Dzieje Apostolskie 15 są tekstem, do którego odsyła się w każdym sporze o miejsce Tory u wierzących z narodów. Zwykle cytuje się cztery wymagania, rzadziej zdanie, które po nich następuje, a jeszcze rzadziej pytanie, na które sobór odpowiadał. Zacznijmy więc od pytania. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
O co toczył się spór
A niektórzy przybysze z Judei nauczali braci: Jeśli nie zostaniecie obrzezani według zwyczaju Mojżesza, nie możecie być zbawieni. Kiedy doszło do niemałych sporów i zatargów między nimi a Pawłem i Barnabą, postanowili, że Paweł i Barnaba oraz jeszcze kilku z nich pójdą w sprawie tego sporu do apostołów i starszych do Jerozolimy.
Dz 15,1-2
Lecz niektórzy ze stronnictwa faryzeuszy, którzy uwierzyli, powstali i powiedzieli: Trzeba ich obrzezać i nakazać, żeby zachowywali Prawo Mojżesza.
Dz 15,5
Postawiono dwie tezy: bez obrzezania nie ma zbawienia oraz trzeba nakazać zachowywanie Prawa Mojżesza. Pierwsza dotyczy warunku zbawienia, druga trybu wprowadzenia. Rozstrzygnięcie trzeba więc czytać jako odpowiedź na te dwa zdania, a nie na dowolne inne pytanie, które nam przyjdzie do głowy. Nikt w tym rozdziale nie pyta, czy poganin nawrócony ma odtąd łamać sabat albo jeść wieprzowinę — takiego pytania w tekście nie ma i odpowiedzi na nie również.
Rozstrzygnięcie
Dlaczego więc teraz wystawiacie Boga na próbę, wkładając na kark uczniów jarzmo, którego ani nasi ojcowie, ani my nie mogliśmy udźwignąć? Lecz wierzymy, że przez łaskę Pana Jezusa Chrystusa będziemy zbawieni, tak samo i oni.
Dz 15,10-11
Dlatego uważam, że nie należy czynić trudności tym spośród pogan, którzy się nawracają do Boga; Ale napisać im, aby wstrzymywali się od splugawienia bożków, od nierządu, od tego, co uduszone, i od krwi.
Dz 15,19-20
Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne. Wstrzymujcie się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu. Dobrze uczynicie, jeśli będziecie się tego wystrzegać. Bywajcie zdrowi.
Dz 15,28-29
Piotr mówi o jarzmie, którego nie udźwignęli ojcowie, i o zbawieniu przez łaskę. Jakub proponuje, by nie czynić trudności, i wylicza cztery rzeczy. Warto zauważyć sformułowanie z listu: nie nakładać żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne. To jest język progu wejścia, a nie kompletnego programu życia.
Zdanie, które zwykle się pomija
Mojżesz bowiem od dawien dawna ma w każdym mieście takich, którzy go głoszą, gdyż w synagogach co szabat czytają go.
Dz 15,21
Zdanie zaczyna się od spójnika uzasadniającego i stoi bezpośrednio po liście czterech wymagań. Odczytanie, które proponujemy, brzmi: pozostałe nauczanie poganie usłyszą tam, gdzie już siedzą, bo Mojżesza czyta się w synagogach co sabat. Trzeba jednak powiedzieć wprost, że jest to jedno z najbardziej spornych zdań tego rozdziału i że tekst nie mówi, czego dokładnie owo uzasadnienie dotyczy. Możliwe jest też odczytanie odwrotne — że wymagania ograniczono właśnie dlatego, iż Mojżesz i tak jest głoszony. Werset sam nie rozstrzyga, a kto twierdzi inaczej, dopowiada.
Skąd akurat te cztery
A gdyby ktokolwiek z domu Izraela lub z przybyszów, którzy goszczą wśród was, spożywał jakąkolwiek krew, to zwrócę swoje oblicze przeciw człowiekowi, który spożywa krew, i wykluczę go spośród jego ludu. Życie wszelkiego ciała bowiem jest we krwi. Ja dałem ją wam na ołtarz dla dokonywania przebłagania za wasze dusze, gdyż to krew dokonuje przebłagania za duszę. Dlatego powiedziałem synom Izraela: Żadna dusza wśród was nie będzie spożywała krwi ani żaden przybysz, który gości wśród was, nie będzie spożywał krwi. I ktokolwiek z synów Izraela lub z przybyszów, którzy goszczą wśród was, upoluje jakieś zwierzę lub ptaka, które wolno jeść, to wypuści jego krew i przykryje ją piaskiem.
Kpł 17,10-13
Zakaz spożywania krwi obejmuje w Torze także przybysza goszczącego wśród Izraela, a więc dotyczy nie tylko rodowitych. Ta zbieżność jest realna i mocna. Nie tłumaczy jednak, dlaczego wybrano cztery pozycje, a nie więcej — tego uzasadnienia tekst nie podaje.
Co robili później
Gdy to usłyszeli, chwalili Pana i powiedzieli: Widzisz, bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło, a wszyscy gorliwie trzymają się prawa. Lecz o tobie słyszeli, że odwodzisz od Mojżesza wszystkich Żydów, którzy są wśród pogan, mówiąc, że nie mają obrzezywać dzieci ani żyć według swoich zwyczajów. Cóż więc czynić? Z pewnością zejdzie się lud, bo usłyszą, że przybyłeś. Zrób zatem to, co ci mówimy. Mamy tu czterech mężczyzn, którzy złożyli ślub. Weź ich ze sobą, poddaj się wraz z nimi oczyszczeniu i pokryj za nich koszty, aby mogli ostrzyc głowy. Wtedy wszyscy poznają, że w tym, co o tobie słyszeli, nie ma nic z prawdy, ale że i ty sam postępujesz porządnie, przestrzegając prawa. A co do pogan, którzy uwierzyli, napisaliśmy, postanawiając, aby niczego takiego nie zachowywali, tylko żeby się wystrzegali tego, co ofiarowane bożkom, i krwi, i tego, co uduszone, i nierządu.
Dz 21,20-25
Kilkanaście lat po soborze tysiące wierzących Żydów trzymają się prawa, a Paweł zostaje poproszony o czyn, który ma pokazać, że sam też przestrzega. Przy tej samej okazji starsi powtarzają rozstrzygnięcie dotyczące pogan. Obie rzeczy stoją w jednym akapicie i żadna nie znosi drugiej.
Strona przeciwna
Lecz nawet Tytusa, który był ze mną, nie zmuszono do obrzezania, mimo że był Grekiem; A to z powodu wprowadzonych fałszywych braci, którzy się wkradli, aby wyszpiegować naszą wolność, jaką mamy w Chrystusie Jezusie, aby nas zniewolić. Nie ustąpiliśmy im ani na chwilę i nie poddaliśmy się, aby pozostała wśród was prawda ewangelii.
Ga 2,3-5
A więc co do spożywania pokarmów ofiarowanych bożkom, wiemy, że bożek na świecie jest niczym i że nie ma żadnego innego Boga oprócz jednego. Bo chociaż są tacy, którzy są nazywani bogami, czy to na niebie, czy na ziemi – bo wielu jest bogów i wielu panów; To dla nas jest jeden Bóg, Ojciec, z którego wszystko, a my w nim, i jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego wszystko, a my przez niego. Lecz nie wszyscy mają tę wiedzę. Niektórzy bowiem aż do tej pory, mając sumienie co do bożka, spożywają pokarm jako ofiarowany bożkom, a ich sumienie, będąc słabe, kala się. Pokarm zaś nie zbliża nas do Boga. Jeśli bowiem jemy, nic nie zyskujemy, a jeśli nie jemy, nic nie tracimy.
1 Kor 8,4-8
Wiem i jestem przekonany przez Pana Jezusa, że nie ma niczego, co by samo w sobie było nieczyste. Tylko dla tego, kto uważa coś za nieczyste, to dla niego jest nieczyste.
Rz 14,14
Dwa ostatnie miejsca są najtrudniejsze, bo wyglądają na rozluźnienie jednego z czterech punktów dekretu. Paweł pisze, że bożek jest niczym i że nic nie jest samo w sobie nieczyste. Odpowiedź, że mówi o mięsie ze sklepu, a nie o udziale w kulcie, i że kładzie nacisk na sumienie brata, ma oparcie w dalszym ciągu obu rozdziałów. Ale to jest odpowiedź z szerszego kontekstu — same te zdania takiego zastrzeżenia nie zawierają i brzmią luźniej niż uchwała z Dz 15.
Trwajcie więc w tej wolności, którą nas Chrystus wyzwolił, i nie poddawajcie się na nowo pod jarzmo niewoli.
Ga 5,1
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie Piotr nazwał jarzmem: tekst nie precyzuje, czy chodzi o Torę, o obrzezanie jako warunek zbawienia, czy o ówczesne obwarowania. Nie wiemy, czego dotyczy uzasadnienie z wersetu 21. Nie wiemy, dlaczego wymagań jest cztery. Nie wiemy, jak długo dekret obowiązywał w praktyce ani czy uznawano go za pełny zakres oczekiwań wobec pogan — Dzieje kończą się, zanim to pytanie wraca. Nie wiemy również, czy istniał jakiś tryb uzupełniania tych wymagań w miarę wzrostu zboru, bo tekst żadnego nie opisuje.
Zobacz też: Sabat · Obrzezanie (brit mila) · Dzieje Apostolskie · Piotr · Jakub · Mojżesz — znaczenie imienia
