Łazarz z Betanii to brat Marty i Marii, przyjaciel Jeszui (Jezusa), którego wskrzeszenie po czterech dniach w grobie opisuje Ewangelia Jana (J 11,1-44). Wydarzenie miało miejsce niedługo przed Paschą, w której Jeszua został ukrzyżowany, i według Jana bezpośrednio przyspieszyło decyzję o Jego zabiciu. Sam Łazarz w całej relacji nie wypowiada ani słowa.
W skrócie
- Rodzina: brat Marty i Marii z Betanii (J 11,1-2). O rodzicach, wieku i zajęciu Łazarza tekst milczy.
- Miejsce: Betania, miasteczko około piętnastu stadiów od Jerozolimy (J 11,18), czyli niecałe trzy kilometry, przy Górze Oliwnej (Łk 19,29).
- Imię: grecka forma hebrajskiego Eleazar, łączonego z pomocą Boga — szczegóły w artykule o znaczeniu imienia Łazarz.
- Okres: końcowy etap działalności Jeszui, krótko przed ostatnią Paschą (J 11,55; 12,1).
- Najważniejsze wydarzenia: choroba i śmierć (J 11,1-16), wskrzeszenie czwartego dnia (J 11,38-44), wieczerza w Betanii (J 12,1-8), plan arcykapłanów, by zabić także jego (J 12,10-11).
- Źródło: wyłącznie Ewangelia Jana, rozdziały 11 i 12. Łukasz zna Martę i Marię (Łk 10,38-42), ale ani on, ani Mateusz i Marek nie wspominają Łazarza z Betanii.
- Nie mylić: z żebrakiem Łazarzem z przypowieści o bogaczu (Łk 16,19-31).
Dom w Betanii (J 11,1-5)
Jan przedstawia Łazarza przez jego siostry. Najpierw pada informacja, że chorował „Łazarz z Betanii, z miasteczka Marii i jej siostry Marty” (J 11,1), a zaraz potem narrator wyjaśnia, że to ta Maria, która namaściła Pana maścią — choć samą scenę namaszczenia opowie dopiero w następnym rozdziale. Czytelnik miał więc znać siostry lepiej niż brata.
Ewangelia Łukasza opisuje wizytę Jeszui w domu Marty, która go przyjęła, i jej siostry Marii, siedzącej u Jego nóg (Łk 10,38-42). Łukasz nie podaje nazwy wsi i nie wspomina o bracie. Że chodzi o tę samą rodzinę, jest bardzo prawdopodobne, ale wynika z zestawienia imion i charakterów, a nie z wyraźnej informacji.
O Łazarzu wiemy przede wszystkim jedno: był kochany. Siostry posyłają wiadomość słowami „Panie, oto ten, którego miłujesz, choruje” (J 11,3), a narrator dodaje: „Jezus zaś miłował Martę i jej siostrę, i Łazarza” (J 11,5). Jeszua nazywa go przyjacielem swoim i uczniów (J 11,11). Jest to rodzina, u której Jeszua bywał i która przyjmowała Go jak swojego.
Choroba i dwa dni zwłoki (J 11,1-16)
Gdy przychodzi wiadomość, Jeszua przebywa za Jordanem, w miejscu, gdzie dawniej chrzcił Jan (J 10,40) — więcej o tej okolicy pisze artykuł o Betanii za Jordanem. Odszedł tam, bo w Jerozolimie próbowano Go ukamienować i schwytać (J 10,31.39). Na wiadomość o chorobie odpowiada: „Ta choroba nie jest na śmierć, ale na chwałę Bożą” (J 11,4). Potem robi coś, co musiało zdziwić uczniów: zostaje „jeszcze dwa dni w miejscu, w którym przebywał” (J 11,6).
Tekst nie tłumaczy zwłoki obojętnością. Przeciwnie, tuż przed nią przypomina, że Jeszua miłował całą trójkę. Uzasadnienie pada później: Jeszua cieszy się ze względu na uczniów, że go tam nie było, „abyście uwierzyli” (J 11,15). Kiedy dokładnie Łazarz umarł, Jan nie mówi.
Powrót do Judei oznacza dla uczniów niebezpieczeństwo. Przypominają, że „Żydzi dopiero co usiłowali cię ukamienować” (J 11,8). Najdobitniej odpowiada Tomasz: „Chodźmy i my, aby z nim umrzeć” (J 11,16). Tomasz liczy się więc z tym, że idą w stronę śmierci.
Śmierć nazwana snem (J 11,11-14)
W drodze Jeszua mówi o śmierci przyjaciela słowami, które uczniowie biorą dosłownie:
To powiedział, a potem dodał: Łazarz, nasz przyjaciel, śpi, ale idę, aby obudzić go ze snu. Wtedy jego uczniowie powiedzieli: Panie, jeśli śpi, będzie zdrowy. Ale Jezus mówił o jego śmierci, lecz oni myśleli, że mówił o zaśnięciu zwykłym snem. Wówczas Jezus powiedział im otwarcie: Łazarz umarł.
J 11,11-14 (UBG)
To nie jest eufemizm, który ma złagodzić złą wiadomość — Jeszua zaraz mówi wprost: „Łazarz umarł”. Słowo sen opisuje, czym śmierć jest wobec Boga: stanem, z którego można zostać obudzonym. Ten sam obraz Pismo stosuje wielokrotnie. Królowie Izraela zasypiają ze swoimi ojcami, czego dotyczy osobny wpis o formule zasnął ze swymi ojcami. O córce Jaira Jeszua mówi: „Dziewczynka nie umarła, tylko śpi” (Mk 5,39). Szczepan po ukamienowaniu „zasnął” (Dz 7,60), a Paweł pociesza Tesaloniczan w sprawie tych, „którzy zasnęli” (1 Tes 4,13).
Obraz snu zgadza się z tym, co Kohelet mówi o umarłych — że o niczym nie wiedzą; zob. wpis o stanie umarłych według Koh 9,5 i Ps 146,4. Szerzej linię serwisu w tej sprawie przedstawia strona co dzieje się po śmierci: człowiek śpi w grobie do zmartwychwstania, a nie przechodzi w świadomy byt gdzie indziej.
Rozmowa z Martą: „Twój brat zmartwychwstanie” (J 11,17-27)
Gdy Jeszua dociera do Betanii, Łazarz leży w grobie już cztery dni (J 11,17). W domu jest wielu Żydów z Jerozolimy, którzy przyszli pocieszać siostry. Marta, słysząc, że Jeszua nadchodzi, wychodzi Mu naprzeciw; Maria zostaje w domu. Pierwsze zdanie Marty jest jednocześnie wyrzutem i wyznaniem zaufania: „Panie, gdybyś tu był, mój brat by nie umarł” (J 11,21), a zaraz potem: „Ale i teraz wiem, że Bóg da tobie, o cokolwiek go poprosisz” (J 11,22).
Jeszua odpowiada krótko: „Twój brat zmartwychwstanie”. Marta słyszy w tym zwykłą nadzieję pobożnego Izraela: „Wiem, że zmartwychwstanie przy zmartwychwstaniu w dniu ostatecznym” (J 11,24). Marta nie mówi, że brat jest już w niebie ani że patrzy na nie z góry. Czeka na zmartwychwstanie na końcu — tak samo, jak sam Jeszua zapowiada wskrzeszenie wierzących „w dniu ostatecznym” (J 6,40).
I powiedział do niej Jezus: Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we mnie wierzy, choćby i umarł, będzie żył. A każdy, kto żyje i wierzy we mnie, nigdy nie umrze. Czy wierzysz w to? Odpowiedziała mu: Tak, Panie. Ja uwierzyłam, że ty jesteś Chrystusem, Synem Bożym, który miał przyjść na świat.
J 11,25-27 (UBG)
Jeszua nie poprawia Marty, tylko wiąże jej nadzieję ze sobą. Zmartwychwstanie nie jest odległą ideą, lecz zależy od Niego, bo On sam jest „zmartwychwstaniem i życiem”. Jak w Ewangelii Jana działają wypowiedzi zaczynające się od „Ja jestem”, omawia wpis „Ja jestem” u Jana. Wyznanie Marty dotyczy Mesjasza: „ty jesteś Chrystusem, Synem Bożym” (J 11,27). Należy do najpełniejszych wyznań wiary w tej Ewangelii i pada przed cudem, a nie po nim.
Maria i łzy Jeszui (J 11,28-37)
Marta po cichu wzywa siostrę. Maria szybko wstaje, a idący za nią żałobnicy myślą, że idzie płakać do grobu. Przypada do nóg Jeszui i powtarza słowa siostry: „Panie, gdybyś tu był, mój brat by nie umarł” (J 11,32). Tym razem nie słyszy rozmowy o zmartwychwstaniu.
Jeszua widzi płaczącą Marię i płaczących Żydów, „rozrzewnił się w duchu i zasmucił się” (J 11,33). Pyta, gdzie położono zmarłego. Wtedy pada zdanie: „I Jezus zapłakał” (J 11,35). Wie, że za chwilę wywoła przyjaciela z grobu, a mimo to płacze. Tekst nie wyjaśnia dlaczego. Obecni odczytują to jako miłość — „Patrzcie, jak go miłował” — a inni pytają, czy ten, który otworzył oczy niewidomemu (J 9), nie mógł zapobiec tej śmierci (J 11,36-37).
Czwarty dzień: wyjście z grobu (J 11,38-44)
Grób był jaskinią, a u wejścia leżał kamień. Jeszua każe go usunąć. Marta oponuje z praktycznego powodu: „Panie, już cuchnie, bo od czterech dni leży w grobie” (J 11,39). Słowa Marty nie zostawiają wątpliwości, że Łazarz naprawdę umarł, a rodzina uważała sprawę za zamkniętą. Jak może wyglądać grób, z którym tradycja łączy to miejsce, opisuje artykuł Grób Łazarza w Betanii — co mówi archeologia.
Przed cudem Jeszua modli się do Ojca. Dziękuje, że został wysłuchany, i dodaje, że mówi to głośno ze względu na stojących wokoło, „aby uwierzyli, że ty mnie posłałeś” (J 11,42). Cud ma pokazać, kto Go posłał. Tak samo rozumiała to wcześniej Marta, mówiąc, że Bóg da Mu wszystko, o co poprosi.
Gdy to powiedział, zawołał donośnym głosem: Łazarzu, wyjdź na zewnątrz! I wyszedł ten, który umarł, mając ręce i nogi powiązane opaskami, a twarz obwiązaną chustką. Powiedział do nich Jezus: Rozwiążcie go i pozwólcie mu odejść.
J 11,43-44 (UBG)
Scena jest opisana oszczędnie. Łazarz wychodzi związany, z twarzą owiniętą chustką, i inni muszą go rozwiązać. Nie ma opisu jego pierwszych słów, reakcji sióstr ani radości tłumu. Jan zapisuje tylko skutek: wielu z tych, którzy to widzieli, uwierzyło, a niektórzy poszli donieść faryzeuszom (J 11,45-46).
Ten obraz wraca w innym miejscu tej samej Ewangelii. Jeszua zapowiada, że nadchodzi godzina, w której „wszyscy, którzy są w grobach, usłyszą jego głos” (J 5,28). W Betanii jeden zmarły słyszy ten głos wcześniej. Związek obu tekstów rozwija wpis Zmartwychwstanie umarłych — nadzieja biblijna.
Narada Sanhedrynu i proroctwo Kajfasza (J 11,47-57)
Wskrzeszenie wywołuje odwrotny skutek, niż można by się spodziewać. Naczelni kapłani i faryzeusze zwołują naradę Sanhedrynu. Boją się, że jeśli wszyscy uwierzą, Rzymianie odbiorą im „to nasze miejsce i naród” (J 11,48). Kajfasz, najwyższy kapłan tego roku, formułuje rozwiązanie polityczne: lepiej, żeby jeden człowiek umarł za lud, niż żeby zginął cały naród (J 11,50).
Jan komentuje, że Kajfasz nie mówił tego sam od siebie, lecz prorokował, że Jeszua umrze za naród, i to nie tylko za ten naród, ale także po to, aby zgromadzić w jedno rozproszone dzieci Boże (J 11,51-52). „Od tego więc dnia naradzali się wspólnie nad tym, aby go zabić” (J 11,53). Jeszua odchodzi do miasta Efraim w pobliżu pustyni, a zbliża się Pascha, na którą ludzie idą do Jerozolimy, żeby się oczyścić (J 11,54-55). Arcykapłani wydają nakaz zgłoszenia, gdzie On przebywa.
Wieczerza w Betanii i plan zabicia Łazarza (J 12,1-11)
„Na sześć dni przed Paschą” Jeszua wraca do Betanii (J 12,1). Przygotowano Mu wieczerzę: Marta usługuje, a Łazarz siedzi przy stole z gośćmi. Maria bierze funt drogiej maści nardowej, namaszcza nogi Jeszui i wyciera je swoimi włosami; dom napełnia się wonią (J 12,3). Jakiego naczynia mogła użyć, opisuje wpis o alabastronie. Judasz Iskariota pyta, czemu maści nie sprzedano „za trzysta groszy” i nie rozdano ubogim; narrator dodaje, że troska o ubogich była pozorem, bo Judasz był złodziejem i nosił sakiewkę (J 12,5-6). Jeszua broni Marii: „zachowała to na dzień mego pogrzebu” (J 12,7).
Mateusz i Marek opisują namaszczenie w Betanii „w domu Szymona Trędowatego”, gdzie kobieta wylewa olejek na głowę Jeszui, i opowiadają o nim zaraz po wzmiance, że do Paschy zostały dwa dni (Mt 26,2.6-7; Mk 14,1.3). Czy chodzi o tę samą wieczerzę co u Jana, jest sporne; Jan nie mówi, czyj to był dom.
Do Betanii przychodzą tłumy, i to nie tylko z powodu Jeszui. Chcą zobaczyć Łazarza. Wtedy arcykapłani podejmują decyzję, którą Jan zapisuje bez komentarza:
I naradzali się naczelni kapłani nad tym, żeby zabić również Łazarza; Gdyż z jego powodu wielu spośród Żydów odstąpiło i uwierzyło w Jezusa.
J 12,10-11 (UBG)
Łazarz staje się niewygodnym świadkiem. Jego życie jest dowodem, a dowód można usunąć. Tekst nie mówi, czy plan próbowano wykonać.
Świadkowie przy wjeździe do Jerozolimy (J 12,12-19)
Następnego dnia tłum wychodzi z gałązkami palmowymi naprzeciw Jeszui, który wjeżdża do Jerozolimy na oślątku — jak zapowiadał prorok, o czym pisze wpis Król na oślęciu (Za 9,9). Jan wiąże ten entuzjazm wprost z Łazarzem. Świadectwo dawali ludzie, którzy byli przy tym, „gdy Łazarza wywołał z grobowca i wskrzesił go z martwych” (J 12,17), a tłum wyszedł naprzeciw, bo usłyszał o tym cudzie. Grecki tekst ma tu słowo semeion, czyli znak: tak Jan nazywa cuda Jeszui, a wskrzeszenie Łazarza jest ostatnim z nich, jakie opisuje przed męką. Faryzeusze mówią między sobą: „Oto świat poszedł za nim” (J 12,19). Łazarz już się w Ewangelii nie pojawia.
Co wskrzeszenie Łazarza mówi o śmierci
Ze wszystkich szczegółów tej historii jeden bywa pomijany: Łazarz niczego nie opowiada. Jan nie wkłada mu w usta ani słowa o tym, gdzie był przez cztery dni, co widział i czy chciał wracać. Późniejsza wyobraźnia lubi takie pytania, ale tekst na nie nie odpowiada i nie należy go uzupełniać. Milczenie Łazarza dobrze zgadza się z obrazem, którym posłużył się Jeszua: kto śpi, ten po przebudzeniu nie relacjonuje podróży.
Wskrzeszenie Łazarza nie było też zmartwychwstaniem w pełnym sensie. Łazarz wrócił do zwykłego, śmiertelnego życia — dlatego arcykapłani mogli w ogóle myśleć o tym, żeby go zabić. Inaczej jest z Jeszuą, który „powstawszy z martwych, więcej nie umiera” (Rz 6,9) i dlatego jest nazwany „pierwszym plonem tych, którzy zasnęli” (1 Kor 15,20). Nieśmiertelność wierzący otrzymają dopiero przy zmartwychwstaniu, gdy „to, co śmiertelne” przyoblecze się w nieśmiertelność (1 Kor 15,53). Podobne przywrócenia do życia znają Księgi Królewskie — syn wdowy z Sarepty za Eliasza (1 Krl 17,22) i syn Szunemitki za Elizeusza (2 Krl 4,35) — a Nowy Testament także wskrzeszenie młodzieńca z Nain (Łk 7,11-15) i przywrócenie do życia Tabity przez Piotra (Dz 9,40). Różnicę między takim powrotem a zmartwychwstaniem Jeszui omawia wpis o zmartwychwstaniu Jezusa.
Łazarz z Betanii a Łazarz z przypowieści (Łk 16,19-31)
W Ewangelii Łukasza występuje „pewien żebrak, imieniem Łazarz” (Łk 16,20), który leży u bram bogacza, a po śmierci zostaje zaniesiony na łono Abrahama. To postać z przypowieści, nie brat Marty i Marii. Łukasz nie łączy go z Betanią, a Jan nie łączy swojego Łazarza z żadną przypowieścią. Dlaczego ta opowieść nie jest opisem zaświatów, wyjaśniają wpisy Czy przypowieść o bogaczu i Łazarzu opisuje piekło? i Łono Abrahama — obraz z przypowieści, nie nauka o zaświatach. Inne przypowieści zebrano na stronie przypowieści Jeszui.
Między obiema historiami jest jednak związek, który czytelnicy dostrzegają od dawna. Przypowieść kończy się zdaniem Abrahama: „Jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby ktoś zmartwychwstał, nie uwierzą” (Łk 16,31). U Jana ktoś rzeczywiście wraca z grobu — a odpowiedzią części przywódców jest plan zabicia i Jeszui, i Łazarza.
Wskrzeszenie Łazarza w malarstwie
Scena z J 11 należy do najczęściej malowanych epizodów Ewangelii. Do najbardziej znanych przedstawień należą obraz Caravaggia, namalowany pod koniec życia artysty w Mesynie na Sycylii, oraz obraz młodego Rembrandta z okresu lejdejskiego, z lat około 1630–1632. Malarze dodają zwykle szczegóły, których tekst nie podaje: gesty sióstr, reakcje tłumu, wygląd grobowca. Ewangelia mówi tylko o jaskini z kamieniem, głośnym wołaniu, opaskach na rękach i nogach oraz chustce na twarzy.
Czego nie wiemy
- Wiek, zawód i dalsze życie. Ewangelia nie podaje wieku Łazarza, nie mówi, czy miał żonę i dzieci, ani jak i kiedy umarł po raz drugi.
- Na co chorował. Tekst mówi tylko, że „chorował”. Wszelkie diagnozy są domysłem.
- Czy był umiłowanym uczniem. Ponieważ o Łazarzu powiedziano, że Jeszua go miłował (J 11,3.5), część badaczy proponuje utożsamić go z anonimowym uczniem, „którego Jezus miłował” (J 13,23). To hipoteza mniejszościowa; tradycja łączy tego ucznia z apostołem Janem — zob. wpis Jan apostoł — umiłowany uczeń.
- Dlaczego pozostałe Ewangelie milczą. Mateusz, Marek i Łukasz nie opisują wskrzeszenia Łazarza. Proponowane wyjaśnienia (np. ochrona żyjącego jeszcze świadka) są przypuszczeniami.
- Późniejsze losy według tradycji. Tradycja wschodnia mówi, że Łazarz trafił na Cypr i został biskupem w Kition, dzisiejszej Larnace, gdzie stoi kościół jego imienia. Średniowieczna legenda zachodnia, spisana między innymi w Złotej legendzie Jakuba de Voragine, sprowadza rodzeństwo z Betanii do Prowansji i czyni Łazarza biskupem Marsylii. Obie opowieści powstały długo po Nowym Testamencie i nie mają oparcia w Piśmie.
