Biblia nie mówi, że arka Noego osiadła na jednej górze o nazwie Ararat, lecz „na górach Ararat” (Rdz 8,4). Ararat to w Piśmie nazwa krainy — starożytnego królestwa Urartu na Wyżynie Armeńskiej, wokół jeziora Wan. Szczyt, który dziś nosi tę nazwę, wulkan Ağrı Dağı we wschodniej Turcji, leży w tej krainie, ale Pismo go nie wskazuje.
W skrócie
- Położenie: Wyżyna Armeńska między jeziorem Wan a doliną Araksu; dziś pogranicze Turcji, Armenii i Iranu. Najwyższy szczyt regionu, Wielki Ararat, ma ponad 5100 m n.p.m.
- Nazwa: hebr. Ararat (אֲרָרַט, Strong H0780), odpowiednik asyryjskiego Urartu; greckiego odpowiednika w Nowym Testamencie brak.
- W Biblii: 4 wystąpienia w czterech księgach — Rdz 8,4; 2 Krl 19,37; Iz 37,38; Jr 51,27. Nowy Testament nazwy nie używa, choć kilkakrotnie wraca do Noego i arki.
- Najważniejsze wydarzenia: osiadnięcie arki po potopie, ucieczka synów Sennacheryba po zabójstwie ojca, wezwanie królestwa Ararat przeciw Babilonowi.
- Okres: potop w pradziejach opisanych w Rdz 6–9 (daty nie da się ustalić) oraz historyczne Urartu, znane ze źródeł od IX do VI w. p.n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Hebrajski tekst zapisywał pierwotnie same spółgłoski, a nazwę zapisaną czterema literami אררט masoreci, średniowieczni strażnicy tekstu, opatrzyli samogłoskami jako Ararat. Te same spółgłoski odpowiadają nazwie Urartu, pod którą asyryjskie inskrypcje znają górskie królestwo na północ od Asyrii. Utożsamienie biblijnego Araratu z Urartu jest w nauce powszechnie przyjęte. Znaczenia samej nazwy nie znamy; to słowo obce, nie hebrajskie, i popularne objaśnienia z hebrajskiego lub ormiańskiego pozostają zgadywaniem.
Dla rozumienia Rdz 8,4 ważniejsza jest liczba mnoga. Tekst mówi o górach krainy Ararat, tak jak inne księgi mówią o „ziemi Ararat” (2 Krl 19,37). To określenie regionu, nie nazwa szczytu. Arka zatrzymała się gdzieś w górach tej krainy, a narrator nie podaje, na którym wierzchołku.
Opowieść gra też słowami. Hebrajskie „osiadła” pochodzi od rdzenia oznaczającego spoczynek, spokrewnionego z imieniem Noego, które ojciec objaśnia słowami: „Ten nas pocieszy” (Rdz 5,29). Gołębica, wypuszczona z arki, początkowo nie znajduje „miejsca spoczynku” (Rdz 8,9). O imieniu patriarchy pisze osobne hasło Znaczenie imienia Noe. Samo słowo arka to hebr. tewa (Strong H8392) — skrzynia, nie statek. W całej Biblii hebrajskiej oznacza tylko arkę Noego i „koszyk z sitowia”, w którym matka ukryła Mojżesza (Wj 2,3); oba przedmioty uszczelniono smołą. Arka przymierza nosi inną nazwę, aron.
Gdzie leży Ararat?
Kraina Ararat obejmowała wysoko położone równiny i pasma górskie wokół jeziora Wan, dziś w granicach wschodniej Turcji, oraz przyległe tereny dzisiejszej Armenii i północno-zachodniego Iranu. Z Mezopotamii, gdzie Księga Rodzaju umieszcza dalsze dzieje ludzkości, jest to kierunek północny: rzeki Tygrys i Eufrat mają źródła właśnie na tej wyżynie.
Góra, którą dziś nazywamy Araratem, to uśpiony wulkan w skrajnie wschodniej Turcji, blisko granic z Armenią, Iranem i azerbejdżańską Nachiczewanią. Ma dwa wierzchołki: Wielki Ararat, najwyższy szczyt Turcji, liczący ponad 5100 m, i Mały Ararat, wysoki na blisko 3900 m. Turcy nazywają go Ağrı Dağı, Ormianie — Masis; w Armenii góra jest symbolem narodowym i widnieje w herbie państwa, choć od lat 20. XX wieku leży po tureckiej stronie granicy. Nazwę biblijnej krainy przeniesiono na ten szczyt późno, a dawniejsze tradycje wskazywały inne góry (o nich niżej).
Ararat w historii biblijnej
Potop i osiadnięcie arki
Księga Rodzaju datuje potop precyzyjnie. Wody ruszyły w sześćsetnym roku życia Noego, siedemnastego dnia drugiego miesiąca (Rdz 7,11), i według tekstu „zakryły wszystkie wysokie góry, które były pod całym niebem” (Rdz 7,19). Przez sto pięćdziesiąt dni wzbierały nad ziemią (Rdz 7,24; streszczenie Rdz 7). Potem zaczęły opadać:
Wody stopniowo ustępowały z powierzchni ziemi, a po upływie stu pięćdziesięciu dni wody opadły. I arka osiadła na górach Ararat w siódmym miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca. A wody opadały nadal aż do dziesiątego miesiąca. I w dziesiątym miesiącu, pierwszego dnia, ukazały się szczyty gór.
Rdz 8,3-5 (UBG)
Od początku potopu do osiadnięcia arki minęło dokładnie pięć miesięcy. Szczyty wyłoniły się dopiero dwa i pół miesiąca później, więc arka stanęła na wysokości, zanim zobaczono jakikolwiek ląd. Po czterdziestu dniach Noe wypuścił kruka, potem gołębicę; za drugim razem wróciła z zerwanym liściem oliwnym (Rdz 8,6-11). Ziemia wyschła w roku sześćset pierwszym, dwudziestego siódmego dnia drugiego miesiąca (Rdz 8,14; streszczenie Rdz 8). Cały potop trwał więc ponad rok, a nie czterdzieści dni — rachunek rozkłada tekst Ile trwał potop?. Skąd wzięła się woda i dokąd odpłynęła, omawia wpis Skąd wzięło się tyle wody na potop, a przyczyny sądu — Dlaczego Bóg zesłał potop.
Ołtarz, przymierze i nowy początek
Po wyjściu z arki Noe zbudował ołtarz dla Jahwe (PAN) i złożył całopalenia z każdego czystego zwierzęcia i czystego ptactwa (Rdz 8,20). Rozróżnienie czystych i nieczystych zwierząt jest tu starsze niż Synaj: już przy wejściu do arki Noe miał wziąć więcej zwierząt czystych niż nieczystych (Rdz 7,2; szczegóły liczby omawia Ile zwierząt Noe wziął do arki). Serwis pisze o tym prawie na stronie Prawo dietetyczne.
Bóg zawarł wtedy przymierze z Noem i z każdą żywą istotą: wody potopu nie zniszczą już wszelkiego ciała, a znakiem jest łuk na obłoku (Rdz 9,12-15; streszczenie Rdz 9; zob. też Czy tęcza istniała przed potopem?). Noe „zasadził winnicę” (Rdz 9,20), a od trzech jego synów wywodzą się narody, „przez których napełniła się ludem cała ziemia” (Rdz 9,19). Tablica narodów z Rdz 10 wymienia wśród potomków Jafeta Aszkenaza (Rdz 10,3), którego imię wróci przy Araracie w Księdze Jeremiasza (streszczenie Rdz 10; Czy wszystkie narody pochodzą od synów Noego?). Ludzie wędrujący później „znaleźli równinę w ziemi Szinear” (Rdz 11,2) — tam, w Mezopotamii, zaczyna się historia Babilonu.
Ucieczka zabójców Sennacheryba
Po nieudanym oblężeniu Jerozolimy za króla Ezechiasza asyryjski władca Sennacheryb wrócił do Niniwy. Tam spotkał go koniec, który Księga Królewska i Izajasz opisują tymi samymi słowami (Iz 37,38):
A gdy oddawał pokłon w domu swego boga Nisroka, jego synowie – Adramelek i Sareser – zabili go mieczem. Potem uciekli do ziemi Ararat. I Asarchaddon, jego syn, królował w jego miejsce.
2 Krl 19,37 (UBG)
Zabójstwo miało miejsce w 681 r. p.n.e. Asyryjskie źródła potwierdzają spisek jednego z synów i przejęcie tronu przez Asarhaddona; list państwowy, w którym pojawia się królewicz Arda-Mulissu, omawia artykuł Adramelek i śmierć Sennacheryba w liście asyryjskim. Ucieczka do Urartu była zrozumiała: górskie królestwo było wrogiem Asyrii i leżało poza bezpośrednią władzą Niniwy. Tło kampanii przeciw Judzie opisują Izajasz, Sennacheryb i noc pod Jerozolimą oraz streszczenie 2 Krl 19.
Ararat przeciw Babilonowi
W wyroczni przeciw Babilonowi Jeremiasz wzywa ludy z północy:
Podnieście sztandar w ziemi, zadmijcie w trąbę wśród narodów, przygotujcie przeciwko niemu narody, zwołajcie przeciwko niemu królestwa Ararat, Minni i Aszkenaz; ustanówcie przeciwko niemu dowódcę, sprowadźcie konie jak najeżone szarańcze.
Jr 51,27 (UBG)
Minni to zwykle Mannejczycy znad jeziora Urmia, a Aszkenaz łączy się ze Scytami; oba utożsamienia są przyjmowane powszechnie, choć nie bez zastrzeżeń. W następnym wersecie prorok dodaje królów Medii (Jr 51,28). Za czasów Jeremiasza Urartu słabło i według większości historyków znalazło się pod wpływem Medów, dlatego jego wymienienie obok nich pasuje do obrazu koalicji z północy (streszczenie Jr 51; o imieniu — Znaczenie imienia Aszkenaz).
Noe i arka w Nowym Testamencie
Nowy Testament nie wspomina Araratu, ale traktuje potop jako wydarzenie, do którego można się odwołać. Jeszua (Jezus) porównuje z nim czas swojego powrotu:
A jak było za dni Noego, tak będzie z przyjściem Syna Człowieczego. Jak bowiem za tych dni przed potopem jedli i pili, żenili się i za mąż wydawali aż do tego dnia, w którym Noe wszedł do arki; I nie spostrzegli się, aż przyszedł potop i zabrał wszystkich – tak będzie i z przyjściem Syna Człowieczego.
Mt 24,37-39 (UBG)
Podobnie mówi u Łukasza (Łk 17,27; streszczenie Mt 24). List do Hebrajczyków widzi w Noem człowieka wiary, który „kierowany bojaźnią zbudował arkę, aby ocalić swój dom” (Hbr 11,7; streszczenie Hbr 11). Pierwszy List Piotra przypomina, że w arce ocalało osiem osób — w UBG „osiem dusz” (1 P 3,20; streszczenie 1 P 3), bo dusza znaczy tu po prostu żywego człowieka. Drugi list mówi, że Bóg zachował Noego, „kaznodzieję sprawiedliwości” (2 P 2,5). Serwis uważa potop za wydarzenie rzeczywiste (Czy potop Noego naprawdę się wydarzył?); spór o jego zasięg przedstawia uczciwie tekst Czy potop był ogólnoświatowy czy lokalny?.
Gdzie osiadła arka? Tradycje
Skoro tekst mówi tylko o górach krainy, tradycje szukały konkretnego szczytu i nie są zgodne:
- Lubar. Księga Jubileuszów, żydowski apokryf z II w. p.n.e., podaje, że arka spoczęła na górze Lubar, jednej z gór Araratu. Tej góry nie umiemy umiejscowić.
- Góry Kurdystanu. Aramejski Targum Onkelosa i syryjska Peszitta zamiast Ararat piszą Kardu, czyli góry na południe od jeziora Wan. Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela (I w. n.e.) powołuje się na babilońskiego kapłana Berossosa, według którego resztki łodzi pokazywano w górach Kordiajów w Armenii.
- Dżudi. Koran (sura 11,44) umieszcza arkę na górze al-Dżudi; tradycja syryjska i muzułmańska łączy ją z górą Cudi w południowo-wschodniej Turcji, blisko granicy z Syrią i Irakiem.
- Masis. Utożsamienie z dzisiejszym Wielkim Araratem upowszechniło się dopiero w średniowieczu, najpierw w tradycji ormiańskiej, a potem w Europie.
Żadna z tych tradycji nie pochodzi z Pisma. Wszystkie mieszczą się jednak w szeroko rozumianym obszarze dawnego Urartu i jego pogranicza.
Archeologia
Samo Urartu jest dobrze znane. Jego stolica, Tuszpa, leżała nad jeziorem Wan; zachowała się tam twierdza na skale z wykutymi komorami i inskrypcje w języku urartyjskim, zapisane pismem klinowym. Król Argiszti I założył w 782 r. p.n.e. twierdzę Erebuni na miejscu dzisiejszego Erywania, a Sargon II w 714 r. p.n.e. poprowadził przeciw Urartu kampanię opisaną w długim liście do boga Aszura. Asyryjskie źródła pokazują królestwo, które przez ponad dwa wieki było głównym przeciwnikiem Asyrii na północy — dokładnie takie, do jakiego mogli uciec zabójcy Sennacheryba.
Arki natomiast nie odnaleziono. Na zboczach Araratu i w okolicy ogłaszano wiele rzekomych znalezisk: drewno, zarysy kadłuba, łodziowatą formację Durupınar na południe od góry, promowaną m.in. przez Rona Wyatta. Formację tę geolodzy uznają za twór naturalny, a żadne z ogłoszeń nie przedstawiło materiału, który przeszedłby niezależne badania. Jak odróżnić relację o odkryciu od odkrycia, pokazuje na przykładzie tego samego autora wpis o rzekomych kołach rydwanów z Morza Czerwonego. Osobną sprawą są mezopotamskie opowieści o potopie: w Eposie o Gilgameszu łódź Utnapisztima osiada na górze Nimusz (dawniej odczytywanej jako Nisir), której położenie jest sporne. Pokład mułu, który Leonard Woolley odkopał w Ur, okazał się śladem lokalnej powodzi.
- Epos o Gilgameszu a biblijny potop
- Epos o Atrahasisie — stworzenie człowieka i potop
- Eridu Genesis — sumeryjski potop i Ziusudra
- Ur i królewski cmentarz Woolleya
- Koła rydwanów na dnie Morza Czerwonego — anatomia legendy
- Pryzma Sennacheryba
Czego nie wiemy
- Na którym szczycie osiadła arka. Tekst mówi o górach krainy; ani Wielki Ararat, ani Cudi nie mają oparcia w Piśmie.
- Kiedy był potop. Liczby lat z rodowodów Rdz 5 i 11 różnią się w tekście masoreckim, Septuagincie i Pięcioksięgu Samarytańskim, więc nawet rachuba biblijna nie daje jednej daty.
- Jaki był zasięg wód. Serwis przedstawia spór o potop globalny i lokalny; archeologia go nie rozstrzyga.
- Jak wyglądała arka po osiadnięciu. Pismo nie mówi, co stało się z nią dalej, a przekazy o szczątkach są późne i niesprawdzalne.
- Co znaczy nazwa Urartu. Etymologia jest nieznana.
