Hebron to jedno z najstarszych miast Gór Judzkich, położone około 30 kilometrów na południe od Jerozolimy. W Biblii jest miastem patriarchów: tu Abraham kupił jaskinię Makpela na grób Sary, tu przebywali Izaak i Jakub, a kilka stuleci później Dawid królował w Hebronie nad Judą, zanim przeniósł stolicę do Jerozolimy.
W skrócie
- Położenie: dolina i okoliczne wzgórza na grzbiecie Gór Judzkich, przy dawnej drodze z Jerozolimy przez Betlejem na południe, w stronę Beer-Szeby; dziś miasto na Zachodnim Brzegu Jordanu.
- Nazwa: hebr. Chewron (חֶבְרוֹן, Strong H2275); starsza nazwa to Kiriat-Arba (קִרְיַת אַרְבַּע, Strong H7153).
- W Biblii: 72 wystąpienia pod numerem H2275 w dziesięciu księgach, najwięcej w 2 Samuela (24), 1 Kronik (17) i Jozuego (15); ta liczba obejmuje też dwóch mężczyzn noszących to imię. Nazwa Kiriat-Arba pada 18 razy (Rodzaju, Jozuego, Sędziów, Nehemiasza). W Nowym Testamencie Hebron nie jest wymieniony.
- Najważniejsze wydarzenia: ołtarz Abrama pod Mamre, zapowiedź narodzin Izaaka, zakup Makpeli i pogrzeby patriarchów, zwiadowcy i Anakici, dziedzictwo Kaleba, miasto schronienia, namaszczenie Dawida, początek buntu Absaloma.
- Okres: od patriarchów przez podbój i królów po powrót z wygnania (V w. p.n.e.); budowla Heroda nad grobem to koniec I w. p.n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Nazwę Chewron łączy się zwykle z rdzeniem ch-b-r, który znaczy łączyć, wiązać; od niego pochodzi chawer, towarzysz. Stąd objaśnienia związek lub sprzymierzenie. Związek z rdzeniem jest prawdopodobny, ale pierwotny sens nazwy pozostaje nieznany.
Starszą nazwę Pismo objaśnia samo: „Arba był wielkim człowiekiem wśród Anakitów” (Joz 14,15), a miasto nazwano od niego. Kiriat znaczy miasto, arba — cztery, dlatego tradycja rabiniczna czytała tę nazwę jako miasto czterech i odnosiła ją do czterech par pochowanych w Makpeli (według midraszu także Adama i Ewy). To objaśnienie z tradycji, nie z tekstu biblijnego. O samym Arbie i jego potomkach pisze hasło Arba, od którego nazwano Kiriat-Arba.
Arabska nazwa miasta, al-Chalil, znaczy przyjaciel i odnosi się do Abrahama. Pismo nazywa go tak kilka razy: Bóg mówi o nim „mojego przyjaciela” (Iz 41,8), a Jakub przypomina, że Abraham „został nazwany przyjacielem Boga” (Jk 2,23).
Gdzie leży Hebron?
Miasto leży w sercu Gór Judzkich, na wysokości około 930 metrów nad poziomem morza, wyżej niż Jerozolima. Dawna osada zajmowała wzgórze Tel Rumeida, a naprzeciw niego, po drugiej stronie doliny, stoi budowla nad jaskinią Makpela. Stąd biblijne określenie „z doliny Hebronu” (Rdz 37,14): z tej doliny Jakub wysłał Józefa do braci pasących trzody pod Sychem. Na wschodzie góry opadają ku Pustyni Judzkiej i Morzu Martwemu, na zachodzie łagodnie schodzą ku Szefeli.
Grzbietem gór biegła droga łącząca Sychem, Jerozolimę i Betlejem z Negebem. Położenie miasta pokazują mapy biblijne serwisu. Od 1997 roku miasto jest podzielone na część pod zarządem palestyńskim i część pod kontrolą izraelską, z okolicami Makpeli.
Hebron w historii biblijnej
Abraham pod Mamre
Po rozstaniu z Lotem Abram usłyszał, że ma przejść ziemię wzdłuż i wszerz, bo zostanie mu dana (Rdz 13,17). Osiedlił się pod Hebronem:
Abram zwinął więc namiot, przyszedł i mieszkał na równinach Mamre, które są w Hebronie, i tam zbudował ołtarz dla Pana.
Rdz 13,18 (UBG)
Hebrajskie elonej Mamre UBG oddaje jako równiny, większość przekładów jako dęby lub terebinty Mamre. Mamre był Amorytą, sprzymierzeńcem Abrama (Rdz 14,13), i od niego wzięła nazwę okolica; więcej o tym imieniu mówi hasło znaczenie imienia Mamre. Scenę opisuje streszczenie Rodzaju 13.
Pod Mamre Jahwe (PAN) ukazuje się Abrahamowi, przed namiotem stają trzej mężczyźni i pada zapowiedź, że za rok Sara urodzi syna (Rdz 18,10). Dwaj z gości idą potem do Sodomy i narrator nazywa ich aniołami (Rdz 19,1), a Abraham „jeszcze stał przed Panem” (Rdz 18,22) i wstawiał się za miastem. Przebieg rozmowy omawia streszczenie Rodzaju 18.
Makpela — jedyny grunt Abrahama
Sara zmarła „w mieście Kiriat-Arba, czyli w Hebronie” (Rdz 23,2). Abraham, który nazwał się wśród Chetytów „przybyszem i przychodniem” (Rdz 23,4), nie chciał grobu w darze. Kupił od Efrona pole z jaskinią i zapłacił publicznie „czterysta syklów srebra” (Rdz 23,16).
Potem Abraham pochował swoją żonę Sarę w jaskini pola w Makpelu naprzeciwko Mamre, czyli Hebronie, w ziemi Kanaan. I zostały oddane Abrahamowi pole i jaskinia, która była na nim, jako grób na własność, przez synów Cheta.
Rdz 23,19-20 (UBG)
Rozdział czyta się jak akt notarialny; szczegóły zbiera streszczenie Rodzaju 23. W tej jaskini synowie Izaak i Izmael pochowali Abrahama, który umarł i „został przyłączony do swego ludu” (Rdz 25,8-10). Tam leżą też Izaak, Rebeka i Lea — tak mówi umierający Jakub, prosząc synów, by go tam złożyli (Rdz 49,29-31). Synowie przewieźli jego ciało z Egiptu do Makpeli (Rdz 50,13). Izaaka pochowali tam wcześniej Ezaw i Jakub (Rdz 35,27-29). Historię Jakuba spina więc Hebron: stąd wyruszył Józef i tu synowie złożyli ciało ojca.
Zwiadowcy, Anakici i Kaleb
Zwiadowcy wysłani przez Mojżesza doszli do Hebronu i zobaczyli tam ludzi wysokiego wzrostu:
A kierując się na południe, dotarli do Hebronu, gdzie byli Achiman, Szeszaj i Talmaj, synowie Anaka; a Hebron zbudowano siedem lat przed Soan w Egipcie. Potem przybyli do potoku Eszkol i ucięli tam gałąź z jedną kiścią winogron, i nieśli ją we dwóch na drążku; wzięli też jabłka granatu i figi.
Lb 13,22-23 (UBG)
Kiść z potoku Eszkol dowodziła urodzajności ziemi, olbrzymi budzili strach. Dziesięciu zwiadowców zniechęciło lud; wyjątkiem byli Jozue i Kaleb, o którym Jahwe mówi, że „był w nim inny duch” (Lb 14,24). Kim byli Anakici i co naprawdę mówi o nich tekst, rozbiera artykuł o olbrzymach Kanaanu, a wyprawę zwiadowców — streszczenie Liczb 13.
Podczas podboju król Hebronu Hoham przyłączył się do koalicji pięciu królów amoryckich przeciw Gibeonowi (Joz 10,3-5). Po klęsce koalicji Jozue zdobył miasto (Joz 10,36-37), co opisuje streszczenie Jozuego 10. Czterdzieści pięć lat po wyprawie zwiadowców (Joz 14,10) Kaleb upomniał się o obiecaną górę, choć wiedział, że mieszkają tam Anakici (Joz 14,12). Jozue przyznał mu ją:
I Jozue błogosławił mu, i dał Kalebowi, synowi Jefunnego, Hebron w dziedzictwo. Dlatego Hebron stał się dziedzictwem Kaleba, syna Jefunnego Kenizzyty, aż do dziś, bo całkowicie poszedł za Panem, Bogiem Izraela.
Joz 14,13-14 (UBG)
Prośbę osiemdziesięciopięcioletniego wojownika opisuje streszczenie Jozuego 14, a jego życie — biografia Kaleba, syna Jefunnego. Kaleb wypędził z Hebronu trzech synów Anaka: Szeszaja, Achimana i Talmaja (Joz 15,14; Sdz 1,10.20).
Miasto kapłanów i miasto schronienia
Hebron wyznaczono na jedno z sześciu miast schronienia, obok Kedesz i Sychem (Joz 20,7). Zasady działania takich miast wyjaśnia hasło miasto ucieczki. Samo miasto z pastwiskami oddano potomkom kapłana Aarona z rodu Kehata (Joz 21,11-13), a pole i okoliczne wioski zostały przy Kalebie (Joz 21,12). Podział miast lewickich pokazuje streszczenie Jozuego 21. Imiennikowi miasta, Chebronowi, wnukowi Lewiego i przodkowi Chebronitów, poświęcone jest osobne hasło Hebron, syn Kehata.
W czasach sędziów Hebron wraca raz: Samson zaniósł wyrwaną bramę Gazy „na szczyt góry, która była naprzeciw Hebronu” (Sdz 16,3; streszczenie Sędziów 16). Z Gazy to około 60 kilometrów pod górę, więc nie wiadomo, czy chodzi o wzgórze pod samym miastem, czy tylko zwrócone w jego stronę.
Siedem lat stolicy Dawida
Jeszcze jako wygnaniec Dawid posłał część łupu starszym Judy, także tym w Hebronie (1 Sm 30,26-31). Jego żona Abigail była wdową po Nabalu, który „pochodził z rodu Kaleba” (1 Sm 25,3). Po śmierci Saula Dawid zapytał Jahwe, dokąd ma iść, i usłyszał: „Do Hebronu” (2 Sm 2,1). Tam mężczyźni Judy namaścili go na króla nad domem Judy (2 Sm 2,4), co relacjonuje streszczenie 2 Samuela 2.
W Hebronie urodziło się sześciu synów Dawida, wśród nich Amnon, Absalom i Jitream (2 Sm 3,2-5). Do Hebronu przyszedł Abner, dowódca Saula, by przeprowadzić Izrael na stronę Dawida. W bramie miasta Joab zabił go w odwecie za krew brata, Asahela, a król płakał nad jego grobem (2 Sm 3,27.32). Te wydarzenia zbiera streszczenie 2 Samuela 3. Wkrótce zabójcy przynieśli do Hebronu głowę Iszboszeta; Dawid kazał ich stracić, a głowę syna Saula pochować w grobie Abnera (2 Sm 4,8-12).
Wtedy do Hebronu przyszły wszystkie pokolenia i powiedziały: „Oto jesteśmy twoją kością i twoim ciałem” (2 Sm 5,1).
Wszyscy starsi Izraela przyszli więc do króla do Hebronu i król Dawid zawarł z nimi przymierze w Hebronie przed Panem, a oni namaścili Dawida na króla nad Izraelem. Dawid miał trzydzieści lat, gdy zaczął królować, a królował czterdzieści lat. W Hebronie królował nad Judą siedem lat i sześć miesięcy, w Jerozolimie zaś królował trzydzieści trzy lata nad całym Izraelem i Judą.
2 Sm 5,3-5 (UBG)
Po zdobyciu Jerozolimy Dawid przeniósł tam stolicę, położoną na granicy Judy i Beniamina (streszczenie 2 Samuela 5).
Absalom, Roboam i powrót z wygnania
W Hebronie Absalom, pod pretekstem wypełnienia ślubu, rozpoczął bunt przeciw ojcu: jego ludzie mieli na dźwięk trąby wołać „Absalom króluje w Hebronie” (2 Sm 15,10). Początek spisku opisuje streszczenie 2 Samuela 15. Po podziale królestwa Roboam umocnił Hebron jako jedno z warownych miast Judy (2 Krn 11,5-10). Po powrocie z wygnania część synów Judy zamieszkała w Kiriat-Arba i okolicznych wsiach (Ne 11,25).
Hebron a Nowy Testament
Nazwa miasta w Nowym Testamencie nie pada, ale Makpela stoi w tle dwóch tekstów. Szczepan przypomina, że Bóg nie dał Abrahamowi w ziemi obiecanej „dziedzictwa nawet na stopę jego nogi” (Dz 7,5). Grób kupiony za srebro był jedynym jej skrawkiem, który miał na własność. List do Hebrajczyków dodaje, że Abraham mieszkał „w ziemi obiecanej jak w obcej” (Hbr 11,9), a o patriarchach mówi: „Wszyscy oni umarli w wierze, nie otrzymawszy spełnienia obietnic” (Hbr 11,13). Ci, którzy leżą w Makpeli, czekają więc na zmartwychwstanie i wypełnienie obietnicy.
Archeologia
Najbardziej znanym zabytkiem Hebronu jest mur nad jaskinią Makpela: prostokąt około 57 na 34 metry, ze ścianami do około 12 metrów wysokości. Kamień obrobiono tak samo jak w murach Wzgórza Świątynnego, dlatego budowlę przypisuje się Herodowi Wielkiemu; to jedyna w pełni zachowana budowla herodiańska w kraju. Samych grot prawie nie zbadano i nikt nie ustalił, kto w nich leży.
Starożytne miasto leżało na wzgórzu Tel Rumeida. Wykopaliska od lat 60. XX wieku odsłoniły mury obronne z epoki średniego brązu (pierwsza połowa II tysiąclecia p.n.e.) i zabudowę z czasów królestwa judzkiego. Hebron pojawia się też na odciskach królewskich pieczęci judzkich z końca VIII wieku p.n.e.: obok słowa lmlk, dla króla, widnieje jedna z czterech nazw miejscowości, a jedną z nich jest właśnie Hebron. Za Ezechiasza miasto było więc najpewniej ośrodkiem królewskiej administracji lub zaopatrzenia, choć sens tych nazw jest sporny. Po upadku Judy południe kraju zasiedlili Edomici i region zaczęto nazywać Idumeą; gospodarkę tej prowincji w czasach perskich dokumentują aramejskie ostraka.
- Makpela w Hebronie — budowla Heroda nad grobem patriarchów
- Pieczęcie LMLK — przygotowania na oblężenie
- Ostraka idumejskie z IV w. p.n.e.
Czego nie wiemy
- Co kryje Makpela. Utożsamienie jaskini pod budowlą Heroda z grobem z Rdz 23 jest bardzo starą tradycją, ale nie wynikiem badań. Nie wiemy też na pewno, czy mur wzniósł Herod, czy tylko przebudował starszą konstrukcję.
- Gdzie było Mamre. Tradycja wskazuje Ramat el-Chalil, kilka kilometrów na północ od miasta, gdzie stoi herodiański mur, a w IV wieku zbudowano kościół. Czy to miejsce z Rdz 18, nie da się sprawdzić.
- Kto zdobył Hebron. Pismo przypisuje to Jozuemu (Joz 10,36-37; Joz 11,21), a potem Kalebowi i Judzie (Joz 15,14; Sdz 1,10). Zwykle przyjmuje się, że Anakici wrócili po pierwszym najeździe, ale tekst tego nie mówi.
- „Siedem lat przed Soan”. Uwaga z Lb 13,22 wiąże założenie Hebronu z egipskim Tanis, ale nie wiadomo, do którego etapu dziejów Tanis się odnosi.
- Czterdzieści czy cztery lata. Tekst masorecki podaje w 2 Sm 15,7 czterdzieści lat, część starożytnych przekładów i Józef Flawiusz — cztery lata, co lepiej pasuje do chronologii Dawida.
- Grób w Sychem czy w Hebronie. Szczepan mówi o grobie, który Abraham kupił „u synów Chamora” w Sychem (Dz 7,16), a Księga Rodzaju przypisuje zakup w Sychem Jakubowi (Rdz 33,19). Czy to skrót łączący dwa groby, czy inna tradycja, nie wiemy; mowę omawia biografia Szczepana.
Czytaj dalej
- Miejsca biblijne — wszystkie hasła
- Jerozolima w Biblii, druga stolica Dawida
- Betlejem — miasto przy tej samej drodze górskiej
- Sychem — także miasto schronienia, z grobem Józefa
- Kanaan — ziemia obiecana patriarchom
- Kiedy Abraham został usprawiedliwiony
- Co mówi Biblia o śmierci i zmartwychwstaniu
