Ojcze nasz — treść (UBG), komentarz i znaczenie modlitwy

Modlitwa Pańska, znana od pierwszych słów jako „Ojcze nasz”, to modlitwa, której Jeszua (Jezus) nauczył swoich uczniów. Pismo podaje ją dwa razy: w Kazaniu na Górze (Mt 6,9-13) i w Ewangelii Łukasza, gdy jeden z uczniów prosi: „Panie, naucz nas się modlić” (Łk 11,1). Po zwróceniu się do Ojca idą trzy prośby o sprawy Boga — imię, królestwo i wolę — a po nich prośby o sprawy ludzi: chleb, przebaczenie, ochronę przed pokusą i wybawienie od złego.

Treść modlitwy Ojcze nasz (UBG)

Pełny tekst według Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej. Najpierw wersja Mateusza: zwrócenie się do Ojca i prośby o sprawy Boga, potem prośby o sprawy ludzi i zakończenie.

Wy więc tak się módlcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię. Niech przyjdzie twoje królestwo, niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie.

Mt 6,9-10 (UBG)

Daj nam dzisiaj naszego powszedniego chleba. I przebacz nam nasze winy, jak i my przebaczamy tym, którzy przeciw nam zawinili. I nie wystawiaj nas na pokusę, ale wybaw nas od złego; twoje bowiem jest królestwo, moc i chwała na wieki. Amen.

Mt 6,11-13 (UBG)

Wersja Łukasza, w kilku miejscach sformułowana inaczej i bez końcowego uwielbienia:

I powiedział do nich: Gdy się modlicie, mówcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię. Niech przyjdzie twoje królestwo. Niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie. Dawaj nam każdego dnia naszego powszedniego chleba. Przebacz nam nasze grzechy, bo i my przebaczamy każdemu, kto przeciwko nam zawinił. I nie wystawiaj nas na pokusę, ale wybaw nas od złego.

Łk 11,2-4 (UBG)

Gdzie stoi modlitwa i skąd dwie wersje

U Mateusza modlitwa stoi w środku Kazania na Górze (Mt 5–7), w części o pobożności, którą widzi tylko Ojciec. Jeszua mówi kolejno o jałmużnie, modlitwie i poście i za każdym razem przeciwstawia to, co robi się na pokaz, temu, co robi się w ukryciu. Modlitwa ma być rozmową z Ojcem, „który widzi w ukryciu” (Mt 6,6), a nie występem przed ludźmi. Przebieg rozdziału opisuje streszczenie Mateusza 6.

U Łukasza Jeszua jest w drodze do Jerozolimy (Łk 9,51). Sam się modli, a gdy kończy, uczeń prosi o naukę, „tak jak i Jan nauczył swoich uczniów” (Łk 11,1). Po modlitwie pada opowieść o człowieku, który o północy idzie do przyjaciela pożyczyć trzy chleby, i zachęta: „Proście, a będzie wam dane” (Łk 11,9). Łukasz łączy więc modlitwę z wytrwałością (zob. streszczenie Łukasza 11). Czy Jeszua nauczał tej modlitwy dwa razy, czy ewangeliści zapisali jedną naukę w dwóch kształtach — tekst nie rozstrzyga. Obie wersje mają ten sam porządek i ten sam rdzeń.

W UBG obie wersje są pełniejsze niż w najstarszych rękopisach. UBG tłumaczy grecki tekst drukowany od XVI wieku, zwany Textus Receptus (zob. Erazm z Rotterdamu i Textus Receptus). W części najstarszych rękopisów Łukasza, m.in. w papirusie P75 i w Kodeksie Watykańskim, modlitwa zaczyna się od samego Ojcze, bez słów „nasz, który jesteś w niebie”, i nie ma w niej prośby o wolę ani o wybawienie od złego. Wielu badaczy uważa, że kopiści uzupełnili Łukasza słowami Mateusza, żeby obie modlitwy brzmiały tak samo. Treść się przez to nie zmienia — każda z tych próśb stoi w Ewangelii. Te trzy miejsca, z grecką treścią i listą wydań, pokazuje panel Warianty tekstu greckiego w tym rozdziale w przekładzie interlinearnym Łukasza 11.

Komentarz werset po wersecie

Mt 6,9 — „Ojcze nasz, który jesteś w niebie”

Modlitwa zaczyna się od słowa pater, Ojcze. W Tanach Bóg bywa nazywany ojcem rzadko i zwykle jako ojciec całego ludu: Mojżesz w swojej pieśni pyta lud: „Czy nie jest on twoim ojcem” (Pwt 32,6), a Izajasz woła: „Ty, Panie, jesteś naszym ojcem” (Iz 63,16). Jeszua uczy uczniów mówić tak do Boga na co dzień (zob. Bóg jako Ojciec). Sam w Getsemani modli się słowami „Abba, Ojcze” (Mk 14,36) — o tym aramejskim słowie pisze hasło Abba, Ojcze.

Słowo „nasz” ustawia całą modlitwę w liczbie mnogiej. O sobie modlący się mówi dalej tylko nam, nas, my, nigdy mnie: nikt nie prosi tu wyłącznie o swój chleb i swoje przebaczenie. Słowa „który jesteś w niebie” nie podają adresu, tylko mówią, kim jest Ten, do kogo się mówi. Kaznodzieja ujmuje to krótko: „Bóg bowiem jest w niebie, a ty na ziemi” (Koh 5,2). Bliskość słowa Ojcze i dystans słów w niebie stoją w jednym zdaniu.

Mt 6,9 — „niech będzie uświęcone twoje imię”

Pierwsza prośba używa czasownika hagiazō (G0037), uświęcać, traktować jako święte. Tekst nie mówi, kto ma uświęcić imię, a Pismo zna obie strony. U proroka robi to sam Bóg: „I uświęcę moje wielkie imię, które było zbezczeszczone wśród narodów” (Ez 36,23). W Torze robi to lud, który nie bezcześci imienia swoim postępowaniem: „I nie będziecie bezcześcić mojego świętego imienia, bo będę uświęcony pośród synów Izraela” (Kpł 22,32).

Imię oznacza w Biblii samego Boga, takiego, jakim się objawił. Izrael znał je jako Jahwe (PAN); UBG oddaje je słowem „Pan”, a serwis omawia je na stronie imię Boga Jahwe. Prośba o uświęcenie imienia jest więc prośbą, żeby Bóg był znany i czczony takim, jaki jest — i zobowiązaniem dla tego, kto się modli, bo przykazanie zabrania brać imię Jahwe nadaremnie (zob. Nie bierz imienia Jahwe nadaremno).

Mt 6,10 — „Niech przyjdzie twoje królestwo”

Królestwo (basileia) to w Ewangeliach przede wszystkim panowanie Boga. Prośba zakłada, że nie jest ono jeszcze pełne. Daniel zapowiada, że „Bóg nieba wzbudzi królestwo, które nigdy nie będzie zniszczone” (Dn 2,44). Ewangelie mówią o nim w dwóch czasach. Ono już działa: kiedy Jeszua wypędza demony, mówi, że „przyszło do was królestwo Boże” (Łk 11,20). A zarazem jego pełnia przyjdzie z powrotem Mesjasza, gdy król powie do wiernych: „odziedziczcie królestwo przygotowane dla was od założenia świata” (Mt 25,34). Kto tak się modli, prosi o coś więcej niż poprawę spraw tego świata: o przyjście Króla, sąd i zmartwychwstanie.

Mt 6,10 — „niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie”

Trzecia prośba ma w grece tę samą formę, którą Jeszua wypowie w Getsemani: genēthētō to thelēma sou, w UBG „niech się stanie twoja wola” (Mt 26,42). W ogrodzie widać, ile ta prośba kosztuje: Jeszua wypowiada ją po prośbie, by kielich go minął, a uczniowie w tym czasie śpią (Mt 26,40; zob. Getsemani). To nie bierna rezygnacja, lecz zgoda wypowiedziana w napięciu.

Wola Boga nie jest w Piśmie zagadką. Psalmista mówi: „Pragnę czynić twoją wolę, mój Boże, a twoje prawo jest w moim wnętrzu” (Ps 40,8) — wola i Prawo stoją obok siebie. Słowa „na ziemi, tak jak w niebie” można odnieść do tej jednej prośby albo do wszystkich trzech pierwszych; grecka składnia pozwala na oba odczytania.

Mt 6,11 — „Daj nam dzisiaj naszego powszedniego chleba”

Słowo powszedni oddaje greckie epiousios (G1967). W Nowym Testamencie występuje tylko tutaj i w Łk 11,3, a poza modlitwą Pańską i tekstami, które ją cytują, nie znamy go z pewnością z żadnego tekstu greckiego. Już Orygenes w III wieku zauważył, że nie używa go żaden pisarz ani mowa potoczna. Znaczenie jest więc sporne. Proponuje się zwykle trzy odczytania: chleb potrzebny do życia, chleb na dzień nadchodzący i chleb codzienny. Hieronim w Wulgacie oddał to samo słowo u Mateusza jako supersubstantialem, a u Łukasza jako cotidianum. Polskie powszedni idzie za tym drugim.

Wszystkie odczytania prowadzą do tej samej postawy. Manna spadała tak, że lud „każdego dnia będzie zbierał według potrzeby dziennej” (Wj 16,4), a to, co odłożono do rana, psuło się (Wj 16,20). Mateusz ma jednorazowe daj z dzisiaj, Łukasz — dawaj z każdego dnia. Kilka wersetów dalej Jeszua mówi: „nie troszczcie się o dzień jutrzejszy” (Mt 6,34). Prośba nie dotyczy zapasu, tylko zaufania, że Ojciec da jutro to, co dał dzisiaj. A ponieważ brzmi daj nam, obejmuje także chleb tych, którzy go nie mają.

Mt 6,12 — „I przebacz nam nasze winy”

UBG mówi o winach, ale grecki tekst Mateusza mówi o długach: opheilēmata to sumy, które ktoś jest komuś winien, a opheiletai — dłużnicy (zob. Opheilema). Czasownik aphiēmi znaczy puścić wolno, darować. Grzech jest tu długiem wobec Boga, którego człowiek nie spłaci, a przebaczenie — skreśleniem długu. Łukasz mówi wprost o grzechach, ale obraz długu wraca u niego w słowach o każdym, „kto przeciwko nam zawinił” — po grecku dosłownie kto nam jest winien.

To jedyna prośba, którą Jeszua od razu komentuje:

Bo jeśli przebaczycie ludziom ich przewinienia, i wam przebaczy wasz Ojciec niebieski. Lecz jeśli nie przebaczycie ludziom ich przewinień, to i wasz Ojciec nie przebaczy wam waszych przewinień.

Mt 6,14-15 (UBG)

Jak ten warunek łączy się z przebaczeniem z łaski, Pismo nie tłumaczy wprost. Często czyta się go jako opis, a nie cenę: przebaczenie innym nie kupuje przebaczenia u Boga — Boży dar jest zawsze większy — ale pokazuje, czy człowiek naprawdę ten dar przyjął. Tę zasadę Jeszua ilustruje przypowieścią o niemiłosiernym dłużniku: sługa, któremu darowano „dziesięć tysięcy talentów” (Mt 18,24), nie chce darować współsłudze stu groszy i traci to, co dostał. Szerzej pisze o tym artykuł Jeśli nie przebaczycie — Mateusz 6,14-15.

Mt 6,13 — „I nie wystawiaj nas na pokusę”

Ta prośba budzi najwięcej pytań, bo brzmi tak, jakby to Bóg prowadził do pokusy. Jakub odpowiada jednoznacznie: „Bóg bowiem nie może być kuszony do złego ani sam nikogo nie kusi” (Jk 1,13). Greckie peirasmos znaczy zarówno pokusę, jak i próbę (zob. Peirasmos), a czasownik eispherō — wprowadzić do środka. Uczeń prosi, by nie wejść w próbę, która go przerośnie — albo, jak czytają inni, by w niej nie upaść; sam rzeczownik tego nie rozstrzyga. Podobnie mówi Jeszua w Getsemani: „Módlcie się, abyście nie ulegli pokusie” (Łk 22,40), a Paweł dodaje, że Bóg „nie pozwoli, żebyście byli kuszeni ponad wasze siły” (1 Kor 10,13). Jak pogodzić słowa Jakuba z próbami z Tory, omawia artykuł Czy Bóg kusi? Jakub 1,13.

Mt 6,13 — „ale wybaw nas od złego”

Grecki tekst ma tu apo tou ponērou (G4190). Forma jest dwuznaczna: od zła albo od Złego, czyli od przeciwnika. Mateusz nazywa tak przeciwnika: w wyjaśnieniu przypowieści o siewcy „przychodzi zły i porywa to, co zostało zasiane” (Mt 13,19). W Kazaniu na Górze to, co wykracza poza tak i nie, „pochodzi od złego” (Mt 5,37) — i tam oba odczytania są możliwe. Tę samą prośbę Jeszua zanosi za uczniów: „abyś zachował ich od złego” (J 17,15). Wyboru nie trzeba rozstrzygać na siłę, bo przeciwnik działa przez zło (zob. Imiona przeciwnika). Czasownik rhuomai znaczy wyrwać, ratować: uczeń nie prosi, żeby zła wokół niego nie było, tylko żeby Ojciec go z niego wyrwał.

Doksologia na końcu modlitwy — skąd się wzięła

UBG kończy wersję Mateusza uwielbieniem, czyli doksologią: „twoje bowiem jest królestwo, moc i chwała na wieki. Amen” (Mt 6,13). Ma je większość późniejszych rękopisów greckich i Textus Receptus. Nie mają go najstarsze rękopisy Mateusza, w tym Kodeks Synajski i Kodeks Watykański z IV wieku, ani łacińska Wulgata, a wydania krytyczne kończą modlitwę na słowach o wybawieniu od złego. U Łukasza nie ma go także w UBG. Zestawienie wydań greckich dla tego miejsca podaje strona warianty tekstu (sekcja Zakończenie Modlitwy Pańskiej), a grecki tekst doksologii z listą wydań, które ją mają, widać w panelu Warianty tekstu greckiego w tym rozdziale pod przekładem interlinearnym Mateusza 6.

Najstarszym znanym świadkiem doksologii jest Didache, wczesnochrześcijański podręcznik zwykle datowany na przełom I i II wieku, choć datowanie jest sporne (zob. Didache — najstarszy podręcznik Kościoła). Podaje modlitwę z krótszym zakończeniem — z mocą i chwałą, bez królestwa — i poleca odmawiać ją trzy razy dziennie. Wielu badaczy wnioskuje stąd, że doksologia wyrosła ze wspólnego odmawiania modlitwy, a kopiści z czasem wpisali ją do Ewangelii. To hipoteza, ale dobrze tłumaczy stan rękopisów. W obecnej mszy rzymskokatolickiej doksologia pada osobno, po modlitwie kapłana; w wielu zborach protestanckich jest częścią modlitwy.

Treść doksologii jest biblijna. Dawid błogosławi Boga słowami: „Twoja, Panie, jest wielkość, moc, chwała, zwycięstwo i majestat” i „Do ciebie należy królestwo” (1 Krn 29,11). Kto ją wypowiada, nie mówi niczego obcego Pismu, ale najpewniej nie zapisał jej Mateusz. Jak czytać takie różnice w przypisach przekładów, wyjaśnia ogólnie artykuł Wersety w nawiasach.

Wielomówność pogan a modlitwa powtarzana

Bezpośrednio przed modlitwą Jeszua ostrzega:

A modląc się, nie bądźcie wielomówni jak poganie; oni bowiem sądzą, że ze względu na swoją wielomówność będą wysłuchani. Nie bądźcie do nich podobni, gdyż wasz Ojciec wie, czego potrzebujecie, zanim go poprosicie.

Mt 6,7-8 (UBG)

Za słowami „bądźcie wielomówni” stoi rzadkie battalogeō (G0945), w Nowym Testamencie użyte tylko tutaj; zwykle oddaje się je jako paplać, powtarzać puste słowa. Jeszua nie krytykuje samego powtarzania, lecz przekonanie, że ilość słów zmusza Boga do odpowiedzi. Tak modlili się prorocy Baala na Karmelu, wołając „od poranka aż do południa”, a „nie było głosu ani odpowiedzi” (1 Krl 18,26).

Ten sam Jeszua dał uczniom gotowe słowa — „Gdy się modlicie, mówcie” (Łk 11,2) — a w Getsemani „modlił się po raz trzeci tymi samymi słowami” (Mt 26,44). Daniel modlił się trzy razy dziennie (Dn 6,10; zob. Daniel w lwiej jamie), a Psalm 136 powtarza ten sam refren w każdym wersecie. Wspólne odmawianie modlitwy Pańskiej nie jest więc tym, przed czym ostrzega Mt 6,7. Ostrzeżenie dotyczy każdej modlitwy, ułożonej i spontanicznej, w której słowa mają wymusić odpowiedź albo padają bez myśli o ich treści. Słowo tak w zdaniu „Wy więc tak się módlcie” (Mt 6,9) można rozumieć zarazem jako tymi słowami i w tym duchu.

Budowa modlitwy i jej adresat

Po zwróceniu się do Ojca idą trzy prośby z zaimkiem twoje (imię, królestwo, wola) i cztery z zaimkami nam, nas (chleb, przebaczenie, pokusa, wybawienie od złego). Augustyn liczył u Mateusza siedem próśb, a u Łukasza, w krótszym tekście, który znał, pięć. Porządek przypomina dziesięć przykazań: najpierw sprawy Boga, potem sprawy człowieka — przy czym chleb ma w tej modlitwie swoje miejsce tak samo jak królestwo.

Cała modlitwa jest skierowana do Ojca. Tuż przed śmiercią Jeszua mówi uczniom: „O cokolwiek poprosicie Ojca w moje imię, da wam” (J 16,23). Modlitwa idzie więc do Ojca przez Syna, bo „jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus” (1 Tm 2,5; zob. jeden pośrednik). Ducha Świętego Ojciec daje tym, którzy Go o to proszą (Łk 11,13) — Duch jest darem samego Boga. Czy Pismo zna modlitwę kierowaną do samego Jeszui, omawia artykuł Modlitwa do Jeszui.

Ojcze nasz, któryś jest w niebie — tradycyjny tekst polski

W polskich kościołach modlitwa brzmi inaczej niż w UBG, bo tekst liturgiczny zachował dawną polszczyznę:

„Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja jako w niebie, tak i na ziemi. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj. I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. I nie wódź nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode złego. Amen.”

Treść jest ta sama, różni się język. Któryś jest to dawne który jesteś, święć się znaczy niech będzie święcone, jako — jak. Odpuścić to dosłownie puścić wolno, a winowajca ma ten sam rdzeń co być winnym, czyli mieć wobec kogoś dług — oba słowa zachowują grecki obraz długu. Kolejność w niebie, tak i na ziemi idzie za greką, a UBG ją odwraca. Tekst liturgiczny kończy się bez doksologii.

Najczęstsze pytania

Dlaczego Ojcze nasz nazywa się modlitwą Pańską?

Bo pochodzi od Pana, czyli od Jeszui, który nauczył jej uczniów. Sama nazwa nie występuje w Piśmie — to określenie z tradycji, po łacinie oratio dominica.

Czy modlitwę Pańską trzeba odmawiać dosłownie?

Pismo pozwala na jedno i drugie. Łukasz podaje ją jako słowa do wypowiedzenia, Mateusz raczej jako wzór, według którego układa się własną modlitwę. Już to, że obie wersje różnią się sformułowaniami, pokazuje, że nie chodzi o formułę działającą sama przez się.

Czy Bóg wodzi na pokuszenie?

Nie. Jakub pisze, że Bóg „ani sam nikogo nie kusi” (Jk 1,13). Prośba dotyczy ochrony w próbie i siły, by jej nie ulec. Więcej w artykule Czy Bóg kusi człowieka do grzechu?

Jak modlitwa Pańska łączy się z błogosławieństwami?

Obie stoją w Kazaniu na Górze. Błogosławieństwa je otwierają i mówią, kto jest szczęśliwy w oczach Boga; modlitwa stoi w środku i uczy, o co tacy ludzie proszą. Zob. komentarz do ośmiu błogosławieństw.

Czytaj dalej

• Modlitwa i codzienne życie z Pismem — lekcja kursu podstaw wiary o modlitwie w zwykłym dniu.
• Czy Bóg wysłuchuje każdej modlitwy? — o modlitwie, która nie dostaje odpowiedzi od razu.
• Przypowieści Jeszui — przegląd przypowieści, także tych o przebaczeniu i modlitwie.
• Mateusz 6 w różnych przekładach — porównanie tłumaczeń modlitwy werset po wersecie.