Dwa zdania z Tanach mówią o umarłych coś, co trudno pogodzić z rozpowszechnionym wyobrażeniem duszy natychmiast po śmierci rozpoczynającej świadome życie gdzie indziej. Nie są to zdania marginalne ani poetyckie ozdobniki: powtarza je kilku autorów, w różnych gatunkach, na przestrzeni stuleci.
Żyjący bowiem wiedzą, że umrą, ale umarli o niczym nie wiedzą i nie mają już żadnej zapłaty, gdyż pamięć o nich uległa zapomnieniu. Tak samo ich miłość, nienawiść i zazdrość już zginęły. I już nigdy więcej nie będą mieć działu we wszystkim, co się dzieje pod słońcem.
Koh 9,5-6
Nie pokładajcie ufności we władcach ani w żadnym synu ludzkim, u którego nie ma wybawienia. Opuszcza go duch i wraca do swojej ziemi; w tymże dniu zginą wszystkie jego myśli.
Ps 146,3-4
Spójna linia w Tanach
Kohelet wraca do tego drugi raz, mówiąc wprost o grobie i dokładając kategorię, którą w tym sporze często się pomija: brak zamysłu, wiedzy i mądrości. Psalmy dwukrotnie wiążą śmierć z niemożnością chwalenia Boga, a w ustach modlącego się Izraelity jest to argument, nie opis nastroju.
Wszystko, cokolwiek twoja ręka postanowi czynić, czyń z całej swojej siły; nie ma bowiem żadnej pracy ani zamysłu, ani wiedzy, ani mądrości w grobie, do którego zmierzasz.
Koh 9,10
Umarli nie będą chwalili Pana ani nikt z tych, którzy zstępują do miejsca milczenia.
Ps 115,17
W śmierci bowiem nie ma pamięci o tobie, a w grobie któż cię będzie wysławiać?
Ps 6,5
Hiob i Ezechiasz mówią to samo w pierwszej osobie. Hiob wprost pyta, gdzie się podziewa człowiek po oddaniu ducha, i odpowiada obrazem snu, z którego się nie budzi, dopóki trwają niebiosa.
Ale człowiek umiera i marnieje; a gdy oddaje ducha, gdzie on jest? Jak ubywa wód z morza i rzeka opada, i wysycha; Tak jest z człowiekiem, gdy się położy i już nie wstanie; dopóki niebiosa będą trwać, nie ocknie się ani nie będzie obudzony ze swego snu.
Hi 14,10-12
Grób bowiem nie wysławia cię ani śmierć cię nie chwali. Ci, którzy w dół zstępują, nie oczekują twojej prawdy. Żywy, żywy będzie cię wysławiać jak ja dzisiaj. Ojciec oznajmi dzieciom twoją prawdę.
Iz 38,18-19
Sen i przebudzenie
Ta sama linia nie kończy się jednak na milczeniu. Daniel mówi o obudzeniu tych, którzy śpią w prochu, i o dwóch różnych losach po przebudzeniu. Przenośnia snu nie oznacza więc unicestwienia, tylko stan, z którego się wstaje.
A wielu z tych, którzy śpią w prochu ziemi, obudzi się, jedni do życia wiecznego, a drudzy ku hańbie i wiecznej pogardzie.
Dn 12,2
Jeszua używa dokładnie tego samego obrazu wobec Łazarza, i to w sposób, który uczniowie zrozumieli opacznie — co ewangelista uznał za warte odnotowania.
To powiedział, a potem dodał: Łazarz, nasz przyjaciel, śpi, ale idę, aby obudzić go ze snu. Wtedy jego uczniowie powiedzieli: Panie, jeśli śpi, będzie zdrowy. Ale Jezus mówił o jego śmierci, lecz oni myśleli, że mówił o zaśnięciu zwykłym snem. Wówczas Jezus powiedział im otwarcie: Łazarz umarł.
J 11,11-14
Warto zwrócić uwagę na to, czego w tej relacji nie ma. Po powrocie Łazarza nie pada ani jedno zdanie o tym, gdzie ten człowiek spędził cztery dni. Gdyby relacja stamtąd była dostępna, byłoby to naturalne miejsce, żeby ją przytoczyć.
Teksty, które to komplikują
Po drugiej stronie stoi pięć fragmentów Nowego Przymierza i każdy brzmi inaczej niż Kohelet.
A Jezus mu odpowiedział: Zaprawdę powiadam ci: Dziś będziesz ze mną w raju.
Łk 23,43
Zdanie do skazańca rozstrzyga się na interpunkcji, której w najstarszych rękopisach po prostu nie ma. Przecinek postawiony przed słowem o dniu dzisiejszym albo po nim daje dwa różne sensy. To nie jest wybieg interpretacyjny, lecz realna cecha przekazu.
Tak więc mamy zawsze ufność, wiedząc, że dopóki mieszkamy w tym ciele, tułamy się z dala od Pana. (Przez wiarę bowiem kroczymy, a nie przez widzenie.) Mamy jednak ufność i wolelibyśmy raczej wyjść z ciała i zamieszkać u Pana.
2 Kor 5,6-8
Dla mnie bowiem życie to Chrystus, a śmierć to zysk. Lecz jeśli życie w ciele jest dla mnie owocem mojej pracy, to nie wiem, co mam wybrać. Jedno i drugie bowiem mnie naciska: chcę odejść i być z Chrystusem, bo to o wiele lepsze;
Flp 1,21-23
Paweł dwa razy mówi o wyjściu z ciała jako o czymś lepszym. Spór nie dotyczy tego, czy tak napisał, tylko czy opisuje odstęp czasu, czy przejście od śmierci wprost do zmartwychwstania — dla kogoś nieświadomego jedno od drugiego w doświadczeniu nie różni się niczym.
A gdy otworzył piątą pieczęć, widziałem pod ołtarzem dusze zabitych z powodu słowa Bożego i świadectwa, które złożyli. I wołały donośnym głosem: Jak długo jeszcze, Panie święty i prawdziwy, nie będziesz sądził i nie pomścisz naszej krwi na mieszkańcach ziemi? I dano każdemu z nich białą szatę, i powiedziano im, aby odpoczywali jeszcze przez krótki czas, aż dopełni się liczba ich współsług i braci, którzy mają zostać zabici jak i oni.
Ap 6,9-11
Wizja spod ołtarza należy do księgi pełnej obrazów, w której liczby i postacie znaczą coś innego niż dosłownie. To jednak nie kasuje pytania: dusze wołają, otrzymują szatę i odpowiedź.
I umarł żebrak, i został zaniesiony przez aniołów na łono Abrahama. Umarł też bogacz i został pogrzebany. A będąc w piekle i cierpiąc męki, podniósł oczy i ujrzał z daleka Abrahama i Łazarza na jego łonie.
Łk 16,22-23
Najostrzej brzmi opowieść o bogaczu i Łazarzu, gdzie umarli widzą się, rozmawiają i odczuwają. Jest to przypowieść, ale przypowieści Jeszui zwykle korzystają z realiów znanych słuchaczom, więc samo wskazanie gatunku niczego nie przesądza. Obie kolumny leżą w Piśmie i żaden autor nie tłumaczy, jak je złożyć. Czytelnik może uznać, że teksty Tanach opisują to, co widać z zewnątrz, a Nowe Przymierze dopowiada resztę; może też uznać, że mowa o odejściu jest skrótem obejmującym cały czas do zmartwychwstania. Obie drogi dają się bronić, żadnej Pismo nie wypowiada wprost.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak Kohelet i Paweł ustawiliby swoje zdania obok siebie, bo nigdy tego nie zrobili. Nie wiemy, czy hebrajskie słowo oddane w Psalmie 146 jako duch znaczy dokładnie to samo, co u Hioba i w opisie stworzenia człowieka — teksty go nie definiują. Nie wiemy, ile z punktu widzenia umarłego trwa oczekiwanie, i Pismo takiego pytania nie stawia. Wiemy natomiast, na czym nadzieja jest oparta: nie na przetrwaniu jakiejś części człowieka, lecz na przebudzeniu, o którym mówi Daniel i o którym Jeszua mówił nad grobem przyjaciela.
Zobacz też: Tanach · Jeszua (Jezus) · Nowe przymierze · Ezechiasz — znaczenie imienia · Daniel — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
