Dwa rodowody Mesjasza różnią się na tyle, że nie da się ich uzgodnić przez zwykłe porównanie list. Rozchodzą się zaraz po Dawidzie i schodzą się dopiero przy Józefie, a i tam podają mu innego ojca. To jest realny problem tekstu i warto go opisać dokładnie, zanim przejdzie się do prób wyjaśnienia.
Gdzie listy się rozchodzą
Księga rodu Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama. Abraham spłodził Izaaka, a Izaak spłodził Jakuba, a Jakub spłodził Judę i jego braci.
Mt 1,1-2
Mateusz układa swoją listę w trzy grupy po czternaście pokoleń i sam to na końcu zaznacza, co pokazuje, że nie zamierzał podać spisu kompletnego.
Tak więc wszystkich pokoleń od Abrahama aż do Dawida jest czternaście; a od Dawida aż do uprowadzenia do Babilonu – pokoleń czternaście; a od uprowadzenia do Babilonu aż do Chrystusa – pokoleń czternaście.
Mt 1,17
Jego linia biegnie od Dawida przez Salomona, czyli przez królów Judy. Łukasz prowadzi ją inaczej.
Syna Meleasza, syna Menny, syna Mattata, syna Natana, syna Dawida;
Łk 3,31
Natan był bratem Salomona, więc od tego miejsca listy idą osobnymi gałęziami. Różnią się też na końcu.
A Jakub spłodził Józefa, męża Marii, z której narodził się Jezus, zwany Chrystusem.
Mt 1,16
A Jezus miał około trzydziestu lat. Był, jak sądzono, synem Józefa, syna Helego;
Łk 3,23
Zwrot jak sądzono u Łukasza bywa czytany jako zastrzeżenie autora, który wie o narodzeniu z dziewicy i sygnalizuje, że lista opisuje pochodzenie prawne, nie biologiczne. To odczytanie jest możliwe, ale tekst go nie rozwija.
Propozycje uzgodnienia
Najczęściej podaje się dwie. Pierwsza mówi, że Mateusz podaje linię Józefa, a Łukasz linię Marii, przy czym Heli byłby jej ojcem. Druga odwołuje się do prawa lewiratu z Tory: jeśli mężczyzna umierał bezdzietnie, brat brał wdowę, a pierwszy syn liczył się jako potomek zmarłego — wtedy jeden człowiek ma dwóch ojców, prawnego i biologicznego.
Obie propozycje są sensowne i obie mają ten sam problem: Pismo żadnej z nich nie podaje. Ani Mateusz, ani Łukasz nie mówi, czyją linię zapisuje ani dlaczego różni się od drugiej. Kto przedstawia którąkolwiek z tych hipotez jako rozwiązanie potwierdzone przez tekst, mówi więcej, niż wolno.
Można natomiast powiedzieć coś o zamiarze obu autorów, bo widać go w budowie list. Mateusz zaczyna od Abrahama i idzie w dół, przez królów, do Mesjasza — pisze do czytelnika, dla którego liczy się prawo do tronu i przynależność do ludu przymierza. Łukasz idzie w górę i kończy nie na Abrahamie, lecz na Adamie i na Bogu — pisze do czytelnika, dla którego liczy się związek z całą ludzkością. To nie usuwa rozbieżności, ale tłumaczy, dlaczego żaden z nich nie próbował ujednolicić listy z drugą, choć obaj pisali w tym samym pokoleniu.
Warto też pamiętać o tym, jak działały rodowody w Tanach. Nie były spisami ludności ani drzewami genealogicznymi w dzisiejszym sensie. Pomijano w nich pokolenia, zaznaczano przynależność do rodu przez adopcję i prawo, a układ liczbowy bywał częścią przekazu. Zestawianie ich tak, jakby były dokumentami stanu cywilnego, wytwarza problemy, których autorzy nie mieli.
Klątwa na Jekoniasza
Osobny problem sprawia wyrok Jeremiasza na króla, który u Mateusza stoi w linii królewskiej.
Czy ten człowiek, Choniasz, jest posągiem wzgardzonym i zdruzgotanym? Albo naczyniem, w którym nie ma żadnego piękna? Czemu zostali odrzuceni on i jego potomstwo i wyrzuceni do ziemi, której nie znają? Ziemio, ziemio, ziemio! Słuchaj słowa Pana. Tak mówi Pan: Zapiszcie tego człowieka jako bezpotomnego i że mu się nie poszczęści za jego dni. Nie poszczęści się nikomu z jego potomstwa, by zasiąść na tronie Dawida i panować jeszcze w Judzie.
Jr 22,28-30
A Mateusz prowadzi rodowód dokładnie przez niego.
A Jozjasz spłodził Jechoniasza i jego braci w czasie uprowadzenia do Babilonu. A po uprowadzeniu do Babilonu Jechoniasz spłodził Salatiela, a Salatiel spłodził Zorobabela.
Mt 1,11-12
Kronikarz potwierdza, że Szealtiel był jego synem.
Synowie Jechoniasza: Assir, jego syn Szealatiel;
1 Krn 3,17
Łukasz natomiast podaje dla Salatiela innego ojca.
Syna Joanana, syna Resy, syna Zorobabela, syna Salatiela, syna Neriego;
Łk 3,27
Trzeba zauważyć, że sam Jeremiasz zapowiada odwrócenie tego wyroku. Kilka wersetów wcześniej mówi o Choniaszu jako o sygnecie, który zostanie zerwany z ręki.
Jak żyję ja, mówi Pan, choćby Choniasz, syn Joakima, króla Judy, był sygnetem na mojej prawej ręce, zerwałbym cię stamtąd;
Jr 22,24
A Aggeusz, mówiąc do wnuka tego samego króla, używa tego samego obrazu w drugą stronę.
W tym dniu, mówi Pan zastępów, wezmę cię, Zorobabelu, mój sługo, synu Szealtiela, mówi Pan, i uczynię cię niczym sygnet. Ja bowiem wybrałem ciebie, mówi Pan zastępów.
Ag 2,23
To jest mocna wskazówka, że wyrok nie był ostateczny wobec całego potomstwa. Nie jest to jednak wyjaśnienie podane wprost, tylko zestawienie dwóch proroctw, w którym drugie odwraca obraz z pierwszego.
Po co w ogóle te listy
Cel jest w obu wypadkach ten sam: pokazać, że obietnice dane Dawidowi i zapowiedzi prorockie mają adresata.
Gdy się dopełnią twoje dni i zaśniesz ze swoimi ojcami, wzbudzę po tobie twojego potomka, który wyjdzie z twego wnętrza, i umocnię jego królestwo. On zbuduje dom dla mojego imienia, a ja utwierdzę tron jego królestwa na wieki.
2 Sm 7,12-13
I wyjdzie gałązka z pnia Jessego, a latorośl z jego korzenia wyrośnie.
Iz 11,1
Oto nadchodzą dni, mówi Pan, w których wzbudzę Dawidowi sprawiedliwą Latorośl i będzie panować Król, i będzie mu się szczęściło; będzie wykonywał sąd i sprawiedliwość na ziemi.
Jr 23,5
Paweł streszcza to jednym zdaniem, nie wchodząc w żadną z linii.
O jego Synu, Jezusie Chrystusie, naszym Panu, który według ciała pochodził z potomstwa Dawida;
Rz 1,3
Czego nie wiemy
Pismo nie mówi, czyją linię zapisuje Łukasz ani dlaczego różni się od Mateuszowej. Nie wyjaśnia, kim był Heli wobec Józefa. Nie tłumaczy, dlaczego Salatiel ma u Łukasza innego ojca niż w Kronikach. Nie mówi, czy wyrok na Jekoniasza został odwołany, ani w jakim zakresie. Nie podaje wreszcie, dlaczego Mateusz układa listę w trzy grupy po czternaście i kogo w związku z tym pominął. Wszystkie propozycje odpowiedzi na te pytania są rekonstrukcjami czytelników.
Zobacz też: Tanach · Mateusz — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia · Natan — znaczenie imienia · Heli — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
