Zdanie zamykające spór uczniów o pierwszeństwo jest jednym z niewielu miejsc, gdzie Jeszua sam mówi, po co przyszedł. Użyte słowo pochodzi ze świata transakcji: oznacza cenę zapłaconą za uwolnienie jeńca albo za wykupienie niewolnika.
Bo i Syn Człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć i aby dać swe życie na okup za wielu.
Mk 10,45
Tak jak Syn Człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć i oddać swoje życie na okup za wielu.
Mt 20,28
Skąd ten obraz pochodzi
Podstawą jest Tora, gdzie okup pojawia się w kontekście spisu ludu i ma znaczenie ochronne. Nie jest karą ani grzywną, lecz opłatą składaną za samego siebie w sytuacji, w której policzenie niosło zagrożenie.
Gdy przeliczysz synów Izraela podlegających spisowi, każdy da Panu okup za swą duszę podczas spisu, aby nie dotknęła ich plaga, gdy będą zliczeni.
Wj 30,12
Drugi tekst jest w tej sprawie ważniejszy, bo wprost mówi o granicach tej instytucji. Psalm stwierdza, że w sprawie życia człowieka okup nie działa i nikt nie jest w stanie go złożyć.
Nikt z nich w żaden sposób nie odkupi swego brata ani nie może dać Bogu za niego okupu; (Kosztowny bowiem jest okup za ich dusze i nigdy się nie zdarzy);
Ps 49,7-8
Wtedy zlituje się nad nim i powie: Wybaw go od zejścia do dołu, bo znalazłem okup.
Hi 33,24
U Hioba pojawia się natomiast zdanie odwrotne: okup zostaje znaleziony, ale znajduje go Bóg, nie człowiek. Te dwa fragmenty razem wyznaczają ramy, w których działa późniejszy język Nowego Przymierza. Jedno mówi, że wykup jest poza zasięgiem człowieka; drugie, że mimo to istnieje. Żadne z nich nie wskazuje strony, która go przyjmuje.
Jak używają tego autorzy listów
Trzy fragmenty rozwijają obraz i za każdym razem podkreślają cenę, a nie odbiorcę zapłaty.
Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus; Który wydał samego siebie na okup za wszystkich, na świadectwo we właściwym czasie.
1 Tm 2,5-6
Który wydał samego siebie za nas, aby nas wykupić od wszelkiej nieprawości i oczyścić sobie lud na własność, gorliwy w spełnianiu dobrych uczynków.
Tt 2,14
Wiedząc, że nie tym, co zniszczalne, srebrem lub złotem, zostaliście wykupieni z waszego marnego postępowania przekazanego przez ojców; Lecz drogą krwią Chrystusa jako baranka niewinnego i nieskalanego;
1 P 1,18-19
Piotr zestawia to, czym nie zapłacono, z tym, czym zapłacono, i to zestawienie jest w jego zdaniu jedynym rozwinięciem. Nie pada ani słowo o stronie otrzymującej. Ta powściągliwość jest konsekwentna w całym Piśmie: wśród kilkudziesięciu miejsc mówiących o wykupieniu żadne nie wskazuje odbiorcy.
Warto też rozdzielić dwa greckie wyrazy, które w polszczyźnie zlewają się w jeden. U Marka i Mateusza stoi słowo oznaczające samą cenę wykupu; w Liście do Tymoteusza jego wersja wzmocniona, mocniej podkreślająca zastępstwo. Różnica nie buduje osobnej nauki, ale pokazuje, że po ten obraz sięgano świadomie, a nie odruchowo.
Teksty, które ustawiają rzecz inaczej
Cztery fragmenty utrudniają domknięcie obrazu i każdy w inny sposób.
Tak bowiem mówi Pan: Za darmo sprzedaliście się i bez pieniędzy zostaniecie odkupieni.
Iz 52,3
Izajasz mówi o odkupieniu bez pieniędzy, i to po stwierdzeniu, że sprzedanie także odbyło się za darmo. Jeśli traktować to zdanie poważnie, cała kategoria zapłaty przestaje działać jako opis transakcji.
Ponieważ zaś dzieci są uczestnikami ciała i krwi, i on także stał się ich uczestnikiem, aby przez śmierć zniszczyć tego, który miał władzę nad śmiercią, to jest diabła;
Hbr 2,14
I rozbroiwszy zwierzchności i władze, jawnie wystawił je na pokaz, gdy przez niego odniósł triumf nad nimi.
Kol 2,15
Dwa kolejne zdania opisują to samo wydarzenie w kategoriach walki i zwycięstwa, a nie ceny. Diabeł występuje w nich jako pokonany i rozbrojony, nie jako strona, z którą coś rozliczono — co odbiera podstawę dawnemu poglądowi, że okup zapłacono jemu.
Drogo bowiem zostaliście kupieni. Wysławiajcie więc Boga w waszym ciele i w waszym duchu, które należą do Boga.
1 Kor 6,20
Paweł z kolei mówi o kupieniu i o wynikającej z tego przynależności, więc obraz handlowy pozostaje żywy. Powstaje układ, w którym Pismo mówi jednocześnie o zapłaconej cenie, o odkupieniu bez pieniędzy i o zwycięstwie w walce, nie uzgadniając tych trzech opisów. Historyczne teorie odkupienia próbują je uzgodnić i część z nich robi to sensownie, ale każda dokłada zdanie, którego w tekstach nie ma. Warto oznaczać je jako wnioski, a nie jako naukę Pisma.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, komu okup został zapłacony, i nie jest to luka w naszej wiedzy o tekście — to milczenie samego tekstu, konsekwentne u wszystkich autorów. Nie wiemy, czy słowo o okupie ma być czytane jako opis mechanizmu, czy jako obraz wzięty z życia, tak jak obraz wykupienia z niewoli. Nie wiemy, jak pogodzić zdanie Izajasza o odkupieniu bez pieniędzy z językiem ceny. Wiemy natomiast, co ten obraz w Piśmie zawsze zawiera: kogoś, kto był w położeniu bez wyjścia, i kogoś innego, kto zapłacił z własnego.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Piotr · Izajasz · Paweł — znaczenie imienia
