Obraz drzewa oliwnego z Listu do Rzymian rozstrzyga o tym, jak wyobrażamy sobie relację między Izraelem a wierzącymi z narodów. Warto przeczytać go w całości, razem z ostrzeżeniem, które w nim padło, i razem z tekstami, które ten obraz komplikują. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Jedno drzewo, nie dwa
Ponieważ jeśli zaczyn jest święty, to i ciasto, a jeśli korzeń jest święty, to i gałęzie. Jeśli zaś niektóre z gałęzi zostały odłamane, a ty, który byłeś dzikim drzewem oliwnym, zostałeś wszczepiony zamiast nich i stałeś się uczestnikiem korzenia i tłustości drzewa oliwnego; Nie wynoś się nad gałęzie. Jeśli jednak się wynosisz, wiedz, że nie ty podtrzymujesz korzeń, lecz korzeń ciebie.
Rz 11,16-18
Drzewo już rośnie. Część gałęzi zostaje odłamana, a dziczka wszczepiona na ich miejsce. Nie ma tu mowy o zasadzeniu drugiego drzewa, o przesadzeniu korzenia ani o wymianie gatunku. Kierunek zależności podano wprost: nie ty podtrzymujesz korzeń, lecz korzeń ciebie. Warto zwrócić uwagę na słowo, którym Paweł nazywa nowego przybysza — dzikie drzewo oliwne. Wszczepienie jest łaską dla wszczepionego, a nie ratunkiem dla drzewa.
Ostrzeżenie ma adresata
Ale powiesz: Odłamane zostały gałęzie, abym ja został wszczepiony. Słusznie, z powodu niewiary zostały odłamane, ty zaś trwasz przez wiarę. Nie pysznij się, ale się bój. Jeśli bowiem Bóg nie oszczędził naturalnych gałęzi, wiedz, że i ciebie nie oszczędzi.
Rz 11,19-21
Spójrz więc na dobroć i srogość Boga: srogość dla tych, którzy upadli, a dla ciebie dobroć, jeśli będziesz trwał w tej dobroci. W przeciwnym razie ty też będziesz wycięty. Lecz i oni, jeśli nie będą trwali w niewierze, zostaną wszczepieni, gdyż Bóg ma moc ponownie ich wszczepić. Jeśli bowiem ty zostałeś wycięty z dzikiego z natury drzewa oliwnego, a wbrew naturze zostałeś wszczepiony w szlachetne drzewo oliwne, o ileż bardziej ci, którzy są gałęziami naturalnymi, wszczepieni zostaną w swoje własne drzewo oliwne!
Rz 11,22-24
Cały ten fragment jest napisany w drugiej osobie i skierowany do wszczepionego, a nie do odłamanych. Padają w nim trzy rzeczy: nie pysznij się, bój się, możesz zostać wycięty. Jeśli chce się z tego rozdziału wyciągać wniosek o pozycji którejś ze stron, to jest to wniosek najlepiej udokumentowany w tekście.
Punkt dojścia
Pytam więc: Czy się potknęli, aby upaść? Nie daj Boże! Ale raczej przez ich upadek zbawienie doszło do pogan, aby wzbudzić w nich zawiść. A jeśli ich upadek jest bogactwem świata, a ich pomniejszenie bogactwem pogan, o ileż bardziej ich pełnia?
Rz 11,11-12
Nie chcę bowiem, bracia, abyście nie znali tej tajemnicy – żebyście sami siebie nie uważali za mądrych – że zatwardziałość po części przyszła na Izrael, dopóki nie wejdzie pełnia pogan. I tak cały Izrael będzie zbawiony, jak jest napisane: Przyjdzie z Syjonu wybawiciel i odwróci bezbożność od Jakuba. A to będzie moje przymierze z nimi, gdy zgładzę ich grzechy.
Rz 11,25-27
Paweł zapowiada nie zastąpienie, lecz przywrócenie: zatwardziałość jest częściowa i ma termin. Zdanie o pełni pogan i o zbawieniu całego Izraela jest ukoronowaniem obrazu drzewa, a nie osobnym wątkiem. Poprzedza je zresztą wyraźne ostrzeżenie przed uważaniem się za mądrych, postawione dokładnie w tym miejscu, w którym czytelnik miałby ochotę na wniosek o zastąpieniu.
Skąd wzięty obraz
Pan nazwał cię zielonym drzewem oliwnym, pięknym, dającym piękny owoc, ale wśród huku wielkiej burzy rozpalił nad nim ogień, połamane są jego gałęzie.
Jr 11,16
Porównanie Izraela do drzewa oliwnego z połamanymi gałęziami pochodzi z Tanachu. Paweł nie tworzy nowej metafory, tylko podejmuje istniejącą, wraz z jej surową wymową.
Wszczepienie w praktyce
Dlatego pamiętajcie, że wy, niegdyś poganie w ciele, zwani nieobrzezaniem przez tych, których zwano obrzezaniem dokonanym ręką na ciele; Byliście w tamtym czasie bez Chrystusa, obcy względem społeczności Izraela i obcy przymierzom obietnicy, niemający nadziei i bez Boga na świecie. Lecz teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa.
Ef 2,11-13
A cudzoziemców, którzy przyłączyli się do Pana, aby mu służyć, miłować imię Pana i być jego sługami, wszystkich przestrzegających szabatu, by go nie bezcześcić, i trzymających się mojego przymierza; Tych przyprowadzę na swoją świętą górę i rozraduję ich w swoim domu modlitwy. Ich całopalenia i ofiary będą przyjęte na moim ołtarzu, bo mój dom będzie nazywany domem modlitwy dla wszystkich narodów.
Iz 56,6-7
Izajasz opisuje cudzoziemców przyłączających się do Jahwe i trzymających się przymierza. To ten sam ruch co wszczepienie: przyjście do czegoś, co istnieje, na warunkach gospodarza. Prorok wymienia przy tym konkret — przestrzeganie sabatu — a nie samą przynależność deklarowaną. Obraz Pawła i obietnica Izajasza spotykają się więc nie tylko w kierunku, ale i w treści.
Strona przeciwna
Lecz nie jest możliwe, żeby miało zawieść słowo Boże. Nie wszyscy bowiem, którzy pochodzą od Izraela, są Izraelem. Nie wszyscy też przez to, że są potomstwem Abrahama, są dziećmi, ale jest powiedziane: W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo. To znaczy, że nie dzieci ciała są dziećmi Bożymi, lecz dzieci obietnicy są uznane za potomstwo.
Rz 9,6-8
A na tych wszystkich, którzy będą postępować według tej zasady, niech przyjdzie pokój i miłosierdzie, i na Izraela Bożego.
Ga 6,16
Dlatego mówię wam: Królestwo Boże zostanie wam zabrane, a dane narodowi, który wyda jego owoce.
Mt 21,43
Te miejsca trzeba postawić uczciwie, bo są mocne. Rz 9,6 pochodzi od tego samego autora dwa rozdziały wcześniej i mówi, że nie wszyscy z Izraela są Izraelem — sam Paweł wprowadza więc rozróżnienie wewnątrz narodu. Mt 21,43 mówi o zabraniu królestwa i daniu go narodowi, który wyda owoce, i nie dodaje żadnego zastrzeżenia o czasowości ani o adresacie. Można wskazać, że zdanie pada w przypowieści skierowanej do konkretnych rozmówców, ale samo zdanie tego nie precyzuje i brzmi ostrzej, niż byłoby wygodnie. Podobnie Ga 6,16 bywa czytany jako przeniesienie nazwy Izraela na zgromadzenie — i choć sformułowanie na to nie wystarcza, nie wystarcza też do jednoznacznego zaprzeczenia.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czym jest korzeń: Paweł go nie nazywa, a propozycje wskazujące na patriarchów, obietnicę albo Mesjasza są odczytaniami, nie treścią tekstu. Nie wiemy, kogo obejmuje wyrażenie cały Izrael w Rz 11,26. Nie wiemy, kiedy dopełnia się pełnia pogan ani jak miałoby to być rozpoznane. Nie wiemy też, czy odłamanie i ponowne wszczepienie dotyczą jednostek, czy narodu jako całości — obraz pozwala na oba odczytania i tekst nie rozstrzyga. Nie wiemy wreszcie, jak daleko wolno prowadzić samą metaforę ogrodniczą, bo Paweł sam przyznaje, że wszczepienie dokonuje się wbrew naturze.
Zobacz też: Jahwe · Izajasz · Paweł — znaczenie imienia
