To jeden z największych korpusów tekstowych z południa dawnej Judy — i jednocześnie korpus, którego prawie nikt nie wykopał. Około dwóch tysięcy aramejskich ostraków, czyli zapisanych skorup naczyń, dokumentuje gospodarkę Idumei w czasach perskich. Niemal wszystkie trafiły do nauki przez handlarzy starożytnościami.
Co zawierają
To nie jest literatura. To rachunkowość: pokwitowania dostaw zboża, jęczmienia i pszenicy, wykazy pracowników, adnotacje o wypłatach i zobowiązaniach, krótkie notatki magazynowe. Zapisy są schematyczne — data, imię, towar, ilość — i właśnie w tym tkwi ich wartość. Setki takich zapisków pozwalają zobaczyć, jak działał obieg płodów rolnych w regionie w okresie, o którym Pismo mówi mało, a źródła zewnętrzne prawie nic.
Osobno interesujące są imiona. Występują obok siebie imiona edomskie, arabskie, aramejskie i takie, które zawierają element judzkiego imienia Bożego. To obraz ludności mieszanej, żyjącej i handlującej razem, w regionie, który po upadku Judy zmienił skład etniczny. Idumea to właśnie ta zmiana — dawne południe Judy zasiedlone w znacznej części przez ludność napływową z Edomu.
Materiał ten oświetla tło późniejszych wydarzeń: napięć między Judeą a Idumeą w okresie hellenistycznym i tego, dlaczego rodzina Heroda, o idumejskim rodowodzie, była w Jerozolimie odbierana tak, jak była.
Problem, którego nie da się obejść
A teraz zastrzeżenie, które w tym haśle jest ważniejsze od treści samych skorup. Ostraka nie pochodzą z wykopalisk. Pojawiały się na rynku antykwarycznym partiami, kupowane przez muzea i kolekcjonerów, a informacja o miejscu znalezienia jest w najlepszym razie relacją sprzedawcy.
Skutki są poważne i wielorakie. Po pierwsze, nie znamy stanowiska — przypisanie korpusu konkretnemu miejscu, w tym utożsamienie z biblijną Makkedą, jest hipotezą opartą na treści niektórych tekstów, a nie ustaleniem wykopaliskowym. Po drugie, nie znamy warstwy, więc datowanie opiera się wyłącznie na formułach, imionach i kroju pisma. Po trzecie, nie wiemy, czy zbiór jest całością — handlarze mogli mieszać materiał z kilku miejsc albo dzielić jedno archiwum między wielu nabywców. Po czwarte wreszcie, w korpusie pozbawionym proweniencji nigdy nie można wykluczyć falsyfikatów; przy tekstach schematycznych i krótkich podrobienie jest łatwiejsze niż przy rozbudowanej inskrypcji królewskiej.
Dlaczego badacze mimo to z tego korzystają
Interpretacja tego korpusu jest sporna i warto to powiedzieć wprost. Część badaczy uważa, że skala zbioru sama w sobie jest zabezpieczeniem: kilkaset zgodnych ze sobą, drobnych rachunków tworzy sieć powiązań imion, miejsc i formuł, której fałszerz nie utkałby bez potknięcia. Inni odpowiadają, że argument z wewnętrznej spójności bywa złudny, a metodologicznie poprawne jest traktowanie każdego przedmiotu bez wykopu jako materiału o obniżonej wartości dowodowej.
W praktyce przyjęło się rozwiązanie pośrednie: z ostraków idumejskich korzysta się do wniosków statystycznych i językowych, a unika się opierania na nich pojedynczych, mocnych twierdzeń historycznych. Jeden ostrakon niczego nie rozstrzyga; rozkład imion w całym zbiorze coś jednak pokazuje.
Reguła, którą warto zapamiętać
Ten sam problem wraca przy innych grupach zabytków — przy bullach z rynku, przy ossuariach z inskrypcjami, przy pojedynczych efektownych przedmiotach, które pojawiają się nie wiadomo skąd akurat wtedy, gdy są potrzebne. Pytanie o proweniencję nie jest czepianiem się. To pierwsze pytanie, jakie zadaje badacz, i pierwsze, jakie powinien zadać czytelnik.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, skąd ostraka pochodzą. Nie wiemy, czy tworzyły jedno archiwum. Nie wiemy, w jakim budynku i w jakim układzie leżały, a więc nie wiemy, czy to archiwum urzędu, świątyni, czy prywatnego majątku. Nie wiemy wreszcie, ile z nich jest autentycznych — najprawdopodobniej zdecydowana większość, ale to ocena, nie ustalenie.
Zostaje obraz gospodarki i społeczeństwa Idumei w czasach perskich, zarysowany materiałem, którego wartość każdy badacz musi za każdym razem osobno wycenić. To niewygodne. Jest jednak uczciwsze niż udawanie, że korpus przyszedł z wykopu.
