Chesed (חֶ֫סֶד, translit. Che.sed, Strong H2617) to prawdopodobnie najtrudniejsze do przetłumaczenia słowo Biblii hebrajskiej. Występuje 247 razy, a nasz indeks glosuje je przede wszystkim jako „dobroć” (245 razy). Żaden pojedynczy polski wyraz go nie pokrywa — i dlatego w przekładzie rozpada się na trzy albo cztery różne słowa, przez co czytelnik nie widzi, że wciąż chodzi o to samo.
Co znaczy to słowo
Chesed to rzeczownik opisujący dobroć okazywaną w ramach zobowiązania. Nie jest to sympatia ani nastrój; to lojalność, która ma pokrycie. Kiedy ktoś, kto mógłby się wycofać, nie wycofuje się — to jest chesed. Kiedy ktoś, kto ma prawo egzekwować, wybiera wierność zamiast egzekucji — to jest chesed.
Rozkład form w tekście od razu pokazuje, że chesed nie wisi w powietrzu. Najczęstsze formy to „miłosierdzie jego” (55 razy), „miłosierdzie” (44 razy), „miłosierdzie twoje” (35 razy), a osobno w indeksie stoi „wierność” (24 razy) oraz „według miłosierdzia twego” (7 razy). Chesed jest zawsze czyjś i zawsze wobec kogoś. Ciekawostką jest, że ta sama forma spółgłoskowa pojawia się w Piśmie dwukrotnie w zupełnie innym znaczeniu — „wstyd”, „hańba” — co lingwiści zwykle tłumaczą istnieniem drugiego, homonimicznego rdzenia.
Gdzie występuje w Piśmie
Sługa Abrahama, znalazłszy żonę dla Izaaka, nie mówi „miałem szczęście”. Mówi, że Bóg nie oddalił swojego chesed — i od razu zestawia je z emet, wiernością.
„I powiedział: Błogosławiony Pan, Bóg mego pana Abrahama, który nie oddalił swego miłosierdzia i swojej prawdy od mego pana, bo gdy byłem w drodze, Pan przyprowadził mnie do domu braci mego pana.” — Rdz 24,27 (UBG)
Ta para — chesed we-emet — będzie odtąd wracać stale. Najgęściej chesed występuje w Psalmach, gdzie bywa refrenem całych utworów.
„Wysławiajcie Pana, bo jest dobry; bo na wieki jego miłosierdzie.” — Ps 136,1 (UBG)
W psalmie 136 to zdanie powtarza się w każdym z dwudziestu sześciu wersetów. Nie jest ozdobnikiem: jest tezą. Cała historia — stworzenie, wyjście z Egiptu, zdobycie ziemi — zostaje w nim opowiedziana jako jedno, ciągnące się przez wieki działanie chesed. Ten sam ton ma zakończenie najbardziej znanego psalmu.
„Zaprawdę dobroć i miłosierdzie pójdą w ślad za mną po wszystkie dni mego życia i będę mieszkał w domu Pana przez długie czasy.” — Ps 23,6 (UBG)
Jak działa w tekście
Kluczowe miejsce to samoopis Boga na Synaju — jedyne w Piśmie zdanie, w którym Jahwe mówi o sobie, kim jest. Chesed stoi tam w centrum, w formie wzmocnionej: rab-chesed, „bogaty w chesed”.
„Wtedy przechodził Pan przed nim i wołał: Pan, Pan, Bóg miłosierny i litościwy, nieskory do gniewu, a bogaty w miłosierdzie i prawdę;” — Wj 34,6 (UBG)
Warto zestawić to z drugim przykazaniem, gdzie chesed pojawia się w kontraście z karą. Kara sięga trzeciego i czwartego pokolenia — chesed tysięcy.
„A okazujący miłosierdzie tysiącom tych, którzy mnie miłują i strzegą moich przykazań.” — Wj 20,6 (UBG)
To nie jest równowaga. To jawna dysproporcja i o nią właśnie chodzi: konsekwencje zła są ograniczone w czasie, chesed praktycznie nie. Jeremiasz w Lamentacjach wyciąga z tego jedyny możliwy wniosek człowieka, który patrzy na ruiny Jerozolimy.
„To wielkie miłosierdzie Pana, że nie zginęliśmy, gdyż nie ustaje jego litość.” — Lm 3,22 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
„Miłosierdzie” po polsku to odruch litości nad kimś w nieszczęściu — jednorazowy, dobrowolny, bez zobowiązania. Można okazać miłosierdzie obcemu na ulicy i nigdy go już nie spotkać. Chesed tak nie działa. Chesed zakłada relację, która już istnieje, i oznacza dotrzymanie jej wtedy, gdy druga strona nie dotrzymała. To bliżej „dochowanej wierności” niż „litości”.
Największa strata jest jednak inna: polski czytelnik nie widzi, że to jedno słowo. Ten sam chesed przekład oddaje raz jako „miłosierdzie”, raz jako „dobroć”, raz jako „wierność” (24 razy według naszego indeksu), a w psalmie 23 obydwa polskie słowa — „dobroć i miłosierdzie” — tłumaczą parę hebrajską, w której drugim członem jest właśnie chesed. Dla Hebrajczyka miłosierdzie Boga i wierność Boga to nie dwie cechy, tylko jedna. Polszczyzna dzieli ją na kawałki i tym samym gubi jej najważniejszą właściwość: że można na niej stanąć.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Ozeasz mówi zdanie, które przecina cały spór o to, co w religii najważniejsze.
„Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.” — Oz 6,6 (UBG)
Nie jest to odrzucenie ofiar — to ustawienie hierarchii. Kult bez chesed jest pusty. Jeszua dwukrotnie odsyła do tego wersetu w sporach z faryzeuszami, i nie robi tego, by unieważnić Torę, lecz by pokazać, co w Torze waży najwięcej. Micheasz ujmuje to samo w formie streszczenia całego objawienia.
„On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.” — Mi 6,8 (UBG)
Trzy rzeczy: sprawiedliwość jako czyn, chesed jako sposób bycia, pokora jako droga. Zwróćmy uwagę, że chesed nie jest tu czymś, co się „ma”, ale czymś, co się kocha — czego się chce, co pociąga. To zmienia perspektywę czytania: chesed nie jest wyłącznie tym, czego oczekujemy od Boga, gdy zawiedliśmy. Jest tym, czego On oczekuje od nas wobec tych, którzy zawiedli nas.
Zobacz też: Jahwe · Jeszua (Jezus) · Micheasz · Jeremiasz — znaczenie imienia · Ozeasz — znaczenie imienia
