Berit (בְּרִית, translit. be.Rit, Strong H1285) to jedno z tych słów, na których stoi cała Biblia. Występuje w tekście hebrajskim 284 razy i w naszym indeksie ma tylko jedną glosę: „przymierze”. Ta jednoznaczność jest myląca — bo polskie „przymierze” niesie dziś skojarzenia, których hebrajski oryginał nie ma, a gubi te, które są w nim najważniejsze.
Co znaczy to słowo
Berit to rzeczownik. W Piśmie nie oznacza układu wynegocjowanego przez dwie równorzędne strony, lecz wiążącą, uroczyście ustanowioną relację — taką, której się nie wypowiada jak umowy najmu. Hebrajski nie „zawiera” przymierza w sensie podpisania dokumentu; charakterystyczny zwrot brzmi karat berit, dosłownie „przeciąć przymierze”, i odsyła do obrzędu, w którym rozcinano zwierzęta, a strony przechodziły między częściami. To gest, nie formalność: kto łamie berit, ten sam staje się jak to rozcięte zwierzę.
Rozkład form w tekście mówi resztę. Na 284 wystąpienia samo „przymierze” pojawia się 173 razy, ale zaraz po nim idą formy z zaimkiem dzierżawczym: „przymierze moje” 46 razy, „przymierze jego” 15 razy, „twoje przymierze” 11 razy. Berit prawie zawsze jest czyjeś — i w ogromnej większości miejsc należy do Jahwe. To On je ustanawia, On je pamięta, On je zachowuje.
Gdzie występuje w Piśmie
Pierwsze wielkie berit w Piśmie nie dotyczy Izraela, lecz całej ziemi. Po potopie Jahwe wiąże się z każdym żyjącym stworzeniem i daje temu widzialny znak.
„Kładę na obłoku mój łuk, który będzie na znak przymierza między mną a ziemią.” — Rdz 9,13 (UBG)
Zwróćmy uwagę na kierunek: łuk jest po stronie Boga, nie człowieka. To Jahwe zobowiązuje się do czegoś i sam sobie stawia przypomnienie. Ten sam wzorzec wraca przy Abramie — Bóg przechodzi między rozciętymi zwierzętami sam, a Abram śpi.
„W tym właśnie dniu Pan zawarł przymierze z Abramem, mówiąc: Twemu potomstwu dam tę ziemię, od rzeki Egiptu aż do wielkiej rzeki, rzeki Eufrat;” — Rdz 15,18 (UBG)
Rozdział dalej berit dostaje określenie, które w Piśmie będzie mu towarzyszyć stale: jest olam — wieczne, nieodwoływalne, przechodzące na pokolenia.
„I utwierdzę moje przymierze między mną a tobą oraz twoim potomstwem po tobie przez wszystkie pokolenia jako wieczne przymierze, abym był ci Bogiem i twemu potomstwu po tobie.” — Rdz 17,7 (UBG)
Jak działa w tekście
Pod Synajem berit obejmuje cały naród i po raz pierwszy jest wyraźnie powiązane z posłuszeństwem. Nie jako cena zakupu relacji — relację Jahwe już nawiązał, wyprowadzając lud z Egiptu — lecz jako sposób trwania w niej.
„Dlatego teraz, jeśli posłuchacie mego głosu i będziecie przestrzegać mojego przymierza, będziecie moją szczególną własnością ponad wszystkie narody, bo do mnie należy cała ziemia.” — Wj 19,5 (UBG)
A gdy przymierze zostaje ratyfikowane, dzieje się to przez krew. Nie przez pieczęć, nie przez uścisk dłoni.
„Mojżesz wziął też krew i pokropił lud, mówiąc: Oto krew przymierza, które Pan zawarł z wami, według wszystkich tych słów.” — Wj 24,8 (UBG)
To dlatego berit jest tak trwałe: nie opiera się na charakterze człowieka, lecz na charakterze Boga. Mojżesz w Księdze Powtórzonego Prawa łączy je wprost z Bożą wiernością i miłosierdziem (chesed), które sięga tysiąca pokoleń.
„Uznaj więc, że Pan, twój Bóg, jest Bogiem, Bogiem wiernym, który zachowuje przymierze i miłosierdzie do tysiącznego pokolenia względem tych, którzy go miłują i przestrzegają jego przykazań;” — Pwt 7,9 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polskie „przymierze” brzmi dziś jak sojusz polityczny albo kontrakt: dwie strony, dwa podpisy, klauzula wypowiedzenia. Berit nie ma klauzuli wypowiedzenia. Jest bliższe więzi krwi niż umowie — dlatego biblijne złamanie przymierza opisuje się językiem cudzołóstwa, a nie językiem zerwanej transakcji. Kiedy czytamy w polskim tekście „przymierze”, myślimy o dokumencie; Hebrajczyk myślał o zobowiązaniu na życie i śmierć.
Jest jednak strata poważniejsza, i widać ją gołym okiem. Ten sam zwrot berit olam, który w Księdze Rodzaju oddano jako „wieczne przymierze”, w Księdze Wyjścia bywa przetłumaczony inaczej — i wtedy czytelnik traci informację, że mowa o tej samej rzeczywistości.
„Dlatego synowie Izraela będą przestrzegać szabatu, zachowując szabat przez wszystkie pokolenia jako wieczną ustawę.” — Wj 31,16 (UBG)
W hebrajskim stoi tam berit olam — wieczne przymierze. Sabat nie jest w tym wersecie jednym z wielu przepisów porządkowych; jest znakiem przymierza, dokładnie tak jak łuk na obłoku po potopie. Polskie „wieczna ustawa” to nie błąd rzeczowy, ale zaciera związek, który hebrajski buduje jednym słowem. Kto czyta tylko przekład, nie zobaczy, że tęcza, obrzezanie i sabat są w Piśmie znakami tej samej kategorii.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Jeśli berit jest przymierzem, a nie kontraktem, to zmienia się sposób czytania całej Biblii. Nie mamy przed sobą dwóch religii — jednej opartej na uczynkach i drugiej na łasce — lecz jedną, konsekwentnie prowadzoną relację, którą Jahwe raz po raz odnawia i której nigdy nie unieważnia. Jeremiasz zapowiada przymierze nowe, ale zawarte z tym samym domem Izraela i wypisujące w sercach to samo pouczenie. Nowość dotyczy miejsca zapisu, nie treści.
Izajasz mówi o tym najmocniej. Wszystko, co wydaje się nieruchome, może się poruszyć — góry, pagórki, porządek świata. Berit nie.
„A choćby i góry się poruszyły i pagórki się zachwiały, moje miłosierdzie nie odstąpi od ciebie, a przymierze mojego pokoju nie zachwieje się, mówi Pan, który lituje się nad tobą.” — Iz 54,10 (UBG)
Dla czytelnika oznacza to praktyczną rzecz: pytanie „czy Bóg mnie jeszcze przyjmie” jest w kategoriach berit źle postawione. Przymierze nie zależy od tego, czy jesteśmy godni jego podtrzymania, lecz od tego, kto je zaprzysiągł. Nasza rola to nie negocjowanie warunków, ale powrót do tego, kto ich już nie zmieni.
Zobacz też: Sabat · Przymierze (brit) · Jahwe · Chesed (חֶסֶד) — co znaczy „miłosierdzie” po hebrajsku · Obrzezanie (brit mila) · Abram
