Wśród najczęściej przywoływanych zabytków potwierdzających realia biblijnej historii znajduje się sześciokątny gliniany walec zwany Pryzmą Sennacheryba. To nie jest tekst z Biblii, lecz zapis samego asyryjskiego króla — jego własna, spisana pismem klinowym relacja z wyprawy wojennej z 701 roku p.n.e. Co niezwykłe, opowiada ona o tym samym oblężeniu, które opisują 2 Księga Królewska, 2 Księga Kronik i Księga Izajasza — tyle że z perspektywy najeźdźcy.
Czym jest odkrycie
Pryzma to wypalony walec z gliny w kształcie sześciobocznego graniastosłupa, pokryty ze wszystkich stron klinowym tekstem tzw. Annałów (Roczników) Sennacheryba, króla Asyrii panującego w latach 705–681 p.n.e. Zachowały się trzy niemal kompletne egzemplarze tej samej redakcji:
- Pryzma Taylora — najsłynniejsza, znaleziona około 1830 roku w ruinach Niniwy nad Tygrysem przez brytyjskiego oficera i dyplomatę, płk. Roberta Taylora (1790–1852). British Museum w Londynie zakupiło ją od wdowy po Taylorze w 1855 roku i tam jest przechowywana do dziś. Datowana na ok. 691 r. p.n.e.
- Pryzma z Chicago (tzw. Pryzma Oriental Institute) — nabyta w 1919 roku od handlarza starożytności w Bagdadzie przez Jamesa Henry’ego Breasteda; przechowywana na Uniwersytecie Chicago (dziś Institute for the Study of Ancient Cultures). Datowana na ok. 689 r. p.n.e.
- Pryzma Jerozolimska — znajdująca się w Muzeum Izraela, pozyskana na aukcji Sotheby’s w 1970 r. i opublikowana w 1990 r.; datowana na ok. 691 r. p.n.e.
Ponieważ redakcje są niemal identyczne (różnią je jedynie drobne warianty i szesnaście miesięcy dzielące datowanie), teksty się wzajemnie uzupełniają i potwierdzają. Pryzma Taylora należy do najwcześniejszych wielkich dokumentów asyryjskich, jakimi zajęli się badacze u zarania asyriologii — trafiła w ich ręce jeszcze zanim w połowie XIX wieku ostatecznie odczytano pismo klinowe.
Powiązanie z Pismem
Kluczowy fragment Annałów opisuje wyprawę Sennacheryba przeciwko Judzie za panowania króla Ezechiasza. Król chełpi się, że zdobył 46 warownych miast judzkich, a samego Ezechiasza otoczył w jego stolicy. Najsłynniejsze zdanie brzmi:
„A Ezechiasza Judejczyka zamknąłem jak ptaka w klatce w Jerozolimie, jego królewskim mieście” (Annały Sennacheryba, przekład z akadyjskiego).
To dokładnie te same wydarzenia, które relacjonuje Biblia. Prorok Izajasz z woli Jahwe (w UBG oddawanego jako PAN) zapowiedział Ezechiaszowi, że asyryjski król nie zdobędzie Jerozolimy:
„Tak więc mówi Pan o królu Asyrii: Nie wejdzie do tego miasta ani nie wypuści tam strzały, nie wyruszy przeciw niemu z tarczą i nie usypie szańców przeciwko niemu. Drogą, którą przyszedł, powróci, a do tego miasta nie wejdzie, mówi Pan. Będę bowiem bronił tego miasta i ocalę je ze względu na siebie i ze względu na Dawida, swego sługę” (2 Krl 19,32–34, UBG).
Znamienne jest to, że asyryjski zapis — mimo całej propagandowej buty — nie twierdzi, że Jerozolima została zdobyta. Sennacheryb chwali się jedynie, że „zamknął” w niej Ezechiasza i przyjął daninę, ale o zajęciu samego miasta milczy. To milczenie zwraca uwagę, ponieważ każde inne większe miasto w tych annałach król z dumą ogłasza jako zdobyte. Biblia zaś wyjaśnia, dlaczego Jerozolima ocalała: „Tej samej nocy Anioł Pana wyszedł i zabił w obozie Asyryjczyków sto osiemdziesiąt pięć tysięcy ludzi” (2 Krl 19,35, UBG), a Sennacheryb „wycofał się (…) i zamieszkał w Niniwie” (2 Krl 19,36, UBG), gdzie później zginął z rąk własnych synów (2 Krl 19,37, UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus naukowy):
- Autentyczność i datowanie pryzm nie budzą sporu — to oryginalne dokumenty z czasów Sennacheryba, ok. 691–689 p.n.e.
- Historyczność samej kampanii z 701 r. p.n.e. przeciw Judzie oraz istnienie zarówno Sennacheryba, jak i Ezechiasza są potwierdzone niezależnie (annały, reliefy z oblężenia Lakisz, Biblia).
- Obie relacje zgadzają się co do faktu, że Jerozolima nie została zdobyta, a Ezechiasz zapłacił Asyrii trybut.
Dyskutowane:
- Wysokość daniny. Pryzma podaje 800 talentów srebra, podczas gdy 2 Krl 18,14 mówi o „trzysta talentów srebra i trzydzieści talentów złota”. Co ciekawe, liczba złota (30 talentów) jest w obu źródłach identyczna; rozbieżność srebra bywa tłumaczona różnymi standardami wagi (talent asyryjski vs judzki), zaokrągleniem propagandowym albo doliczeniem kosztów ubocznych.
- Przyczyna odwrotu. Annały, jak każda oficjalna propaganda królewska, przedstawiają wyprawę jako triumf i przemilczają klęskę. Biblia przypisuje ocalenie Jerozolimy bezpośredniej interwencji Anioła Jahwe. Historycy świeccy proponują naturalne wyjaśnienia (zaraza w obozie, kłopoty polityczne w Asyrii, echo u Herodota o „myszach” niszczących ekwipunek wojska). Tego, dlaczego Sennacheryb odstąpił, artefakt sam w sobie nie rozstrzyga.
- Liczba kampanii. Część badaczy dyskutuje, czy 701 p.n.e. to jedyna wyprawa, czy Biblia łączy dwie odrębne kampanie asyryjskie — to spór dotyczący chronologii, nie samego zabytku.
Znaczenie
Pryzma Sennacheryba nie „udowadnia Biblii” w sensie potwierdzenia cudu — żadna asyryjska tabliczka nie zaświadczy o działaniu Anioła Jahwe. To, co daje, jest jednak cenne: niezależne, wrogie Judzie źródło, spisane niemal współcześnie z wydarzeniami, potwierdza realia biblijnej opowieści — postacie, geografię, przebieg kampanii i, co najbardziej wymowne, sam fakt, że Jerozolima nie padła. Tam, gdzie annały każdego innego króla chełpiłyby się zdobyciem stolicy, Sennacheryb — mimo pełnej przewagi militarnej — musi poprzestać na obrazie „ptaka w klatce”. Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura jest to zachęcające potwierdzenie, że Pismo osadzone jest w twardej, weryfikowalnej historii, a nie w micie.
Źródła
- A. Kirk Grayson, Jamie Novotny, The Royal Inscriptions of Sennacherib, King of Assyria (704–681 BC), Part 1 (RINAP 3/1), Eisenbrauns, Winona Lake 2012 — krytyczne wydanie annałów.
- Daniel D. Luckenbill, The Annals of Sennacherib (Oriental Institute Publications 2), University of Chicago Press, Chicago 1924 — klasyczne wydanie tekstu pryzm.
- Mordechai Cogan, The Raging Torrent: Historical Inscriptions from Assyria and Babylonia Relating to Ancient Israel, Carta, Jerozolima 2008.
- Institute for the Study of Ancient Cultures (dawny Oriental Institute), University of Chicago — Pryzma z Chicago.
- The British Museum — Pryzma Taylora (Annały Sennacheryba), sala 55.
Zobacz też: Jahwe · 2 Księga Królewska · 2 Księga Kronik · Księga Izajasza · Izajasz · Ezechiasz — znaczenie imienia
