Ten spór jest starszy niż reformacja i wraca w każdym pokoleniu, bo dotyczy nie szczegółu, tylko podstawy. Dwaj autorzy Nowego Testamentu przytaczają to samo zdanie z Księgi Rodzaju i wyprowadzają z niego wnioski, które brzmią jak przeciwieństwa.
Które zdanie cytują i Paweł, i Jakub?
I uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość.
Rdz 15,6
Pada ono przy obietnicy potomstwa, na wiele lat przed narodzeniem Izaaka i przed jakimkolwiek czynem, którym Abraham mógłby się wykazać.
Do czego Paweł używa zdania z Rdz 15,6?
Jeśli bowiem Abraham został usprawiedliwiony z uczynków, ma się czym chlubić, ale nie przed Bogiem. Cóż bowiem mówi Pismo? Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.
Rz 4,2-3
Paweł dokłada jeszcze argument z chronologii, którego zwykle się nie zauważa: sprawdza, co było wcześniej.
Czy więc to błogosławieństwo dotyczy tylko obrzezanych, czy też nieobrzezanych? Mówimy przecież, że wiara została Abrahamowi poczytana za sprawiedliwość. Jakże więc została mu poczytana? Gdy był obrzezany czy przed obrzezaniem? Nie po obrzezaniu, ale przed obrzezaniem.
Rz 4,9-10
Do jakiego wydarzenia odnosi to zdanie Jakub?
Czy Abraham, nasz ojciec, nie został usprawiedliwiony z uczynków, gdy ofiarował Izaaka, swego syna, na ołtarzu? Widzisz, że wiara współdziałała z jego uczynkami i przez uczynki wiara stała się doskonała. I tak wypełniło się Pismo, które mówi: Uwierzył Abraham Bogu i poczytano mu to za sprawiedliwość, i został nazwany przyjacielem Boga.
Jk 2,21-23
Jakub odnosi to samo zdanie do wydarzenia oddalonego o kilkadziesiąt lat i mówi, że wtedy się wypełniło.
Jak tłumaczy się tę różnicę odczytań?
Dwa znaczenia słowa „usprawiedliwić”
Najczęstsze rozwiązanie: Paweł mówi o uznaniu za sprawiedliwego przed Bogiem, Jakub o okazaniu się sprawiedliwym w tym, co widać. Jeden odpowiada na pytanie, na jakiej podstawie Bóg przyjmuje człowieka, drugi na pytanie, po czym poznać wiarę żywą. Czego nie tłumaczy: obaj używają tego samego czasownika i obaj cytują to samo zdanie. Rozróżnienie znaczeń jest możliwe, ale nie zostało w żadnym z tych listów wypowiedziane.
Różni przeciwnicy
Drugie wyjaśnienie zwraca uwagę na to, z kim każdy z nich się spiera. Paweł odpowiada tym, którzy chcą dołożyć do wiary obrzezanie i uczynki prawa. Jakub odpowiada tym, którzy mówią, że mają wiarę, i nie robią nic. To nie są przeciwstawne tezy, tylko odpowiedzi na przeciwstawne błędy. Czego nie tłumaczy: nie usuwa napięcia w zdaniu Jakuba o tym, że człowiek nie jest usprawiedliwiony tylko z wiary. Zdanie to pozostaje trudne niezależnie od tego, komu zostało powiedziane.
Wypełnienie a orzeczenie
Trzecie wyjaśnienie idzie za słowem samego Jakuba: mówi on, że przy ofiarowaniu Izaaka Pismo się wypełniło, a nie że wtedy zapadło orzeczenie. Wiara policzona za sprawiedliwość dziesiątki lat wcześniej pokazała po latach, czym była. Czego nie tłumaczy: zdanie o usprawiedliwieniu z uczynków stoi w tym samym akapicie i jest sformułowane jako pytanie retoryczne oczekujące potwierdzenia.
Czy przy ofiarowaniu Izaaka pada słowo o usprawiedliwieniu?
Warto zauważyć, że opis próby na górze Moria nie posługuje się językiem usprawiedliwienia. Anioł mówi o czymś innym.
Anioł powiedział: Nie podnoś ręki na chłopca i nic mu nie czyń, bo teraz wiem, że boisz się Boga i nie odmówiłeś mi swego jedynego syna.
Rdz 22,12
Nie pada tu słowo o policzeniu za sprawiedliwość, tylko o poznaniu bojaźni Bożej. List do Hebrajczyków, opisując to samo wydarzenie, również mówi o wierze, i to wierze rozumującej: Abraham uznał, że Bóg może wskrzesić z martwych.
Przez wiarę Abraham, wystawiony na próbę, ofiarował Izaaka. On, który otrzymał obietnicę, złożył w ofierze jednorodzonego syna; On, któremu powiedziano: W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo; Uważał, że Bóg może nawet wskrzesić z martwych, skąd go też otrzymał na podobieństwo zmartwychwstania.
Hbr 11,17-19
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Jakub znał listy Pawła i czy pisał w sporze z ich odczytaniem, czy niezależnie od nich. Kolejność powstania obu pism nie jest ustalona, a od niej zależy, czy mamy do czynienia z polemiką, czy ze zbieżnością tematów. Nie wiemy też, jak sam Abraham rozumiał to, co się z nim stało — Księga Rodzaju nie zapisuje żadnej jego wypowiedzi na ten temat. To, co można stwierdzić bez rozstrzygania sporu, jest proste: zdanie o policzeniu wiary za sprawiedliwość pada raz i pada wcześnie, a wszystko, co obaj autorzy z nim robią, jest wykładnią tego jednego zdania.
Warto jeszcze zauważyć, czego w tym sporze nie ma. Żaden z nich nie twierdzi, że Abrahama usprawiedliwiło samo posłuszeństwo prawu, bo prawo jeszcze nie zostało nadane. Żaden też nie twierdzi, że wiara Abrahama obyła się bez czynu — Paweł pisze o niej w kontekście wyjścia z Ur i długiego czekania na syna, Jakub w kontekście góry Moria. Spór dotyczy więc nie tego, czy wiara ma się w czymś wyrazić, tylko tego, co w akcie usprawiedliwienia jest podstawą, a co skutkiem. Postawiony w ten sposób, jest sporem o kolejność, nie o składniki.
Zobacz też: Obrzezanie (brit mila) · List do Hebrajczyków · Księga Rodzaju · Abraham · Jakub · Paweł — znaczenie imienia
