Rozmowa Jeszui z Nikodemem zawiera jedno z niewielu zdań, w których warunek wejścia do królestwa jest sformułowany wprost. Kłopot polega na tym, że jedno z użytych słów nie zostaje wyjaśnione, a sam Nikodem nie pyta o nie — pyta o coś innego i zostaje sprowadzony na właściwy tor.
Odpowiedział mu Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się ktoś nie narodzi na nowo, nie może ujrzeć królestwa Bożego. Nikodem zapytał go: Jakże może się człowiek narodzić, będąc stary? Czy może powtórnie wejść do łona swojej matki i narodzić się? Jezus odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha, nie może wejść do królestwa Bożego. Co się narodziło z ciała, jest ciałem, a co się narodziło z Ducha, jest duchem. Nie dziw się, że ci powiedziałem: Musicie się na nowo narodzić. Wiatr wieje, gdzie chce, i słyszysz jego głos, ale nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd zmierza. Tak jest z każdym, kto się narodził z Ducha.
J 3,3-8
Trzy odczytania wody są w tym miejscu poważne i każde ma za sobą teksty. Warto je rozdzielić, zamiast przyjmować jedno w milczeniu.
Pierwsze odczytanie: zanurzenie
Rozmowa toczy się w czasie, gdy Jan zanurzał ludzi w Jordanie, a kilka wersetów dalej ten sam rozdział wraca do zanurzania. Dla pierwszych czytelników skojarzenie było naturalne, a listy łączą obmycie z odrodzeniem w jednym zdaniu.
Nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy, ale według swego miłosierdzia zbawił nas przez obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego;
Tt 3,5
Drugie odczytanie: Słowo
Kilka tekstów wiąże wodę nie z obrzędem, lecz ze słowem, i robi to na tyle konsekwentnie, że nie da się tego uznać za przypadek. Odrodzenie jest tam przypisane słowu wprost, jako narzędziu.
Aby go uświęcić, oczyściwszy obmyciem wodą przez słowo;
Ef 5,26
Będąc odrodzeni nie z nasienia zniszczalnego, ale z niezniszczalnego, przez słowo Boże, które jest żywe i trwa na wieki.
1 P 1,23
Ze swojej woli zrodził nas słowem prawdy, abyśmy byli jakby pierwocinami jego stworzeń.
Jk 1,18
Trzecie odczytanie: narodziny naturalne
Trzecia lektura opiera się na kontekście samej rozmowy. Nikodem pyta o powrót do łona matki, a odpowiedź zestawia narodzenie z ciała z narodzeniem z Ducha. Woda byłaby wtedy odniesieniem do pierwszych narodzin, a całe zdanie znaczyłoby: trzeba urodzić się raz zwyczajnie i raz z góry.
Trop, który wskazuje sam Jeszua
Zaraz po tym pada zdanie, które w tej dyskusji waży najwięcej, bo przenosi ciężar odpowiedzi do Tanach.
Odpowiedział mu Jezus: Ty jesteś nauczycielem w Izraelu, a tego nie wiesz?
J 3,10
Skoro nauczyciel Izraela miał to wiedzieć, odpowiedzi trzeba szukać w tekstach, które znał. Jest jedno miejsce, w którym woda i duch stoją obok siebie w tej samej obietnicy i w tej samej kolejności.
I pokropię was czystą wodą, i będziecie czyści. Oczyszczę was ze wszystkich waszych nieczystości i ze wszystkich waszych bożków. I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.
Ez 36,25-27
W tym dniu zostanie otwarte źródło dla domu Dawida i mieszkańców Jerozolimy dla obmycia grzechu i nieczystości.
Za 13,1
Ezechiel mówi najpierw o pokropieniu czystą wodą, potem o nowym sercu i o Duchu włożonym do wnętrza. Zachariasz zapowiada źródło otwarte dla obmycia. Jeśli to jest tło zdania, woda nie oznacza ani obrzędu, ani narodzin, lecz oczyszczenie, które Bóg obiecał wykonać — a Duch to, co po nim następuje.
Teksty, które utrudniają każde z tych odczytań
Najmocniej uderzają w odczytanie obrzędowe dwa fragmenty Dziejów i jedno zdanie Pawła. W domu Korneliusza kolejność jest odwrócona: Duch przychodzi przed zanurzeniem, a nie po nim.
A gdy jeszcze Piotr mówił te słowa, Duch Święty zstąpił na wszystkich słuchających tej mowy. I zdziwili się ci wierzący pochodzący z obrzezania, którzy przyszli z Piotrem, że dar Ducha Świętego został wylany także na pogan. Słyszeli ich bowiem mówiących językami i wielbiących Boga. Wtedy Piotr się odezwał: Czy ktoś może odmówić wody, żeby byli ochrzczeni ci, którzy otrzymali Ducha Świętego jak i my?
Dz 10,44-47
Bo Chrystus nie posłał mnie, abym chrzcił, ale abym głosił ewangelię, i to nie w mądrości słowa, aby nie zniweczyć krzyża Chrystusa.
1 Kor 1,17
Paweł stwierdza, że nie został posłany, żeby zanurzać. Trudno wyprowadzić z tego lekceważenie obrzędu, ale równie trudno pogodzić to zdanie z ujęciem, w którym zanurzenie jest warunkiem koniecznym. Osobnym przypadkiem jest człowiek ukrzyżowany obok Jeszui.
A Jezus mu odpowiedział: Zaprawdę powiadam ci: Dziś będziesz ze mną w raju.
Łk 23,43
Którzy są narodzeni nie z krwi ani z woli ciała, ani z woli mężczyzny, ale z Boga.
J 1,13
Ostatnie zdanie z kolei osłabia odczytanie naturalne, bo wyklucza wolę ciała jako źródło tych narodzin, zamiast ją do nich włączać. Trzy propozycje pozostają więc żywe, a rozstrzygnięcie zależy od tego, którą sieć powiązań uzna się za pierwszą. Jeśli tło stanowi Ezechiel, najbliżej sensu jest oczyszczenie; jeśli praktyka wspólnot — zanurzenie. Zdania rozstrzygającego w tekście nie ma i uczciwiej jest podać trzy odczytania niż jedno.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co Nikodem zrozumiał, bo rozmowa urywa się bez jego odpowiedzi. Nie wiemy, czy woda i Duch to dwie rzeczy, czy jeden obraz opisany dwoma słowami — gramatyka dopuszcza obie możliwości. Nie wiemy, dlaczego Jeszua nie wyjaśnił tego wprost, skoro odsyła Nikodema do wiedzy, której ten nie miał. Nie wiemy wreszcie, jak potraktować przypadki, w których porządek został odwrócony albo obrzęd nie mógł się odbyć; Pismo pokazuje takie sytuacje, ale nie wyprowadza z nich reguły. Wiemy natomiast, kto jest w tym zdaniu podmiotem: narodzenie jest czymś, co się komuś przydarza, a nie czymś, co się osiąga.
Zobacz też: Tanach · Jeszua (Jezus) · Nikodem · Ezechiel · Zachariasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
