Sychem to starożytne miasto w górach środkowej ziemi Izraela, położone na przełęczy między górami Ebal i Garizim. Jego ruiny kryje wzgórze Tell Balata na wschodnim skraju dzisiejszego Nablusu na Zachodnim Brzegu Jordanu, około 50 kilometrów na północ od Jerozolimy. W Biblii to miejsce pierwszego ołtarza Abrahama w Kanaanie, pola kupionego przez Jakuba, grobu Józefa i przymierza, które Jozue odnowił z całym Izraelem.
W skrócie
- Położenie: przełęcz w górach Efraima, u stóp Garizim (od południa) i Ebal (od północy), na skrzyżowaniu dróg z Jerozolimy na północ i z doliny Jordanu ku wybrzeżu.
- Nazwa: hebr. Szekem (שְׁכֶם, Strong H7927), gr. Sychem (Συχέμ, Strong G4966). Pobliskie miasto z Ewangelii Jana to Sychar (Συχάρ, Strong G4965).
- W Biblii: konkordancja serwisu notuje 63 wystąpienia hebrajskiego słowa w dziewięciu księgach, najwięcej w Księdze Sędziów (27) i Rodzaju (18); liczba obejmuje też imię syna Chamora. Po grecku nazwa pada dwa razy w Dz 7,16.
- Najważniejsze wydarzenia: ołtarz Abrahama, pole i ołtarz Jakuba, krzywda Diny i odwet jej braci, pogrzeb kości Józefa, przymierze Jozuego, krótkie królowanie Abimeleka, rozpad królestwa za Roboama, rozmowa Jeszui z Samarytanką.
- Okres: od czasów patriarchów przez epokę sędziów i królów po Nowy Testament, gdy obok ruin starego miasta istniało samarytańskie Sychar.
Nazwa i jej znaczenie
Hebrajskie szekem jako zwykły rzeczownik znaczy ramię, bark (Strong H7926). W tym sensie słowo stoi na przykład w opisie Sema i Jafeta, którzy nieśli szatę na ramionach (Rdz 9,23). Najczęstsze objaśnienie nazwy miasta łączy ją z ukształtowaniem terenu: osada leżała na barku, czyli na siodle między dwiema górami. To objaśnienie jest prawdopodobne, ale niepotwierdzone.
Ciekawy przypadek to błogosławieństwo Jakuba dla Józefa: patriarcha daje synowi „jedną część więcej niż twoim braciom” (Rdz 48,22). W hebrajskim słowo przełożone jako część to właśnie szekem. Wielu komentatorów widzi tu grę słów z nazwą miasta, bo Józef został później pochowany w Sychem, na polu Jakuba. To odczytanie jest możliwe, ale nie pewne.
Gdzie leży Sychem?
Miasto zamykało od wschodu wąską dolinę między Garizim (ok. 880 m n.p.m.) a Ebal (ok. 940 m n.p.m.). Kto szedł grzbietem gór na północ albo z doliny Jordanu ku morzu, mijał jego bramy. Księga Sędziów opisuje położenie Szilo właśnie względem tej drogi: na wschód od szlaku, który wiódł z Betel do Sychem (Sdz 21,19).
Obie góry mają w Torze swoje zadanie. Mojżesz poleca umieścić błogosławieństwo na Garizim, a przekleństwo na Ebal, i lokalizuje je przy równinie More (Pwt 11,29-30) — tej samej, do której wcześniej doszedł Abram. Położenie miasta względem sąsiednich miejsc pokazują mapy biblijne serwisu.
Od ruin trzeba odróżnić dwa miejsca w pobliżu. Studnia Jakuba leży tuż obok, kilkaset metrów od wzgórza. Sychar z Ewangelii Jana najczęściej utożsamia się z wioską Askar, około kilometra na północny wschód. Dzisiejszy Nablus wyrósł na zachód od ruin z rzymskiego Neapolis (nowe miasto), założonego w drugiej połowie I wieku n.e.
Sychem w historii biblijnej
Patriarchowie
Sychem to pierwszy punkt, który Pismo wymienia po wejściu Abrama do Kanaanu. Tam Jahwe (PAN) ukazał mu się i obiecał ziemię jego potomstwu, o czym opowiada Rdz 12:
Abram przeszedł tę ziemię aż do miejsca Sychem, do równiny More. Na tej ziemi byli wówczas Kananejczycy. I Pan ukazał się Abramowi, i powiedział: Twemu potomstwu dam tę ziemię. I Abram zbudował tam ołtarz dla Pana, który mu się ukazał.
Rdz 12,6-7 (UBG)
Hebrajskie elon More to raczej dąb lub terebint More; UBG pisze o równinie. Uwaga o Kananejczykach jest ważna: obietnica pada w ziemi, która jeszcze należy do kogoś innego. Według Księgi Rodzaju Abraham nie kupił tu ziemi. Zrobił to dopiero jego wnuk.
Wracając z Paddan-Aram, Jakub rozbił obóz przed miastem, kupił kawałek pola i postawił ołtarz (Rdz 33):
I Jakub przyszedł szczęśliwie do miasta Sychem, które było w ziemi Kanaan, gdy wrócił z Paddan-Aram, i rozbił obóz przed miastem. I za sto monet kupił od synów Hemora, ojca Sychema, część pola, na którym rozbił swój namiot. Tam też postawił ołtarz i nazwał go: Mocny Bóg Izraela.
Rdz 33,18-20 (UBG)
Nazwa ołtarza, po hebrajsku El Elohe Jisrael, łączy Boga z nowym imieniem samego Jakuba, otrzymanym nad Jabbokiem.
Pobyt skończył się przemocą. Sychem, syn Chamora i książę tej ziemi, zhańbił Dinę, córkę Jakuba. Chamor proponował małżeństwo i sojusz, synowie Jakuba zażądali obrzezania wszystkich mężczyzn miasta, a trzeciego dnia Symeon i Lewi wymordowali ich i złupili miasto (Rdz 34). Jakub odpowiedział synom: „Zaniepokoiliście mnie” (Rdz 34,30), a na łożu śmierci powiedział o ich gniewie: „Przeklęta ich zapalczywość” (Rdz 49,7). Więcej w haśle Dina, córka Jakuba.
Zanim rodzina odeszła do Betel, Jakub kazał domownikom oddać obcych bogów i zakopał posążki „pod tym dębem, który był niedaleko Sychem” (Rdz 35,4). Lata później synowie Jakuba znów paśli trzody koło Sychem. Tam ojciec wysłał Józefa z doliny Hebronu; nie zastał braci i znalazł ich dalej, w Dotan, gdzie sprzedali go kupcom (Rdz 37).
Wejście do ziemi i przymierze Jozuego
Po przejściu Jordanu Izrael wykonał polecenie Mojżesza przy obu górach nad Sychem. Jozue zbudował ołtarz na Ebal, spisał na kamieniach odpis Prawa, a pokolenia stanęły naprzeciw siebie na Garizim i Ebal, gdy odczytywano błogosławieństwa i przekleństwa (Joz 8; Pwt 27). Z tą sceną łączy się sporna tabliczka z góry Ebal.
Pod koniec życia Jozue zwołał wszystkie pokolenia właśnie do Sychem. Przypomniał im, że przodkowie za rzeką i w Egipcie służyli innym bogom, i postawił wybór, zamknięty słowami: „ja i mój dom będziemy służyli Panu” (Joz 24,15). Wezwanie, by usunąć cudzych bogów (Joz 24,23), pada w miejscu, gdzie Jakub zakopał posążki swoich domowników. Relacja kończy się tak (Joz 24):
Tak zawarł Jozue w tym dniu przymierze z ludem i nadał mu w Sychem prawo i nakaz. I Jozue spisał te słowa w księdze Prawa Bożego, wziął też wielki kamień i postawił go pod dębem, który był przy świątyni Pana. Wtedy Jozue powiedział do całego ludu: Oto ten kamień będzie dla nas świadkiem, gdyż słyszał wszystkie słowa Pana, które powiedział do nas, i będzie świadkiem przeciwko wam, byście się nie wyparli swojego Boga.
Joz 24,25-27 (UBG)
W tym samym rozdziale Izrael spełnia przysięgę złożoną Józefowi (Rdz 50,25), o której pamiętał Mojżesz przy wyjściu z Egiptu (Wj 13,19). Kości patriarchy spoczęły na polu Jakuba:
A kości Józefa, które synowie Izraela przenieśli z Egiptu, pogrzebali w Sychem, na części pola, które Jakub kupił od synów Chamora, ojca Sychema, za sto monet. I stało się ono dziedzictwem synów Józefa.
Joz 24,32 (UBG)
Przy podziale ziemi Sychem zostało jednym z sześciu miast schronienia dla nieumyślnych zabójców (Joz 20,7; Joz 20), i miastem lewitów z rodu Kehata (Joz 21,21).
Czasy sędziów: Abimelek
Syn Gedeona i jego nałożnicy z Sychem, Abimelek, przekonał krewnych matki, że lepszy jeden władca niż siedemdziesięciu synów Jerubbaala. Za srebro z domu Baal-Berita najął ludzi, zabił przyrodnich braci i dał się obwołać królem przy słupie w Sychem (Sdz 9). Ocalał tylko najmłodszy, Jotam. Ze szczytu Garizim opowiedział przypowieść o drzewach, które szukają króla, a na króla zgadza się tylko oset (Sdz 9,14-15).
Imię miejscowego bóstwa, Baal-Berit, znaczy pan przymierza (hebr. berit). Miasto, w którym Jozue zawarł przymierze z Jahwe, pokolenie później czciło innego pana przymierza. Abimelek panował trzy lata (Sdz 9,22). Przeciw niemu wystąpił Gaal, syn Obeda, a Zebul, rządca miasta, doniósł o buncie. Abimelek zdobył Sychem, „miasto zaś zburzył i rozsiał na nim sól” (Sdz 9,45), a ludzi, którzy schronili się w „twierdzy domu boga Berit” (Sdz 9,46), spalił razem z budowlą; zginęło około tysiąca mężczyzn i kobiet (Sdz 9,49).
Królestwo i jego rozpad
Po śmierci Salomona Roboam przyjechał do Sychem, bo tam zebrał się cały Izrael, by ustanowić go królem (1 Krl 12,1). Odrzucił prośbę o ulżenie ciężarom i usłyszał odpowiedź: „Do swoich namiotów, o Izraelu” (1 Krl 12,16). Północne pokolenia odeszły od domu Dawida (1 Krl 12). Pierwszy król północy, Jeroboam, zbudował Sychem na górze Efraim i zamieszkał w nim (1 Krl 12,25), a potem ustawił złote cielce w Dan i w Betel. Dwór przeniósł się później do Tirsy (1 Krl 14,17), a za Omriego do nowo zbudowanej Samarii (1 Krl 16,24).
Sychem w psalmach i u proroków
Psalm 60 i jego powtórzenie w Psalmie 108 (Ps 108,7) wkładają w usta Boga słowa: „rozdzielę Sychem i wymierzę dolinę Sukkot” (Ps 60,6). Sychem na zachód od Jordanu i Sukkot na wschód od niego oznaczają tu całą ziemię, którą Bóg przydziela swemu ludowi jak właściciel.
Ozeasz w VIII wieku p.n.e. oskarża kapłanów północy, że czyhają na ludzi jak zbójcy, „tak czyni zgraja kapłanów na drodze do Sychem” (Oz 6,9). Po zburzeniu Jerozolimy przez Babilończyków Jeremiasz notuje osiemdziesięciu mężczyzn z Sychem, Szilo i Samarii, którzy w żałobie nieśli ofiary do domu Pana; większość z nich zabił Izmael, zabójca Gedaliasza (Jr 41,4-8).
Sychem w Nowym Testamencie
Wędrując z Judei do Galilei, Jeszua (Jezus) „musiał iść przez Samarię” (J 4,4) i zatrzymał się przy studni Jakuba koło Sychar, obok pola, które Jakub dał Józefowi (J 4). Samarytanka dziwiła się, że Żyd prosi ją o wodę, bo „Żydzi nie obcują z Samarytanami” (J 4,9). Gdy rozmowa zeszła na miejsce kultu, wskazała na górę nad nimi:
Kobieta mu powiedziała: Panie, widzę, że jesteś prorokiem. Nasi ojcowie na tej górze czcili Boga, a wy mówicie, że w Jerozolimie jest miejsce, gdzie należy go czcić. Jezus powiedział do niej: Kobieto, wierz mi, że nadchodzi godzina, gdy ani na tej górze, ani w Jerozolimie nie będziecie czcić Ojca.
J 4,19-21 (UBG)
Góra, o której mówiła, to Garizim, gdzie Samarytanie mieli wcześniej własną świątynię. Wielu mieszkańców uwierzyło, a Jeszua został u nich dwa dni (J 4,39-40). Studnię opisuje hasło Studnia Jakuba w Sychar.
Drugą wzmiankę zawiera mowa Szczepana. Mówi on, że ojców przeniesiono do Sychem i złożono „w grobie, który Abraham kupił za pieniądze u synów Chamora” (Dz 7,16; Dz 7). O trudności, jaką ten werset sprawia, piszemy niżej.
Archeologia
Utożsamienie Tell Balata z biblijnym Sychem jest powszechnie przyjęte. Kopali tu Niemcy pod kierunkiem Ernsta Sellina (1913–1934), a potem Amerykanie pod kierunkiem George’a Ernesta Wrighta (do 1973 roku). Odsłonięto mury cyklopowe z ogromnych głazów i dwie monumentalne bramy ze środkowej epoki brązu, budowlę nazywaną świątynią-twierdzą lub świątynią wieżową oraz pałac z późnej epoki brązu. Część badaczy łączy świątynię-twierdzę z wieżą Sychem i twierdzą domu boga Berit z Sdz 9,46-49, ale to tylko interpretacja.
Najstarsza znana wzmianka o mieście pochodzi z Egiptu. Stela urzędnika Sebek-chu opisuje wyprawę faraona Senusreta III (XIX w. p.n.e.) do miejsca zwanego Sekmem, powszechnie utożsamianego z Sychem. W listach z Amarny (XIV w. p.n.e.) pojawia się Labaju, władca okolic Sychem, którego sąsiedzi oskarżali przed faraonem o współpracę z Habiru.
Na szczycie Garizim Yitzhak Magen odkopał od 1983 roku samarytański okręg świątynny z około czterystoma inskrypcjami; zniszczył go hasmonejski władca Jan Hirkan I pod koniec II wieku p.n.e. Mniej więcej wtedy opustoszało też miasto na Tell Balata. Na Ebal Adam Zertal odsłonił w latach 80. XX wieku kamienną konstrukcję, którą uznał za ołtarz z czasów Jozuego; część archeologów tę interpretację odrzuca.
- Sychar i Tell Balata — biblijne Sychem i pole Jakuba
- Stela Sebek-chu — najstarszy egipski zapis o Sychem
- Góra Garizim — świątynia Samarytan
Czego nie wiemy
- Grób Józefa. Budowla w Nablusie zwana Grobem Józefa to miejsce tradycji. Nie ma dowodu, że stoi na polu z Joz 24,32.
- Dz 7,16. Według Księgi Rodzaju Abraham kupił grób w Makpeli od Efrona Chetyty (Rdz 23,17-19), a pole w Sychem kupił od synów Chamora Jakub (Rdz 33,19). Szczepan łączy oba zakupy w jednym zdaniu. Proponuje się skrót myślowy albo połączenie dwóch tradycji, ale żadne wyjaśnienie nie rozstrzyga sprawy. O grobie w Hebronie pisze artykuł Makpela w Hebronie.
- Sychar. Większość geografów utożsamia Sychar z Askar, niektórzy z samym Sychem. Tekst Jana tego nie przesądza.
- Daty. Przypisanie warstw Tell Balata do czasów Jakuba czy Abimeleka zależy od spornej chronologii patriarchów i sędziów.
- Świątynia z Joz 24,26. Nie wiemy, jakie sanktuarium Jahwe stało wtedy przy dębie w Sychem ani jak długo działało.
