Obietnica z trzydziestego szóstego rozdziału Ezechiela jest jednym z niewielu miejsc, gdzie Bóg mówi nie tylko, co da, ale i co ta rzecz spowoduje. Skutek jest w tekście podany wprost i to on decyduje o rozumieniu całości.
I pokropię was czystą wodą, i będziecie czyści. Oczyszczę was ze wszystkich waszych nieczystości i ze wszystkich waszych bożków. I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.
Ez 36,25-27
Co dokładnie zostaje obiecane
Zdanie ma trzy człony i warto je rozdzielić. Najpierw oczyszczenie, potem wymiana serca kamiennego na mięsiste, na końcu Duch włożony do wnętrza. Ostatni człon jest podany jako przyczyna skutku, którym jest chodzenie w ustawach. Prorok nie mówi więc, że przykazania znikną — mówi, że zmieni się to, co człowiek z nimi robi.
I dam im jedno serce, i włożę nowego ducha w wasze wnętrze; usunę z ich ciała serce kamienne, a dam im serce mięsiste; Aby postępowali według moich ustaw i strzegli moich sądów oraz czynili je. I będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem.
Ez 11,19-20
Ta sama obietnica pada u Ezechiela wcześniej, w niemal identycznym brzmieniu, i tam skutek jest sformułowany jeszcze wyraźniej: chodzi o postępowanie według ustaw i o strzeżenie sądów.
Pan, twój Bóg, obrzeza twoje serce i serce twego potomstwa, abyś miłował Pana, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą, abyś żył.
Pwt 30,6
Zapowiedź nie zaczyna się u Ezechiela. Tora kończy obietnicą obrzezania serca, a celem tego działania jest miłowanie Boga — czyli treść pierwszego przykazania, nie jego usunięcie. Warto zauważyć, że w Powtórzonego Prawa podmiotem tej czynności jest Bóg, choć kilkanaście wersetów wcześniej ten sam rozdział wzywa człowieka do wyboru. Oba zdania stoją obok siebie bez próby uzgodnienia.
Jeremiasz i jego cytowanie w Hebrajczykach
Najpełniejszy opis Nowego Przymierza pochodzi od Jeremiasza. Cztery elementy są tam wymienione: prawo w sercu, przynależność, powszechna znajomość Boga i przebaczenie.
Oto nadchodzą dni, mówi Pan, kiedy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze; Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, kiedy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Oni bowiem złamali moje przymierze, chociaż ja byłem ich mężem, mówi Pan. Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem. I nikt nie będzie już uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj Pana, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich, mówi Pan. Przebaczę bowiem ich nieprawość, a ich grzechów nigdy więcej nie wspomnę.
Jr 31,31-34
Tymczasem, ganiąc ich, mówi: Oto nadchodzą dni, mówi Pan, gdy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze. Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, gdy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Ponieważ oni nie wytrwali w moim przymierzu, ja też przestałem o nich dbać, mówi Pan. Takie zaś jest przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Dam moje prawa w ich umysły i wypiszę je na ich sercach. I będę im Bogiem, a oni będą mi ludem. I nikt nie będzie uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj Pana, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich. Będę bowiem łaskawy dla ich występków, a ich grzechów i nieprawości więcej nie wspomnę.
Hbr 8,8-12
A poświadcza nam to także Duch Święty. Bo powiedziawszy najpierw: Takie jest przymierze, które zawrę z nimi po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawa w ich serca i wypiszę je na ich umysłach; Potem dodaje: A ich grzechów i nieprawości więcej nie wspomnę.
Hbr 10,15-17
Autor Hebrajczyków cytuje ten fragment dwa razy, w całości i w skrócie, i nie zmienia w nim ani jednego członu. Prawo pozostaje prawem; zmienia się miejsce, w którym jest zapisane. Psalmista mówił o tym samym stanie jako o czymś już mu znanym.
Pragnę czynić twoją wolę, mój Boże, a twoje prawo jest w moim wnętrzu.
Ps 40,8
Co bowiem było niemożliwe dla prawa, w czym było ono słabe z powodu ciała, Bóg, posławszy swego Syna w podobieństwie grzesznego ciała i z powodu grzechu, potępił grzech w ciele; Aby sprawiedliwość prawa wypełniła się w nas, którzy postępujemy nie według ciała, ale według Ducha.
Rz 8,3-4
Paweł opisuje ten sam układ w kategoriach przyczynowych: prawo było słabe nie samo z siebie, lecz z powodu ciała, a celem posłania Syna było wypełnienie się sprawiedliwości prawa w ludziach. Cel jest ten sam, co u Ezechiela.
Teksty, które to komplikują
Cztery fragmenty mówią jednak językiem, którego nie da się do tego obrazu wpisać bez naprężenia.
A gdy mówi „nowe”, uznaje pierwsze za przedawnione; a to, co się przedawnia i starzeje, bliskie jest zaniku.
Hbr 8,13
Zdanie o pierwszym uznanym za przedawnione pada natychmiast po cytacie z Jeremiasza i jest w tej dyskusji najtrudniejsze. Można je odnieść do porządku przymierza z Synaju wraz z jego kapłaństwem, o którym cały list mówi, a nie do samych przykazań — ale trzeba przyznać, że autor tego rozróżnienia nie robi.
On też uczynił nas zdolnymi sługami nowego testamentu, nie litery, ale Ducha; litera bowiem zabija, Duch zaś ożywia. Lecz jeśli posługiwanie śmierci, wyryte literami na kamieniach, było pełne chwały, tak że synowie Izraela nie mogli wpatrywać się w oblicze Mojżesza z powodu chwały jego oblicza, która miała przeminąć; To o ileż bardziej pełne chwały nie miałoby być posługiwanie Ducha? Jeśli bowiem posługiwanie potępienia było pełne chwały, o ileż bardziej obfituje w chwałę posługiwanie sprawiedliwości. To bowiem, co miało chwałę, nie miało chwały w porównaniu z tą przewyższającą chwałą. Jeśli zaś to, co przemija, było pełne chwały, tym bardziej pełne chwały jest to, co trwa.
2 Kor 3,6-11
Tak więc prawo było naszym pedagogiem do Chrystusa, abyśmy z wiary byli usprawiedliwieni. Lecz gdy przyszła wiara, już nie jesteśmy pod pedagogiem.
Ga 3,24-25
Lecz teraz zostaliśmy uwolnieni od prawa, gdy umarliśmy dla tego, w czym byliśmy trzymani, abyśmy służyli Bogu w nowości ducha, a nie w starości litery.
Rz 7,6
Paweł zestawia literę ze zniewalającym skutkiem i Ducha z ożywiającym, mówi o pedagogu, którego czas minął, i o uwolnieniu od prawa. Odczytanie, w którym chodzi za każdym razem o określony sposób odnoszenia się do przykazań, a nie o ich uchylenie, jest możliwe i ma oparcie w tym, że ten sam Paweł nazywa prawo świętym i dobrym. Jest to jednak wniosek czytelnika, nie zdanie Pisma, i uczciwie jest to zaznaczyć. Napięcie między językiem Ezechiela a językiem Pawła w tych czterech miejscach istnieje realnie i żaden autor nie podejmuje się jego usunięcia.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie oznacza przedawnienie u autora Hebrajczyków ani jak szeroki ma zakres, bo słowo pada raz i bez objaśnienia. Nie wiemy, jak pogodzić zapowiedź, że nikt nie będzie już nikogo uczył, z tym, że wspólnoty od początku uczyły. Nie wiemy, kiedy obietnica Ezechiela wchodzi w pełni w życie: teksty mówią o niej i jako o czymś danym, i jako o czymś przyszłym. Wiemy natomiast, co prorok podaje jako skutek nowego serca, bo mówi to jednym zdaniem i bez zastrzeżeń.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Paweł — znaczenie imienia
