Góra Oliwna to wapienny grzbiet po wschodniej stronie Jerozolimy, oddzielony od Starego Miasta i Wzgórza Świątynnego doliną Cedronu. Na jej zbocze wchodził z płaczem Dawid, Zachariasz zapowiada, że staną na niej stopy Jahwe (PANA), a w Ewangeliach Jeszua (Jezus) nocuje tu z uczniami, mówi o końcu świątyni i stąd zostaje wzięty do nieba.
W skrócie
- Położenie: grzbiet długości około 3 km, biegnący z północy na południe tuż na wschód od Starego Miasta; na wschodnich stokach leżały wioski Betfage i Betania.
- Nazwa: hebr. har ha-zetim (הַר הַזֵּיתִים, góra oliwek; zajit — oliwka, Strong H2132), gr. to oros tōn elaiōn oraz Elaiōn (Strong G1638).
- W Biblii: z nazwy w 14 wersetach UBG: 2 Sm 15,30, Za 14,4, u Mateusza 3, u Marka 3, u Łukasza 4, u Jana 1 i w Dziejach 1 (w greckim Nowym Testamencie 12 wystąpień). Bez nazwy mówią o niej m.in. 1 Krl 11,7 i Ez 11,23.
- Najważniejsze wydarzenia: ucieczka Dawida, wyżyny Salomona, wizja Ezechiela, proroctwo Zachariasza, wjazd do Jerozolimy, mowa o końcu czasów, Getsemani, wniebowstąpienie.
- Okres: od czasów Dawida (X w. p.n.e.) do lat 30. I w. n.e.; Zachariasz przenosi górę w zapowiedź dnia Jahwe.
Nazwa i jej znaczenie
Z nazwą nie ma kłopotu: górę nazwano od drzew oliwnych, które rosły na jej stokach. W opisie ucieczki Dawida tekst hebrajski mówi o ma'ale ha-zetim, czyli o podejściu oliwek — tak nazywano drogę pod górę. Pełna nazwa har ha-zetim pojawia się w Starym Testamencie tylko u Zachariasza.
Ewangeliści piszą zwykle góra oliwek (gr. elaia — oliwka). Łukasz dwa razy mówi o górze zwanej Oliwną, a w Dz 1,12 używa formy Elaiōn, która oznacza gaj oliwny. Od niej pochodzi łacińskie Olivetum (w Wulgacie mons Oliveti). Po arabsku to Dżabal az-Zajtun, też góra oliwek. Z oliwkami wiąże się również nazwa Getsemani, najpewniej od aramejskiego określenia tłoczni oliwy.
Gdzie leży Góra Oliwna?
Północnym przedłużeniem grzbietu jest Góra Skopus, a południowy kraniec schodzi ku wiosce Silwan, naprzeciw dawnego Miasta Dawida. Najwyższe punkty mają około 800 m n.p.m., kilkadziesiąt metrów więcej niż Wzgórze Świątynne, więc z zachodniego stoku widać całe Stare Miasto z placem świątynnym. Dlatego Marek pisze, że Jeszua siedział „naprzeciwko świątyni” (Mk 13,3).
Na wschodzie góra szybko opada w Pustynię Judzką, a przy dobrej widoczności widać z niej taflę Morza Martwego. Przez jej przełęcz biegła droga z Jerycha: kto szedł z Galilei doliną Jordanu, wchodził do Jerozolimy właśnie tędy, jak Jeszua w ostatnim tygodniu (Łk 19,1 i 19,29).
Betania leżała „w odległości około piętnastu stadiów” (J 11,18), niespełna trzy kilometry od miasta, a samą górę Łukasz umieszcza w odległości drogi szabatowej (Dz 1,12); tradycja rabiniczna liczyła tę drogę na 2000 łokci, niecały kilometr. Położenie góry pokazują mapy biblijne.
Góra Oliwna w historii biblijnej
Dawid uciekający przed Absalomem
Pierwsza scena na tej górze to klęska. Kiedy Absalom ogłosił się królem w Hebronie (2 Sm 15,10), Dawid opuścił Jerozolimę pieszo, przeszedł potok Cedron i skierował się ku pustyni (2 Sm 15,23).
Dawid zaś wstępował na Górę Oliwną, wstępował i płakał, a głowę miał zakrytą i szedł boso. Cały lud, który był z nim, każdy z nakrytą głową, wstępował i płakał.
2 Sm 15,30 (UBG)
Na zboczu doszła go wiadomość, że Achitofel stanął po stronie spiskowców. Gdy Dawid „dotarł na szczyt góry, gdzie oddał pokłon Bogu” (2 Sm 15,32), wyszedł mu naprzeciw Chuszaj Arkita, którego król odesłał do miasta, by udaremnił radę Achitofela. Część tłumaczy oddaje hebrajski czasownik jako zwyczaj (gdzie oddawano pokłon Bogu), więc szczyt mógł być znanym miejscem modlitwy. Gdy król „zszedł trochę ze szczytu góry” (2 Sm 16,1), spotkał Sibę z osłami objuczonymi chlebem i winem. Przebieg ucieczki zbiera streszczenie 2 Samuela 15.
Wyżyny Salomona i reforma Jozjasza
Góra naprzeciw świątyni nie zawsze służyła czci Jahwe. Pod koniec panowania Salomon zbudował wyżynę dla Kemosza i Molocha „na górze naprzeciwko Jerozolimy” (1 Krl 11,7), o czym opowiada 1 Księga Królewska 11. Około trzech stuleci później Jozjasz splugawił te wyżyny, stojące „po prawej stronie Góry Zatracenia” (2 Krl 23,13). Hebrajskie har ha-masz'chit brzmi jak przezwisko: góra, która niszczy i psuje. Utożsamienie jej z południowym krańcem Góry Oliwnej jest tradycyjne. Tło reformy opisuje streszczenie 2 Królewskiej 23.
Góra Oliwna w proroctwach
W wizji Ezechiela chwała Jahwe opuszcza świątynię, potem miasto, i „stanęła na górze, która jest na wschód od miasta” (Ez 11,23). Prorok nie podaje nazwy, ale na wschód od Jerozolimy wznosi się tylko ten grzbiet. Omawia to wpis o obrzydliwościach w świątyni i odejściu chwały, a kontekst rozdziału — streszczenie Ezechiela 11. Gdy Ezechiel ogląda później powrót chwały, ta „przybyła od wschodu” (Ez 43,2).
Zachariasz jako jedyny w Starym Testamencie wymienia górę z nazwy:
I jego nogi staną w tym dniu na Górze Oliwnej, która leży naprzeciw Jerozolimy od strony wschodniej, a Góra Oliwna rozpadnie się na pół, na wschód i na zachód, tworząc wielką dolinę; i połowa tej góry cofnie się na północ, a połowa jej – na południe.
Za 14,4 (UBG)
Podmiotem tego zdania jest Jahwe, który wyrusza do walki z narodami (Za 14,3). Werset dalej prorok dodaje: „Potem przyjdzie Pan, mój Bóg, a z nim wszyscy święci” (Za 14,5). Trzęsienie ziemi za Uzjasza wspomina też Am 1,1. Scenę i pytania, które zostawia, omawia artykuł o oblężeniu Jerozolimy i stopach na Górze Oliwnej, a przebieg rozdziału — streszczenie Zachariasza 14.
Góra Oliwna w Nowym Testamencie
Wjazd do Jerozolimy
Wszyscy trzej synoptycy zaczynają wjazd od Betfage i Betanii przy Górze Oliwnej (Mt 21,1; Mk 11,1; Łk 19,29). Stąd Jeszua posłał dwóch uczniów po oślę, bo scena miała odegrać króla na oślęciu z Za 9,9; różnice w liczbie zwierząt wyjaśnia wpis na ilu osłach Jeszua wjechał do Jerozolimy. Przy podnóżu góry tłum uczniów wołał: „Błogosławiony król, który przychodzi w imieniu Pana!” (Łk 19,38). Chwilę później, gdy przed Jeszuą otworzył się widok na miasto, „zapłakał nad nim” (Łk 19,41) i zapowiedział jego oblężenie. Kolejność zdarzeń zbiera streszczenie Łukasza 19.
Noce w Betanii i na górze
W ostatnich dniach Jeszua nauczał za dnia w świątyni, a noce spędzał poza miastem: w Betanii (Mk 11,11; Mt 21,17) albo, jak pisze Łukasz, na górze zwanej Oliwną (Łk 21,37). W Betanii mieszkali Łazarz i jego siostry, Marta i Maria. Tam też, w domu Szymona Trędowatego, kobieta wylała na głowę Jeszui drogi olejek nardowy (Mk 14,3; zob. alabastron). Na drodze z Betanii rosło drzewo figowe z Mk 11,12-14 (zob. dlaczego Jeszua przeklął figowiec). Górę wymienia też J 8,1, ale to zdanie otwiera fragment, którego nie ma w najstarszych papirusach (zob. perykopa o cudzołożnicy).
Mowa o końcu czasów
Wychodząc ze świątyni, Jeszua zapowiedział, że nie zostanie z niej kamień na kamieniu (Mt 24,1-2). Pytanie uczniów padło już na górze:
A gdy siedział na Górze Oliwnej, podeszli do niego uczniowie i pytali na osobności: Powiedz nam, kiedy się to stanie i jaki będzie znak twego przyjścia i końca świata?
Mt 24,3 (UBG)
Marek podaje, że pytali czterej: Piotr, Jakub, Jan i Andrzej (Mk 13,3; zob. streszczenie Marka 13). Odpowiedź nazywa się mową eschatologiczną albo mową na Górze Oliwnej: mówi o wojnach, zburzeniu miasta, ucisku i przyjściu Syna Człowieczego (Mateusz 24). Łukasz podaje ją bez nazwy góry. W tej samej mowie pada ostrzeżenie przed tymi, którzy powiedzą, że Mesjasz jest na pustyni (Mt 24,26), oraz zdanie, że dnia ani godziny nie zna nikt poza Ojcem (Mt 24,36). Tego dotyczą wpisy dlaczego Jeszua nie znał dnia ani godziny i czy da się wyliczyć datę Jego powrotu.
Józef Flawiusz opisuje później Egipcjanina, który zebrał tłum na Górze Oliwnej i obiecywał, że na jego słowo runą mury miasta; najpewniej o niego trybun pytał Pawła (Dz 21,38). W czasie oblężenia w 70 r. obozował tu, według Flawiusza, X Legion.
Ostatnia noc: hymn, droga i Getsemani
Po ostatniej wieczerzy Jeszua i uczniowie zaśpiewali hymn i wyszli ku Górze Oliwnej (Mt 26,30; Mk 14,26). W drodze padł cytat z Zachariasza o pasterzu i rozproszonych owcach (Mt 26,31); jego tło wyjaśnia wpis „Uderzę pasterza” (Za 13,7). Łukasz pisze, że Jeszua poszedł tam „według swego zwyczaju” (Łk 22,39). Mateusz i Marek nazywają miejsce Getsemani (Mt 26,36; Mk 14,32), Jan mówi o miejscu „za potok Cedron, gdzie był ogród” (J 18,1) i dodaje, że Judasz znał je, bo Jeszua często się tam zbierał z uczniami (J 18). Modlitwę i pojmanie opisuje hasło Getsemani (zob. też czyja wola się liczyła).
Wniebowstąpienie
Ewangelia Łukasza kończy się tym, że Jeszua „wyprowadził ich aż do Betanii” (Łk 24,50), pobłogosławił ich i został uniesiony do nieba. W Dziejach, po czterdziestu dniach od zmartwychwstania (Dz 1,3), obłok zabiera Jeszuę sprzed oczu uczniów, a dwaj mężowie w białych szatach mówią:
I powiedzieli: Mężowie z Galilei, dlaczego stoicie, wpatrując się w niebo? Ten Jezus, który został od was wzięty w górę do nieba, przyjdzie tak samo, jak go widzieliście wstępującego do nieba. Wtedy wrócili do Jerozolimy z góry zwanej Oliwną, która leży blisko Jerozolimy, w odległości drogi szabatowej.
Dz 1,11-12 (UBG)
Betania leży na wschodnim stoku tej samej góry, więc obie relacje wskazują jedną okolicę. Wniebowstąpienie nie jest w Piśmie wzorem wędrówki duszy do nieba: Jeszua odchodzi do Ojca w zmartwychwstałym ciele, a zapowiedź aniołów dotyczy Jego powrotu, przy którym zmarli powstaną z grobów (1 Tes 4,16; zob. co mówi Pismo o stanie po śmierci). Więcej: wniebowstąpienie i streszczenie Dziejów 1.
Archeologia
Archeologia zna Górę Oliwną głównie jako cmentarz i teren upraw. Najstarsze znane groby to wykute w skale grobowce judzkiej arystokracji z VIII–VII w. p.n.e. w Silwan, na południowym krańcu grzbietu. Z jednego z nich pochodzi nadproże z napisem urzędnika tytułowanego ten, który jest nad domem; część badaczy łączy go z Szebną, którego Izajasz ganił za wykucie okazałego grobu (Iz 22,15-16). To hipoteza, bo imię zmarłego się nie zachowało.
U stóp góry, naprzeciw placu świątynnego, stoją monumenty grobowe z II–I w. p.n.e. Jeden z nich nosi hebrajski napis kapłańskiego rodu Chezira, znanego z listy zmian kapłańskich (1 Krn 24,15). Nazwy grób Absaloma i grób Zachariasza nadano sąsiednim monumentom znacznie później i nie mają podstaw. Na zachodnim stoku rozciąga się rozległy cmentarz żydowski, używany od wieków. Tradycja żydowska wiąże go z Za 14 i z Doliną Jehoszafata (Jl 3,2); utożsamienie tej doliny z Cedronem jest tradycją, nie informacją z Pisma.
O rolniczym charakterze stoków świadczy mykwa z okresu Drugiej Świątyni, odkryta w 2020 roku u stóp góry przy Bazylice Konania. Brak domów w pobliżu wskazuje na tłocznię oliwy lub wina. W Betanii (Al-Ajzarija) wykopaliska z lat 1949–1953 odsłoniły cmentarz z I w. n.e. i kościoły od IV–V wieku nad tradycyjnym grobem Łazarza. Na szczycie cesarz Konstantyn wzniósł około 326–333 r. bazylikę Eleona nad grotą; Persowie zniszczyli ją w 614 r. W Betfage zachował się kamień pomalowany przez krzyżowców w XII wieku. Żadne z tych znalezisk nie wskazuje miejsca konkretnego wydarzenia z Ewangelii.
- Grobowce z Silwan i tytuł zarządca domu
- Inskrypcja z Silwan a grobowiec Szebny
- Grobowce doliny Cedronu
- Mykwa w Getsemani
- Bazylika Eleona i grota Pater Noster
- Betfage i stela krzyżowców
- Grób Łazarza w Betanii
Czego nie wiemy
- W którym miejscu góry padła mowa o końcu czasów, gdzie Jeszua zapłakał nad miastem i skąd dokładnie wstąpił do nieba. Kościoły i kaplice na grzbiecie wskazują te miejsca według tradycji, najwcześniej z IV wieku.
- Czy góra na wschód od miasta z Ez 11,23 to Góra Oliwna. Położenie się zgadza, nazwy w tekście brak.
- Czy Góra Zatracenia z 2 Krl 23,13 to południowa część grzbietu, jak przyjmuje tradycja.
- Kiedy spełni się Za 14,4 i czy chodzi o to samo przyjście, które zapowiadają aniołowie w Dz 1,11. Nowy Testament nie cytuje tu Zachariasza.
- Gdzie dokładnie leżał ogród Getsemani i wioska Betfage.
- Czy J 8,1 należał do pierwotnego tekstu Ewangelii Jana.
- Jak gęsto stoki porastały oliwki w I wieku. Według Flawiusza w 70 r. Rzymianie wycięli drzewa wokół miasta.
Czytaj dalej
- Jerozolima w Biblii
- Wersety o wniebowstąpieniu
- Zachariasz 14,16-19 — Sukot dla wszystkich narodów
- Drzewo oliwne z Rzymian 11
- Lampka oliwna
- Ekron — produkcja oliwy na wielką skalę
- Grobowiec rodu Chezira a 1 Kronik
