzaju nigdzie ze sobą nie zestawia. Rachunek robimy my, dodając dane rozrzucone po dwóch rozdziałach i porównując wynik ze zdaniem z innej księgi. Nie unieważnia to problemu, ale pokazuje, że dotyczy on naszej rekonstrukcji chronologii, a nie żadnego twierdzenia, które tekst formułuje wprost.
Ze wszystkich trzech rozwiązań pierwsze jest najmocniejsze, bo nie wymaga zmiany żadnej liczby ani żadnego zdania — wymaga tylko przyjęcia, że wyliczenie synów nie jest listą według wieku. Takie wyliczenia są w Torze regułą, a nie wyjątkiem: kolejność bywa ustalana według znaczenia dla dalszej opowieści. Pozostaje jednak przy tym cena, którą trzeba nazwać. Przyjmujemy wtedy, że Abram przyszedł na świat, gdy jego ojciec miał sto trzydzieści lat, choć tekst tego nie mówi, i budujemy na tym całą chronologię patriarchów.
Zobacz też: Abram · Szczepan · Terach — znaczenie imienia
