Przypowieści Jezusa — lista przypowieści biblijnych i znaczenie

Przypowieść to krótka opowieść albo porównanie wzięte z codziennego życia, przez które Jeszua (Jezus) mówił o królestwie Bożym, o Bogu i o człowieku. Greckie parabolē (G3850) znaczy dosłownie zestawienie, porównanie, a w greckim przekładzie Starego Testamentu oddaje hebrajskie māšāl (H4912), które obejmuje też przysłowie, zagadkę, a nawet pieśń szyderczą (Iz 14,4). Ile jest przypowieści w Ewangeliach, zależy od tego, czy liczy się krótkie obrazy: zwykle wychodzi od trzydziestu kilku do ponad czterdziestu — poniżej zebraliśmy około czterdziestu, w grupach tematycznych, z miejscami w Ewangeliach i sensem w jednym zdaniu.

Jak czytać przypowieści

Przypowieść prowadzi zwykle do jednej albo kilku myśli i nie trzeba szukać znaczenia w każdym szczególe; wyjątkiem są te, które Jeszua sam objaśnia element po elemencie, jak siewca i kąkol. Najpierw trzeba zobaczyć, komu i w jakiej sytuacji została opowiedziana: trzy przypowieści z Łk 15 odpowiadają na szemranie faryzeuszy, że Jeszua „przyjmuje grzeszników i jada z nimi” (Łk 15,2), a przypowieść o Samarytaninie — na pytanie: „A kto jest moim bliźnim?” (Łk 10,29). Realia — monety, wesela, praca w polu i winnicy — trzeba znać, ale nie wolno ich dopisywać. Ewangeliści zaznaczają, że do tłumu Jeszua mówił w przypowieściach, a uczniom wyjaśniał je na osobności:

I w wielu takich przypowieściach mówił im słowo, stosownie do tego, jak mogli słuchać. A bez przypowieści nie mówił do nich. Na osobności zaś wykładał wszystko swoim uczniom.

Mk 4,33-34 (UBG)

Mateusz widzi w tym spełnienie słów psalmu (Ps 78,2):

To wszystko mówił Jezus do tłumu w przypowieściach, a bez przypowieści nic do nich nie mówił; Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka: Otworzę moje usta w przypowieściach, wypowiem rzeczy ukryte od założenia świata.

Mt 13,34-35 (UBG)

Dlaczego ten sam sposób mówienia jednym otwierał oczy, a innych zostawiał na zewnątrz, wyjaśnia artykuł dlaczego Jeszua mówił przypowieściami, a zasady lektury zbiera przewodnik jak czytać przypowieści. Przypowieści nie opisują też zaświatów: nagroda i sąd przychodzą w nich wraz z powrotem pana, króla albo oblubieńca, czyli z przyjściem Mesjasza.

Lista przypowieści Jezusa

Przy każdej przypowieści podajemy wszystkie miejsca w Ewangeliach według UBG. Nazwy z odnośnikiem prowadzą do osobnych omówień.

Przypowieści o królestwie Bożym

• Siewca — Mt 13,3-9.18-23; Mk 4,3-9.13-20; Łk 8,5-8.11-15. Ziarno słowa pada na cztery rodzaje gleby; plon wydaje tylko serce, które słucha i zachowuje.
• Ziarno, które rośnie samo — Mk 4,26-29. Ziarno kiełkuje i dojrzewa, „a on nie wie jak” (Mk 4,27); królestwo rośnie mocą Boga, nie człowieka.
• Kąkol wśród pszenicy — Mt 13,24-30.36-43. Dobrzy i źli rosną razem aż do żniwa, czyli do końca świata; rozdzieli ich Syn Człowieczy, a nie słudzy.
• Ziarnko gorczycy — Mt 13,31-32; Mk 4,30-32; Łk 13,18-19. Z najmniejszego nasienia wyrasta roślina, w której gałęziach gnieżdżą się ptaki.
• Zaczyn (zakwas) — Mt 13,33; Łk 13,20-21. Odrobina zakwasu przenika trzy miary mąki; królestwo działa od środka i ogarnia całość.
• Skarb ukryty w polu — Mt 13,44. Człowiek, który przypadkiem znalazł skarb, z radością sprzedaje wszystko, by kupić pole.
• Perła — Mt 13,45-46. Kupiec oddaje cały majątek za jedną perłę; królestwo jest warte więcej niż wszystko inne (omówiona razem ze skarbem).
• Sieć — Mt 13,47-50. Niewód zagarnia ryby wszelkiego rodzaju, a rozdzielenie przychodzi dopiero na brzegu — przy końcu świata.
• Świeca na świeczniku — Mt 5,15; Mk 4,21-22; Łk 8,16-17; 11,33. Światła nie zapala się po to, by je schować; to, co ukryte, ma wyjść na jaw.

Przypowieści o zagubionych i odnalezionych

• Zagubiona owca — Łk 15,3-7; Mt 18,12-14. Pasterz zostawia dziewięćdziesiąt dziewięć owiec i szuka jednej; w niebie jest radość z jednego nawróconego.
• Zagubiona drachma — Łk 15,8-10. Kobieta zapala świecę i zamiata dom, aż znajdzie jedną z dziesięciu monet, a potem zwołuje sąsiadki, by się z nią cieszyły.
• Syn marnotrawny — Łk 15,11-32. Ojciec wybiega naprzeciw synowi, który roztrwonił majątek, i prosi starszego brata, by cieszył się razem z nim.

Przypowieści o przebaczeniu, miłosierdziu i bliźnim

• Niemiłosierny dłużnik — Mt 18,23-35. Sługa, któremu król darował niespłacalny dług, nie daruje drobnej sumy współsłudze i traci to, co dostał.
• Dwaj dłużnicy — Łk 7,41-43. Kto więcej dostał darowane, ten bardziej kocha; Jeszua mówi to faryzeuszowi Szymonowi o kobiecie, która namaściła Mu stopy.
• Miłosierny Samarytanin — Łk 10,30-37. Pobitemu pomaga obcy, a nie kapłan ani lewita; bliźnim staje się ten, kto okazuje miłosierdzie.

Przypowieści o modlitwie

• Natrętny przyjaciel — Łk 11,5-8. Przyjaciel, proszony o północy o trzy chleby, wstaje z powodu natarczywości proszącego; tym bardziej Ojciec da tym, którzy Go proszą. Przypowieść pada tuż po modlitwie Ojcze nasz.
• Wdowa i niesprawiedliwy sędzia — Łk 18,1-8. Sędzia ustępuje wytrwałej wdowie; Bóg tym bardziej ujmie się za swoimi wybranymi, którzy wołają do Niego we dnie i w nocy.
• Faryzeusz i celnik — Łk 18,9-14. Usprawiedliwiony wraca do domu ten, kto prosi o miłosierdzie, a nie ten, kto wylicza swoje zasługi.

Przypowieści o bogactwie i cenie pójścia za Jeszuą

• Bogaty głupiec — Łk 12,16-21. Rolnik planuje większe spichlerze i tej samej nocy traci życie; tak jest z każdym, kto gromadzi „skarby dla siebie, a nie jest bogaty w Bogu” (Łk 12,21).
• Niesprawiedliwy szafarz — Łk 16,1-9. Pan chwali zarządcę nie za nieuczciwość, lecz za przezorność; uczniowie mają rozsądnie używać dóbr tego świata.
• Bogacz i Łazarz — Łk 16,19-31. Bogacz nie zauważał żebraka u swoich wrót; kto nie słucha Mojżesza i Proroków, nie uwierzy nawet temu, kto powstanie z martwych (zob. czy ta przypowieść opisuje piekło).
• Budowa wieży i król przed wojną — Łk 14,28-33. Kto zaczyna budowę albo wojnę, najpierw liczy koszty; uczeń ma wiedzieć, ile kosztuje pójście za Mistrzem.

Przypowieści o czuwaniu, gotowości i sądzie

• Słudzy czekający na pana — Łk 12,35-38. Szczęśliwi słudzy, których pan po powrocie z wesela zastanie czuwających: sam posadzi ich za stołem i będzie im usługiwał.
• Złodziej w nocy — Mt 24,43-44; Łk 12,39-40. Gdyby gospodarz znał porę włamania, czuwałby; Syn Człowieczy przyjdzie o godzinie, której się nie spodziewamy.
• Wierny i niewierny sługa — Mt 24,45-51; Łk 12,42-48. Sługa, który pod nieobecność pana bije współsług i hula, zostanie zaskoczony jego powrotem.
• Drzewo figowe — Mt 24,32-35; Mk 13,28-31; Łk 21,29-33. Jak młode liście zapowiadają lato, tak znaki zapowiadają bliskość przyjścia Syna Człowieczego.
• Odźwierny — Mk 13,34-37. Pan wyjeżdża i „odźwiernemu nakazał czuwać” (Mk 13,34), bo nie wiadomo, kiedy wróci.
• Dziesięć panien — Mt 25,1-13. Pięć panien ma zapas oliwy, pięć nie; drzwi na ucztę zamykają się przed tymi, które nie były gotowe (zob. trzy przypowieści z Mateusza 25).
• Talenty — Mt 25,14-30. Pan po powrocie rozlicza sługi z powierzonych pieniędzy; liczy się wierność, a nie wielkość wyniku.
• Grzywny — Łk 19,11-27. Człowiek szlachetnego rodu jedzie objąć królestwo, a po powrocie rozlicza sługi z grzywien i sądzi poddanych, którzy go nie chcieli; przypowieść podobna do talentów, ale inna.
• Owce i kozły — Mt 25,31-46. Syn Człowieczy w chwale oddziela narody jak pasterz owce od kozłów; miarą jest to, co zrobiono najmniejszym z Jego braci (omówiona razem z dziesięcioma pannami).
• Niepłodny figowiec — Łk 13,6-9. Ogrodnik prosi o jeszcze jeden rok dla drzewa bez owocu; czas na nawrócenie jest darem, ale ma koniec.

Przypowieści o Izraelu, przywódcach i zaproszeniu do królestwa

• Dzieci na rynku — Mt 11,16-19; Łk 7,31-35. Pokoleniu nie odpowiada ani surowość Jana, ani stół Jeszui — jest jak dzieci na rynku, które skarżą się towarzyszom: „Graliśmy wam na flecie, a nie tańczyliście” (Mt 11,17).
• Dwaj synowie — Mt 21,28-32. Jeden odmawia, a potem idzie do winnicy, drugi obiecuje, a nie idzie; celnicy i nierządnice uwierzyli Janowi, przywódcy nie.
• Przewrotni dzierżawcy — Mt 21,33-46; Mk 12,1-12; Łk 20,9-19. Dzierżawcy winnicy biją sługi właściciela i zabijają jego syna; przywódcy ludu rozumieją, że przypowieść mówi o nich (Mt 21,45).
• Robotnicy w winnicy — Mt 20,1-16. Gospodarz płaci tyle samo tym, którzy pracowali godzinę, i tym, którzy pracowali cały dzień; o nagrodzie decyduje Jego hojność.
• Uczta weselna i wielka uczta — Mt 22,1-14; Łk 14,15-24. Zaproszeni odmawiają, więc gospodarz wzywa ludzi z ulic i dróg; u Mateusza wejście na ucztę wymaga stroju weselnego.
• Pierwsze miejsca na uczcie — Łk 14,7-11. Kto sam siada na pierwszym miejscu, może zostać przesadzony, bo „kto się poniża, będzie wywyższony” (Łk 14,11).
• Nieużyteczni słudzy — Łk 17,7-10. Sługa, który wykonał polecenia, nie żąda wdzięczności, tylko mówi: „Sługami nieużytecznymi jesteśmy” (Łk 17,10).

Krótkie obrazy z mów i sporów

• Dom na skale i dom na piasku — Mt 7,24-27; Łk 6,47-49. Kto słucha słów Jeszui i je wypełnia, buduje na skale; kto tylko słucha — na piasku. Tym obrazem kończy się Kazanie na Górze, które otwiera osiem błogosławieństw.
• Nowa łata i młode wino — Mt 9,16-17; Mk 2,21-22; Łk 5,36-39. Nowego nie da się wcisnąć w stare formy bez szkody; to odpowiedź na pytanie, dlaczego uczniowie Jeszui nie poszczą (Mt 9,14).
• Związany mocarz — Mt 12,29; Mk 3,27; Łk 11,21-22. Nikt nie ograbi domu mocarza, jeśli najpierw go nie zwiąże; wypędzanie demonów pokazuje, że przyszedł mocniejszy.

Najbardziej znane przypowieści biblijne

Gdy potrzebna jest krótka lista — na lekcję religii, do szkoły albo do czytania z dziećmi — dobrze sprawdza się dziesięć przypowieści: o siewcy, ziarnku gorczycy, skarbie i perle, zagubionej owcy, synu marnotrawnym, miłosiernym Samarytaninie, faryzeuszu i celniku, bogatym głupcu, talentach i dziesięciu pannach. Każda z nich mówi o czym innym: o słuchaniu słowa, o wzroście królestwa, o jego wartości, o Bożej radości z odnalezionego, o bliźnim, o pokorze w modlitwie, o bogactwie i o gotowości na przyjście Mesjasza.

Przypowieści w Starym Testamencie

Przypowieść nie jest wynalazkiem Ewangelii. W Tanach prorocy i mędrcy też opowiadali historie, w których słuchacz miał rozpoznać samego siebie:

• Jotam i drzewa szukające króla — Sdz 9,7-15. Oliwka, figowiec i winorośl odmawiają panowania, a królem chce zostać oset; Jotam mówi to o Abimeleku (zob. Jotam, syn Gedeona).
• Natan i owieczka ubogiego — 2 Sm 12,1-7. Dawid potępia bogacza, który zabrał biedakowi jedyną owieczkę, i słyszy: „Ty jesteś tym człowiekiem” (2 Sm 12,7; zob. przypowieść jako narzędzie prorockie).
• Mądra kobieta z Tekoa — 2 Sm 14,1-20. Joab posyła kobietę z wymyśloną sprawą dwóch synów, żeby Dawid zgodził się na powrót Absaloma.
• Prorok z zasłoną na twarzy — 1 Krl 20,35-43. Raniony prorok opowiada królowi Izraela o jeńcu, którego nie upilnował, i król wydaje wyrok na samego siebie.
• Oset i cedr — 2 Krl 14,9; 2 Krn 25,18. Jehoasz, król Izraela, ośmiesza pychę Amazjasza bajką o oście, który chciał się spowinowacić z cedrem.
• Pieśń o winnicy — Iz 5,1-7. Winnica, która mimo starań wydała dzikie winogrona, to dom Izraela; z tej pieśni wyrasta przypowieść o przewrotnych dzierżawcach.
• Orły i winorośl — Ez 17,1-10. Bóg każe prorokowi: „zadaj zagadkę i opowiedz domowi Izraela przypowieść” (Ez 17,2), a potem sam ją objaśnia jako opowieść o królu Babilonu i królu Judy.

Przypowieści Salomona — to nie to samo

Fraza przypowieści Salomona oznacza co innego. Tak dawne polskie przekłady, m.in. Biblia Gdańska, nazywały Księgę Przysłów. Jej hebrajski tytuł Miszlej pochodzi od tego samego słowa māšāl, a UBG otwiera ją słowami „Przysłowia Salomona, syna Dawida, króla Izraela” (Prz 1,1). To zbiór sentencji mądrościowych, a nie opowieści — omawia go strona Księga Przysłów.

Która Ewangelia ma które przypowieści

Przypowieści w ścisłym sensie są w trzech pierwszych Ewangeliach. Ewangelia Jana nie ma opowieści tego rodzaju. Używa innego słowa, paroimia (G3942), dla obrazowej mowy o pasterzu i owcach (J 10,6), a Jeszua mówi tam: „Mówiłem wam o tym w przypowieściach” (J 16,25) — chodzi jednak o obrazy, nie o historie z fabułą.

Najwięcej przypowieści ma Łukasz, zwłaszcza w opisie drogi do Jerozolimy (Łk 9,51–19,27). Mateusz zebrał siedem przypowieści o królestwie w jednym rozdziale 13 (zob. streszczenie Mateusza 13), a trzy przypowieści o gotowości w rozdziale 25.

Sprawdź się

Znajomość przypowieści — kto, gdzie, do kogo i po co — sprawdzisz w quizie o przypowieściach Jeszui.

Czytaj dalej

• Streszczenie Łukasza 15 — trzy przypowieści o zagubionych w jednym rozdziale.
• Łono Abrahama — obraz z przypowieści o bogaczu i Łazarzu, a nie nauka o zaświatach.
• Basileia — co znaczy greckie słowo królestwo, o którym mówi większość przypowieści.
• Wersety o królestwie Bożym — zestaw tekstów o królestwie, które zapowiadają przypowieści.