Druga świątynia stała w Jerozolimie blisko pięć wieków — od czasów Zorobabela do przebudowy podjętej przez Heroda. Z pierwszych czterech stuleci jej istnienia archeologia nie ma ani jednego pewnego kamienia. To nie jest luka w badaniach, którą ktoś kiedyś załata przy sprzyjającej pogodzie. To sytuacja wynikająca z tego, co zrobiono na tym miejscu później.
Dlaczego nie ma czego kopać
Herod nie wzniósł nowej świątyni obok starej. Przebudował istniejącą i otoczył ją platformą, której powierzchnia była wielokrotnie większa niż wcześniejszy dziedziniec. Taka operacja oznacza wyrównanie terenu, wybranie starszych warstw i zasypanie reszty nasypem pod nowy poziom. Warstwy z epoki perskiej i wczesnohellenistycznej, gdyby nawet ocalały, leżą dziś pod platformą, do której nie prowadzi się wykopalisk — z powodów, które nie mają nic wspólnego z archeologią.
Do tego dochodzą dwa zniszczenia: rzymskie z 70 roku n.e. i cała późniejsza historia budowlana wzgórza. Jedyne, co udało się z tego obszaru odzyskać, to materiał z przesiewania ziemi wywiezionej stamtąd przy pracach ziemnych — a taki materiał jest pozbawiony kontekstu warstwowego, więc nie da się z niego odtworzyć żadnego układu budowli.
Co zatem wiemy
Wiemy tyle, ile mówią teksty. Księga Ezdrasza przytacza dekret Cyrusa z wymiarami, które same w sobie są zagadką redakcyjną — podają wysokość i szerokość, a milczą o długości:
W pierwszym roku króla Cyrusa, król Cyrus wydał dekret w sprawie domu Bożego w Jerozolimie: Dom ten ma być odbudowany, to miejsce, gdzie składano ofiary. Fundamenty mają być położone. Jego wysokość – sześćdziesiąt łokci i jego szerokość – sześćdziesiąt łokci.
Ezd 6,3
Ta sama księga podaje datę ukończenia prac:
I ten dom został zakończony w trzecim dniu miesiąca Adar, w szóstym roku panowania króla Dariusza.
Ezd 6,15
Zachariasz wiąże budowę z osobą Zorobabela:
Ręce Zorobabela położyły fundamenty tego domu, jego ręce go dokończą; a poznasz, że Pan zastępów posłał mnie do was.
Za 4,9
A Aggeusz zapisuje reakcję tych, którzy pamiętali poprzedni budynek — zdanie, które mówi o skali więcej niż jakikolwiek wymiar:
Któż pozostał pośród was, który widział ten dom w jego dawnej chwale? A jakim go teraz widzicie? Czy nie wydaje się wam, że jest niczym w porównaniu z tamtym?
Ag 2,3
Poza tym mamy późniejszy opis u Józefa Flawiusza, wzmianki o rachunkach i nadaniach z epoki perskiej oraz pośrednie wnioski z tego, jak wyglądały świątynie w innych miejscach imperium. To wszystko. Z takiego materiału nie da się narysować rzutu budowli, i każdy rysunek świątyni Zorobabela, jaki krąży w książkach popularnych, jest rekonstrukcją opartą na domysłach.
Argument z milczenia i jego granice
Brak znalezisk bywa używany jako argument, że świątynia nie istniała albo była nędzną prowizorką. To argument z milczenia i trzeba go tak nazwać. Milczenie archeologii w miejscu, którego się nie kopie i którego warstwy usunięto dwa tysiące lat temu, nie jest świadectwem o niczym — ani na korzyść, ani przeciw. Uczciwa odpowiedź brzmi: nie wiemy, i wiemy dlaczego nie wiemy.
Działa to jednak w obie strony. Skoro milczenie nie obala, to nie wolno też twierdzić, że archeologia świątynię Zorobabela poświadcza. Nie poświadcza jej wcale. Poświadcza natomiast żywe miasto epoki perskiej wokół wzgórza — pieczęcie i odciski z nazwą prowincji Jehud, monety, ceramikę — czyli osadniczą rzeczywistość, w której odbudowa domu Jahwe była możliwa i sensowna.
Czego to nie dowodzi
Nie dowodzi, że relacja Ezdrasza jest niewiarygodna. Z braku śladu nie wynika brak zdarzenia, zwłaszcza gdy znany jest mechanizm, który ślad usunął.
Nie dowodzi też, że jest wiarygodna. Nic materialnego jej tu nie wspiera i lepiej to powiedzieć wprost, niż podpierać się rekonstrukcjami rysunkowymi.
I nie dowodzi niczego o wyglądzie budynku. Wysokość sześćdziesięciu łokci z dekretu Cyrusa to zapis pozwolenia, nie protokół odbioru — mówi, na co zezwolono, a nie co ostatecznie postawiono. Ten temat ma wartość właśnie jako przypadek negatywny: pokazuje, gdzie kończy się to, co można sprawdzić łopatą, i zaczyna to, co pozostaje kwestią zaufania do tekstu.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Jahwe · Księga Ezdrasza · Herod — znaczenie imienia · Zachariasz — znaczenie imienia · Aggeusz — znaczenie imienia
