Między wieczerzą a aresztowaniem pada zdanie, które nie jest zapowiedzią wprost, lecz cytatem. Jeszua mówi uczniom, co się z nimi stanie, przywołując wyrocznię Zachariasza — i robi to, zanim cokolwiek się wydarzy.
Wyrocznia u proroka
Mieczu, ocknij się przeciwko mojemu pasterzowi i przeciwko mężczyźnie, który jest moim towarzyszem, mówi Pan zastępów. Uderz pasterza, a owce zostaną rozproszone. Ja zaś zwrócę swoją rękę ku malutkim.
Za 13,7
Adresatem pierwszego zdania jest miecz. Uderzenie jest tu wywołane rozkazem, a mówiącym jest Pan zastępów. Rozproszenie owiec nie jest skutkiem ubocznym, lecz częścią tego, co zapowiedziane. Ostatni człon dodaje coś, co łagodzi obraz: zwrócenie ręki ku malutkim.
Dalszy ciąg jest surowy i Ewangelie go nie przytaczają.
I stanie się na całej ziemi, mówi Pan, że dwie części w niej zostaną wycięte i zginą, a trzecia część pozostanie w niej. I przeprowadzę tę trzecią część przez ogień i oczyszczę ich jak się czyści srebro, wypróbuję ich, jak się próbuje złoto. Będą wzywali mego imienia, a ja ich wysłucham. Powiem: Ty jesteś moim ludem, a on powie: Pan jest moim Bogiem.
Za 13,8-9
Warto to odnotować, zamiast udawać, że cytowana wyrocznia kończy się na rozproszeniu. U Zachariasza po uderzeniu następuje przesiew i oczyszczenie, opisane w liczbach, które trudno czytać spokojnie.
Cytat w Ewangeliach
A gdy zaśpiewali hymn, wyszli ku Górze Oliwnej. Wtedy Jezus powiedział do nich: Wy wszyscy zgorszycie się z mojego powodu tej nocy. Jest bowiem napisane: Uderzę pasterza i rozproszą się owce stada.
Mt 26,30-31
Potem Jezus im powiedział: Wy wszyscy zgorszycie się z mojego powodu tej nocy, bo jest napisane: Uderzę pasterza, a rozproszą się owce.
Mk 14,27
Różnica brzmienia
Różnica jest jedna, ale zasadnicza. U Zachariasza stoi rozkaz w drugiej osobie, skierowany do miecza. U Mateusza i Marka czasownik jest w pierwszej osobie: mówiący sam zapowiada, że uderzy. Zmienia się przez to nie treść wydarzenia, lecz to, kto jest w nim wskazany jako działający. W wersji z Ewangelii nie ma pośrednika — jest bezpośrednia zapowiedź.
Nie wiemy, skąd ta forma. Mogła pochodzić z odpisu o takim brzmieniu, mógł to być sposób przytoczenia, który wydobywa to, co w wyroczni Zachariasza i tak jest powiedziane: rozkaz wydaje Pan zastępów, więc uderzenie dokonuje się z jego woli. Tekst nie rozstrzyga, którą z tych dróg wybrać, i lepiej to przyznać, niż wybierać za niego.
Co stało się potem
Mateusz zaznacza przy tym okoliczność, którą łatwo przeoczyć: zdanie pada po odśpiewaniu hymnu, w drodze na Górę Oliwną. Nie jest to więc mowa pożegnalna wygłoszona przy stole, lecz uwaga rzucona po drodze, w ruchu, tuż przed wydarzeniami. Marek relacjonuje to samo w tej samej kolejności.
Zapowiedź sprawdza się w tej samej scenie, i to dwa razy odnotowana.
Ale to wszystko się stało, aby się wypełniły Pisma proroków. Wtedy wszyscy uczniowie opuścili go i uciekli.
Mt 26,56
Wtedy wszyscy opuścili go i uciekli.
Mk 14,50
Ewangelia Jana opisuje to samo bez cytatu, dokładając zdanie o tym, że rozproszenie nie oznacza samotności.
Oto nadchodzi godzina, a nawet już nadeszła, że rozproszycie się każdy w swoją stronę, a mnie zostawicie samego. Ale nie jestem sam, bo Ojciec jest ze mną.
J 16,32
Po co ten cytat
Funkcja jest wyraźna: zapowiedź pada przed ucieczką, a nie po niej. Uczniowie mają usłyszeć, że to, co zrobią, nie jest wypadkiem przy pracy ani zaskoczeniem dla ich nauczyciela. Do tego dochodzi zdanie o dalszym ciągu.
Lecz gdy zmartwychwstanę, udam się do Galilei przed wami.
Mt 26,32
Zapowiedź rozproszenia i zapowiedź ponownego spotkania stoją obok siebie w dwóch kolejnych wersetach. Ten układ odpowiada budowie samej wyroczni, w której po uderzeniu następuje zwrócenie ręki ku malutkim.
Obraz pasterza i owiec ma zresztą u proroków własną historię.
Tak że rozproszyły się, bo nie było pasterza, i stały się żerem dla wszelkiego zwierzęcia polnego, ponieważ się rozpierzchnęły.
Ez 34,5
Rozproszenie z braku pasterza jest u Ezechiela zarzutem wobec przywódców. U Zachariasza sytuacja jest odwrotna: owce rozpraszają się nie dlatego, że pasterza zabrakło z zaniedbania, lecz dlatego, że został uderzony. Ten sam obraz służy więc raz do oskarżenia, raz do opisu czegoś, co zostało zapowiedziane — i dopiero zestawienie obu miejsc pokazuje, jak szeroko prorocy tym obrazem operowali.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim jest pasterz w samej księdze Zachariasza. Tekst nazywa go moim towarzyszem i nie podaje imienia ani funkcji; wcześniejsze rozdziały mówią o pasterzach w różnych rolach, także nagannych, więc identyfikacja nie wynika z samego proroctwa. Nie wiemy, czy Jeszua przytoczył zdanie w takiej formie, w jakiej zapisali je ewangeliści, czy zapis jest przekładem tego, co powiedziano po aramejsku. Nie rozstrzygamy również, co znaczy podział na części w dalszym ciągu wyroczni ani do czego się odnosi — nie wskazujemy tu żadnych czasów, wydarzeń ani grup, bo tekst ich nie wskazuje.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Ewangelia Jana · Mateusz — znaczenie imienia · Marek — znaczenie imienia
