Tomasz, zwany Didymos, czyli Bliźniak, był jednym z dwunastu apostołów Jeszui (Jezusa). Znamy go niemal wyłącznie z Ewangelii Jana, gdzie odzywa się w trzech scenach: gotów iść z Mistrzem na śmierć do Judei, pyta o drogę podczas ostatniej wieczerzy, a po zmartwychwstaniu żąda dowodu, by potem wyznać: „Mój Pan i mój Bóg!” (J 20,28). Przydomek niewierny Tomasz opisuje tylko jeden tydzień jego życia.
W skrócie
- Imię: Tomasz od aramejskiego te'oma — bliźniak; Jan trzy razy dodaje greckie tłumaczenie Didymos (J 11,16; 20,24; 21,2). Zob. znaczenie imienia Tomasz.
- Rodzina i pochodzenie: nieznane. Tekst nie podaje imienia ojca, miejscowości ani zawodu, nie mówi też, czyim był bliźniakiem.
- Na listach Dwunastu: Mt 10,3; Mk 3,18; Łk 6,15; Dz 1,13.
- Najważniejsze sceny: droga do Betanii (J 11,16), pytanie o drogę (J 14,5), nieobecność w wieczór zmartwychwstania i wyznanie po ośmiu dniach (J 20,24-29), połów nad Jeziorem Tyberiadzkim (J 21,2).
- Ostatnia wzmianka w Biblii: wśród apostołów modlących się w sali na górze w Jerozolimie (Dz 1,13).
- Poza kanonem: jego imię nosi apokryficzna Ewangelia Tomasza; tradycja wiąże go z misją w Indiach i grobem w Mylapore.
Bliźniak bez brata w tekście
Tomasz nie było w języku Jeszui zwykłym imieniem, tylko najpewniej przydomkiem. Po aramejsku te'oma znaczy bliźniak, a Jan, piszący dla czytelników greckojęzycznych, przy trzech wzmiankach dodaje grecki odpowiednik: „Tomasz, zwany Didymos”. Tak przedstawia go w J 11,16, w J 20,24 i w J 21,2.
Ewangelie nie mówią, kto był bliźniakiem Tomasza ani jak brzmiało jego właściwe imię. Późniejsza tradycja syryjska nazywa go Judaszem Tomaszem, a jeden z apokryfów robi z niego wręcz bliźniaka samego Jeszui. To legenda bez oparcia w Piśmie. Najprostsze wyjaśnienie jest takie, że miał bliźniaka, którego tekst nie wymienia; czy nosił jeszcze inne imię, nie wiadomo.
Na listach Dwunastu (Mt 10,3; Mk 3,18; Łk 6,15; Dz 1,13)
Trzy Ewangelie synoptyczne i Dzieje Apostolskie wymieniają Tomasza tylko w spisach apostołów. U Mateusza stoi w parze z celnikiem Mateuszem: „Tomasz i celnik Mateusz” (Mt 10,3). U Marka i Łukasza zamyka drugą czwórkę, po Filipie, Bartłomieju i Mateuszu. W Dziejach pojawia się w parze z Filipem (Dz 1,13). Poza tymi listami Mateusz, Marek i Łukasz nie przypisują mu żadnego słowa ani czynu.
Wszystko, co wiemy o jego charakterze, pochodzi więc z Ewangelii Jana. Jan buduje z kilku krótkich scen spójny portret: człowieka lojalnego, trzeźwego, który mówi to, co myśli, i nie udaje, że rozumie, kiedy nie rozumie. Czytane razem te sceny dają obraz pełniejszy niż jedno przysłowie.
„Chodźmy i my, aby z nim umrzeć” (J 11,1-16)
Pierwsza wypowiedź Tomasza pada przy okazji choroby Łazarza z Betanii. Jeszua przebywa wtedy za Jordanem, bo w Jerozolimie próbowano Go ukamienować (J 10,31.39-40). Gdy mówi „Chodźmy znowu do Judei”, uczniowie protestują: „Żydzi dopiero co usiłowali cię ukamienować, a znowu tam idziesz?” (J 11,8). Jeszua wyjaśnia, że Łazarz umarł, i postanawia iść. Wtedy odzywa się Tomasz:
Wtedy Tomasz, zwany Didymos, powiedział do współuczniów: Chodźmy i my, aby z nim umrzeć.
J 11,16 (UBG)
To zdanie nie brzmi jak słowa sceptyka. Tomasz nie przekonuje Mistrza, żeby został, i nie spodziewa się cudu. Ocenia sytuację realistycznie — powrót do Judei oznacza śmierć — i mimo to wzywa innych, żeby szli razem z Nim. Jest w tym coś z ponurej lojalności: skoro On idzie, my też. Niedługo potem, w noc pojmania, wszyscy uczniowie się rozpierzchną; ale w Betanii to Tomasz pierwszy mówi o gotowości umierania.
Tekst nie wyjaśnia, czy „z nim” odnosi się do Jeszui, czy do Łazarza. Gramatycznie możliwe są obie wersje, choć kontekst — groźba ukamienowania Jeszui — wskazuje raczej na Mistrza.
„Panie, nie wiemy, dokąd idziesz” (J 14,1-7)
Druga scena rozgrywa się podczas ostatniej wieczerzy. Jeszua mówi uczniom, że w domu Jego Ojca jest wiele mieszkań, że idzie przygotować im miejsce i przyjdzie znowu, by wziąć ich do siebie. Obietnica dotyczy powrotu — „przyjdę znowu i wezmę was do siebie” (J 14,3) — a nie pójścia zmarłych do nieba; zob. stronę co dzieje się po śmierci. Na koniec dodaje, że uczniowie znają drogę. Tomasz nie udaje:
Powiedział do niego Tomasz: Panie, nie wiemy, dokąd idziesz, jakże więc możemy znać drogę? Jezus mu odpowiedział: Ja jestem drogą, prawdą i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca jak tylko przeze mnie.
J 14,5-6 (UBG)
Pytanie Tomasza jest szczere i praktyczne: skoro nie znamy celu, jak mamy znać drogę? Odpowiedź Jeszui należy do najbardziej znanych zdań Ewangelii Jana. Nie podaje mapy, tylko wskazuje na siebie — On sam jest drogą do Ojca. O tym, jak w czwartej Ewangelii działają zdania zaczynające się od „Ja jestem”, pisze wpis „Ja jestem” u Jana. Słowa o drodze padają w odpowiedzi na pytanie Tomasza.
Nieobecny w wieczór zmartwychwstania (J 20,19-25)
Wieczorem „tego pierwszego dnia po szabacie” uczniowie siedzą za zamkniętymi drzwiami z obawy przed władzami (J 20,19); co mówi i czego nie mówi to określenie czasu, wyjaśnia wpis „Pierwszego dnia tygodnia” — co ten zwrot mówi, a czego nie. Jeszua staje pośrodku, mówi „Pokój wam” i pokazuje ręce i bok. Uczniowie się radują. Wcześniej jednak relacje kobiet wydawały im się „niczym baśnie” (Łk 24,11) — i oni uwierzyli dopiero wtedy, gdy zobaczyli.
Tomasza z nimi nie ma. Jan nie mówi dlaczego. Gdy inni opowiadają mu „Widzieliśmy Pana”, odpowiada warunkiem:
A Tomasz, jeden z dwunastu, zwany Didymos, nie był z nimi, gdy przyszedł Jezus. I powiedzieli mu inni uczniowie: Widzieliśmy Pana. Lecz on powiedział do nich: Jeśli nie zobaczę na jego rękach śladów gwoździ i nie włożę mego palca w ślady gwoździ, i nie włożę mojej ręki w jego bok, nie uwierzę.
J 20,24-25 (UBG)
Żądanie jest konkretne i bolesne. Tomasz nie prosi o wizję ani o znak na niebie, tylko o rany: ślady gwoździ w rękach i ranę w boku, którą zadała włócznia żołnierza (J 19,34). Chce mieć pewność, że ten, którego widzieli inni, jest tym samym człowiekiem, którego ukrzyżowano. Że Rzymianie przybijali skazańców gwoździami, potwierdza też archeologia — zob. wpis Ukrzyżowany z Fenstanton. Tomasz domaga się tego samego, co inni już dostali: zobaczyć ręce i bok.
Po ośmiu dniach: „Mój Pan i mój Bóg!” (J 20,26-29)
Tydzień później uczniowie znów są razem, a Tomasz jest z nimi. Drzwi znowu są zamknięte. Jeszua przychodzi, pozdrawia ich i od razu zwraca się do Tomasza, powtarzając jego własne słowa, których przecież nie słyszał.
Potem powiedział do Tomasza: Włóż tu swój palec i obejrzyj moje ręce, wyciągnij swoją rękę i włóż ją w mój bok, a nie bądź bez wiary, ale wierz. Wtedy Tomasz mu odpowiedział: Mój Pan i mój Bóg! Jezus mu powiedział: Tomaszu, uwierzyłeś, ponieważ mnie ujrzałeś. Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli.
J 20,27-29 (UBG)
Tekst nie mówi, że Tomasz włożył palec w rany. Mówi tylko, że Jeszua go do tego zaprosił, i od razu przechodzi do odpowiedzi Tomasza. Malarze, którzy pokazują apostoła z palcem w ranie boku, dopowiadają to, czego Jan nie napisał. Zamiast opisu dotyku pada wyznanie, najdalej idące w całej Ewangelii.
Jeszua nie gani Tomasza za to wyznanie. Dodaje błogosławieństwo dla tych, którzy przyjdą później: „Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli” (J 20,29). Zaraz potem Jan zamyka swoją księgę zdaniem o celu, w jakim ją napisał: „abyście wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym” (J 20,31). Czytelnicy Ewangelii są w położeniu tych, którzy nie widzieli — a historia Tomasza została zapisana właśnie dla nich.
Co znaczy wyznanie Tomasza
Słowa „Mój Pan i mój Bóg!” są jednym z miejsc, w których Nowy Testament nazywa Jeszuę Bogiem. Zgadzają się z początkiem tej samej Ewangelii: „Bogiem było Słowo” (J 1,1), a „to Słowo stało się ciałem” (J 1,14). Paweł wyraża to podobnie: „Bóg objawiony został w ciele” (1 Tm 3,16). Serwis wyznaje boskość Jeszui w tym sensie, w jakim podaje ją Pismo; szerzej omawiają to wpisy Boskość Jeszui — czy Jezus jest Bogiem i „Słowo stało się ciałem” — co Pismo mówi o wcieleniu.
Ten sam rozdział zawiera też zdanie, które trzeba czytać obok wyznania Tomasza. Tydzień wcześniej, w poranek zmartwychwstania, Jeszua mówi do Marii z Magdali: „Wstępuję do mego Ojca i waszego Ojca, i do mego Boga, i waszego Boga” (J 20,17). Wcześniej powiedział uczniom: „Mój Ojciec bowiem jest większy niż ja” (J 14,28). Jan zestawia te zdania bez komentarza i nie układa z nich formuły. Dlaczego serwis nie przyjmuje późniejszych sformułowań soborowych, wyjaśnia strona o Trójcy.
Nad Jeziorem Tyberiadzkim (J 21,1-14)
Ostatni raz Tomasz pojawia się w Ewangelii Jana nad jeziorem w Galilei. Lista uczestników jest krótka, a on stoi na niej zaraz po Piotrze:
Byli razem Szymon Piotr, Tomasz, zwany Didymos, Natanael, który był z Kany Galilejskiej, synowie Zebedeusza i dwaj inni z jego uczniów.
J 21,2 (UBG)
Po nocy bez połowu nieznajomy z brzegu każe zarzucić sieć na prawą stronę łodzi. Wyciągają sto pięćdziesiąt trzy wielkie ryby, a sieć się nie rwie (J 21,11). Jan zaznacza, że był to „już trzeci raz”, gdy Jeszua ukazał się uczniom po zmartwychwstaniu (J 21,14). Tomasz był przy dwóch z tych trzech spotkań. Dalszy ciąg rozdziału należy do Piotra; jego historię opisuje biografia Piotra Apostoła.
W sali na górze (Dz 1,13)
Ostatnia wzmianka o Tomaszu w Biblii to lista apostołów w Jerozolimie po wniebowstąpieniu. „Filip i Tomasz” są wśród tych, którzy „trwali jednomyślnie w modlitwie i prośbach” razem z kobietami, matką Jeszui i Jego braćmi (Dz 1,13-14). Gdy nadchodzi dzień Szawuot, „wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu” (Dz 2,1) — Tomasz był więc najpewniej wśród tych, na których zstąpił Duch. Imiennie Dzieje już o nim nie wspominają. O miejscu, które tradycja łączy z tą salą, pisze wpis Wieczernik na Syjonie — między tradycją a archeologią.
Skąd przydomek niewierny Tomasz
W J 20,27 Jeszua mówi: „nie bądź bez wiary, ale wierz”. Greckie słowa w tym miejscu to apistos i pistos — bez wiary i wierzący. Starsze polskie przekłady oddawały je słowami niewierny i wierny, i stąd wziął się przysłowiowy niewierny Tomasz, czyli ktoś, kto nie uwierzy, póki nie zobaczy. Przydomek przylgnął mocniej niż imię Didymos.
Uczciwe czytanie wszystkich scen daje inny obraz. Tomasz jako pierwszy deklaruje gotowość śmierci z Mistrzem (J 11,16). Zadaje pytanie, którego inni nie zadali (J 14,5). Nie wierzy w zmartwychwstanie na słowo, ale żąda dokładnie tego, co inni uczniowie już zobaczyli (J 20,20). A gdy widzi, wyznaje więcej niż ktokolwiek przed nim w tej Ewangelii. Jego wątpliwość nie jest wzorem do naśladowania — Jeszua błogosławi tych, którzy uwierzą bez widzenia — ale też nie jest powodem do pogardy.
Ewangelia Tomasza — apokryf spoza kanonu
Imię apostoła nosi zbiór stu kilkunastu powiedzeń przypisywanych Jeszui, znany z greckich fragmentów z Oksyrynchos i z pełnego przekładu koptyjskiego z Nag Hammadi. Tekst zaczyna się od informacji, że słowa spisał Didymos Judasz Tomasz. Znali go już pisarze z III wieku, między innymi Hipolit Rzymski i Orygenes, ale żadna z głównych tradycji chrześcijańskich nie włączyła go do kanonu. Nie ma w nim opowieści o męce i zmartwychwstaniu, a wiele powiedzeń odbiega od nauki Ewangelii kanonicznych. Historię odkrycia i spór o charakter tego dzieła opisuje artykuł Oksyrynchos i Ewangelia Tomasza. Serwis traktuje ten tekst jako świadectwo historii wczesnego chrześcijaństwa, a nie jako Pismo.
Misja w Indiach i śmierć według tradycji
Biblia nie mówi, gdzie Tomasz działał po Szawuot ani jak zginął. Odpowiedzi dają wyłącznie późniejsze tradycje. Euzebiusz z Cezarei, powołując się na Orygenesa, przypisuje Tomaszowi misję w Partii. Apokryficzne Dzieje Tomasza, zwykle datowane na III wiek, opowiadają o jego podróży do Indii, na dwór króla Gundafora, i o męczeńskiej śmierci od włóczni żołnierzy. Imię Gundafora znane jest z monet władców indo-partyjskich, co pokazuje, że autor znał realia epoki, ale nie dowodzi samej misji.
Na tej tradycji opiera się tożsamość chrześcijan Tomasza w Kerali i Tamilnadu. Według miejscowego przekazu apostoł przybył do Indii około 52 roku, zginął około 72 roku na wzgórzu pod dzisiejszym Chennai i został pochowany w Mylapore. Szczątki przypisywane mu przeniesiono według przekazów do Edessy, potem na Chios, a w 1258 roku do Ortony we Włoszech. Co z tego da się sprawdzić, rozważa wpis Grób apostoła Tomasza w Mylapore — tradycja i fakty. Wszystkie te daty pochodzą z tradycji, nie z Pisma.
Czego nie wiemy
- Pochodzenie i zawód. Nie wiadomo, skąd był ani czym się zajmował przed powołaniem. To, że znalazł się w łodzi z rybakami (J 21,2-3), nie dowodzi, że sam był rybakiem.
- Czyj był bliźniakiem. Tekst milczy. Utożsamienie z Judaszem i legendy o bliźniactwie z Jeszuą pochodzą z apokryfów.
- Dlaczego nie było go w wieczór zmartwychwstania. Jan tego nie wyjaśnia; wszelkie domysły o jego nastroju są dopowiedzeniem.
- Czy dotknął ran. Ewangelia mówi o zaproszeniu, nie o dotyku.
- Dalsze życie i śmierć. Partia, Indie, włócznie i grób w Mylapore to tradycje i apokryfy, nie dane z Biblii.
Czytaj dalej
- Ewangelia Jana — streszczenie, bohaterowie i przesłanie
- Zmartwychwstanie Jezusa — kiedy nastąpiło i co mówi Biblia
- Ewangelia Jana 20 — streszczenie rozdziału
- Kanon Muratoriego — najstarsza znana lista ksiąg Nowego Testamentu
- Andrzej — to on przyprowadził Piotra do Jeszui
- Papirusy z Oksyrynchos — Nowy Testament
