Osiem błogosławieństw to otwarcie Kazania na Górze w Ewangelii Mateusza (Mt 5,3-10): osiem krótkich zdań zaczynających się od słowa „Błogosławieni”, w których Jeszua (Jezus) nazywa szczęśliwymi ubogich w duchu, smutnych, cichych, łaknących sprawiedliwości, miłosiernych, czystych sercem, czyniących pokój i prześladowanych. Każde zdanie mówi, kto jest szczęśliwy i dlaczego, a obietnice sięgają do Psalmów i Izajasza. Dwa kolejne wersety (Mt 5,11-12) rozwijają ostatnie błogosławieństwo, a krótszą wersję z czterema „biada” zapisał Łukasz (Łk 6,20-26).
Treść ośmiu błogosławieństw (UBG)
Pełny tekst według Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej. Mateusz poprzedza go krótkim wstępem: Jeszua, „widząc tłumy, wszedł na górę”, usiadł i zaczął nauczać uczniów (Mt 5,1-2). Błogosławieństwa układają się w dwie czwórki, z których każda w ostatnim zdaniu mówi o sprawiedliwości (Mt 5,6 i 5,10), oraz w rozwinięcie skierowane wprost do słuchaczy.
Błogosławieni ubodzy w duchu, ponieważ do nich należy królestwo niebieskie. Błogosławieni, którzy się smucą, ponieważ oni będą pocieszeni. Błogosławieni cisi, ponieważ oni odziedziczą ziemię. Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, ponieważ oni będą nasyceni.
Mt 5,3-6 (UBG)
Błogosławieni miłosierni, ponieważ oni dostąpią miłosierdzia. Błogosławieni czystego serca, ponieważ oni zobaczą Boga. Błogosławieni czyniący pokój, ponieważ oni będą nazwani synami Bożymi. Błogosławieni, którzy cierpią prześladowanie z powodu sprawiedliwości, ponieważ do nich należy królestwo niebieskie.
Mt 5,7-10 (UBG)
Błogosławieni jesteście, gdy z mego powodu będą wam złorzeczyć, prześladować was i mówić kłamliwie wszystko, co złe, przeciwko wam. Radujcie się i weselcie, ponieważ obfita jest wasza nagroda w niebie; tak bowiem prześladowali proroków, którzy byli przed wami.
Mt 5,11-12 (UBG)
Greckie słowa można prześledzić w przekładzie interlinearnym Mateusza 5.
Kazanie na Górze — gdzie stoją błogosławieństwa
Kazanie na Górze to pierwsza wielka mowa Jeszui u Mateusza, obejmująca trzy rozdziały (Mt 5–7). Błogosławieństwa ją otwierają. Dalej idą obrazy soli i światła, słowa o Prawie, sześć zestawień tego, co powiedziano przodkom, z lecz ja wam mówię, nauka o jałmużnie, modlitwie i poście z modlitwą Ojcze nasz w środku, aż po przypowieść o dwóch budowniczych. Mowa kończy się uwagą, że Jeszua uczył „jak ten, który ma moc, a nie jak uczeni w Piśmie” (Mt 7,29). Cały rozdział omawia streszczenie Mateusza 5.
Słuchaczami są uczniowie, a w tle tłumy (Mt 5,1). Błogosławieństwa można więc czytać jako opis ludzi, którzy poszli za Jeszuą, i obietnicę tego, co ich czeka — a nie jako listę warunków dla obcych. Ewangelia nie nazywa góry; tradycja od IV wieku wskazuje wzgórze nad północnym brzegiem Jeziora Galilejskiego (zob. Góra Błogosławieństw).
Co znaczy „błogosławieni”
Grecki przymiotnik makarios (G3107) nie znaczy ten, któremu ktoś błogosławi, lecz szczęśliwy, w położeniu godnym pozazdroszczenia. Odpowiada hebrajskiemu aszrej (H0835), którym zaczyna się Psałterz: „Błogosławiony człowiek, który nie idzie za radą niegodziwych” (Ps 1,1). Takie zdanie nie jest życzeniem, tylko orzeczeniem: temu człowiekowi dobrze się wiedzie w oczach Boga. W grece błogosławieństwa nie mają nawet czasownika — dosłownie szczęśliwi ubodzy w duchu (zob. hasło Makarios).
Czym innym jest błogosławieństwo, którego się udziela — hebrajska beracha, jak w słowach kapłańskich: „Niech ci błogosławi Pan i niech cię strzeże” (Lb 6,24). To prośba i dar przekazywany komuś (zob. Beracha). Błogosławieństwa z Mt 5 niczego nie przekazują; mówią, jak Bóg ocenia położenie ludzi, które świat ocenia odwrotnie. Obietnica pierwszego i ósmego stoi w czasie teraźniejszym — „do nich należy królestwo niebieskie” — a pozostałych w przyszłym: będą pocieszeni, odziedziczą, będą nasyceni, dostąpią, zobaczą, będą nazwani.
Komentarz werset po wersecie
Mt 5,3 — „Błogosławieni ubodzy w duchu”
Greckie ptōchos (G4434) oznacza człowieka biednego do końca, zależnego od innych — tym słowem Łukasz nazywa żebraka Łazarza (Łk 16,20). Łukasz mówi krótko: „Błogosławieni jesteście wy, ubodzy” (Łk 6,20), a Mateusz dodaje w duchu. Nie chodzi o ubóstwo umysłu, lecz o człowieka, który wie, że przed Bogiem nie ma nic swojego. Izajasz zna to wyrażenie niemal dosłownie: Bóg patrzy „na tego, który jest ubogi i skruszony w duchu i który drży na moje słowo” (Iz 66,2) i mieszka „z tym, który jest skruszony i uniżony w duchu” (Iz 57,15).
Obietnica stoi w czasie teraźniejszym: królestwo już należy do takich ludzi. Mateusz pisze zwykle królestwo niebios tam, gdzie Marek i Łukasz mają królestwo Boże. Zwykle tłumaczy się to żydowskim zwyczajem mówienia o Bogu omownie, z szacunku; chodzi o to samo królestwo, a nie o miejsce w niebie, do którego idzie się po śmierci.
Mt 5,4 — „Błogosławieni, którzy się smucą”
Czasownik pentheō (G3996) oznacza żałobę — smutek, którego nie da się ukryć. Obietnica pochodzi wprost z Izajasza. Prorok, na którym spoczywa Duch Jahwe (PAN), zostaje posłany, „abym pocieszył wszystkich płaczących” i „Abym sprawił radość płaczącym w Syjonie” (Iz 61,2-3). Grecki przekład Izajasza używa tu tych samych słów co Mateusz: pocieszyć i tych, którzy są w żałobie. Początek tego fragmentu Jeszua czyta w synagodze w Nazarecie, ale urywa na „miłościwy rok Pana” (Łk 4,19), przed dniem pomsty i przed zdaniem o płaczących (zob. Iz 61 w Nazarecie).
Tekst nie mówi, nad czym płaczą. Pismo zna płacz nad własnym grzechem — „Ofiary dla Boga to duch skruszony” (Ps 51,17) — i nad grzechem miasta: w wizji Ezechiela znak na czole dostają ci, „którzy wzdychają i lamentują nad wszystkimi obrzydliwościami” (Ez 9,4). Łukasz mówi po prostu o łzach tych, którzy płaczą teraz. Ostateczne pocieszenie zapowiada Apokalipsa: „otrze Bóg wszelką łzę z ich oczu” (Ap 21,4).
Mt 5,5 — „Błogosławieni cisi, ponieważ oni odziedziczą ziemię”
To zdanie jest niemal dosłownym cytatem z Psalmu 37: „Lecz pokorni odziedziczą ziemię i będą się rozkoszować obfitością pokoju” (Ps 37,11). Grecki przekład psalmu ma tu te same słowa co Mateusz: praeis (G4235) i odziedziczą ziemię. Hebrajskie anawim oznacza zarazem pokornych i uciśnionych — ludzi, którzy nie wywalczają sobie miejsca siłą (zob. Anaw). Tora mówi, że Mojżesz był „człowiekiem bardzo pokornym” (Lb 12,3), a Jeszua mówi o sobie: „jestem cichy i pokornego serca” (Mt 11,29). Do Jerozolimy wjeżdża jako król „cichy, siedzący na ośle” (Mt 21,5). Cichość nie jest więc słabością, tylko siłą, która nie musi się bronić.
Psalm 37 pięć razy obiecuje ziemię (Ps 37,9.11.22.29.34) i mówi o niej dosłownie: sprawiedliwi „będą na niej mieszkać na wieki” (Ps 37,29). Mateusz nie zamienia ziemi na niebo. Pismo zapowiada nową ziemię: „oczekujemy nowych niebios i nowej ziemi, w których mieszka sprawiedliwość” (2 P 3,13), a zbawieni śpiewają w Apokalipsie: „będziemy królować na ziemi” (Ap 5,10). Cisi nie dostają nagrody gdzie indziej — dostają z powrotem ziemię, z której wypierali ich silniejsi. Szerzej: komentarz do Psalmu 37 i Nowe niebo i nowa ziemia u Izajasza.
Mt 5,6 — „Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości”
Głód i pragnienie to obrazy, które słuchacz zna z własnego ciała. Prorok woła: „O wszyscy spragnieni, przyjdźcie do wód” (Iz 55,1), a psalmista dziękuje Bogu, który „głodną duszę napełnił dobrami” (Ps 107,9). Amos zapowiada głód, ale „nie głód chleba ani pragnienie wody, ale słuchania słów Pana” (Am 8,11).
Sprawiedliwość (dikaiosynē) w Kazaniu na Górze to przede wszystkim życie zgodne z wolą Boga. Jeszua mówi zaraz potem, że sprawiedliwość uczniów ma być „obfitsza niż uczonych w Piśmie i faryzeuszy” (Mt 5,20), i każe szukać „najpierw królestwa Bożego i jego sprawiedliwości” (Mt 6,33); hebrajskie tło omawia hasło Cedaka. Kto łaknie sprawiedliwości, cierpi z powodu jej braku w sobie i wokół siebie. Obietnica używa czasownika chortazō, którym Mateusz opisuje tłum po rozmnożeniu chleba: „I jedli wszyscy do syta” (Mt 14,20). Łukasz mówi o głodzie dosłownym: „Błogosławieni jesteście wy, którzy teraz cierpicie głód” (Łk 6,21).
Mt 5,7 — „Błogosławieni miłosierni”
To jedyne błogosławieństwo, w którym obietnica powtarza słowo z pierwszej części: miłosierni (eleēmones) dostąpią miłosierdzia (eleēthēsontai). W tle stoi hebrajskie chesed, wierna miłość przymierza (zob. Chesed). Micheasz streszcza wymagania Boga słowami: „byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem” (Mi 6,8), a Jeszua dwa razy cytuje Ozeasza: „Miłosierdzia chcę, a nie ofiary” (Mt 9,13; 12,7; zob. zdanie Ozeasza u Mateusza).
Miłosierdzie jest tu czynem, nie samym uczuciem: pomocą dla potrzebującego i darowaniem winy. Jakub ujmuje to od drugiej strony: „Sąd bowiem bez miłosierdzia odbędzie się nad tym, który nie czynił miłosierdzia” (Jk 2,13). Obie strony tej zasady pokazują przypowieści o miłosiernym Samarytaninie i o niemiłosiernym dłużniku.
Mt 5,8 — „Błogosławieni czystego serca”
Wyrażenie pochodzi z Psalmów. Na pytanie „Któż wstąpi na górę Pana?” psalm odpowiada: „Człowiek rąk nieskalanych i czystego serca” (Ps 24,3-4). Czystość serca to niepodzielność: serce, które „nie skłania swej duszy ku marności”, nie gra na dwa fronty i nie udaje. W tym samym kazaniu Jeszua mówi, że kto patrzy na kobietę, by jej pożądać, cudzołoży już „w swoim sercu” (Mt 5,28) — nie unieważnia przykazań, tylko sięga do ich źródła.
Obietnica, że tacy ludzie zobaczą Boga, jest śmiała, bo Tora mówi, że „nie może człowiek ujrzeć mnie i pozostać przy życiu” (Wj 33,20). Nowe Przymierze odnosi ją do czasu po przyjściu Mesjasza: „ujrzymy go takim, jakim jest” (1 J 3,2), a w nowym Jeruzalem słudzy Boga „będą oglądać jego oblicze” (Ap 22,4).
Mt 5,9 — „Błogosławieni czyniący pokój”
Greckie eirēnopoioi (G1518) to słowo złożone: ci, którzy robią pokój. W Nowym Testamencie występuje tylko tutaj; pokrewny czasownik pada też tylko raz, gdy Paweł pisze, że Bóg przez Syna pojednał wszystko, „czyniąc pokój przez krew jego krzyża” (Kol 1,20). Nie chodzi o ludzi spokojnych z natury, lecz o tych, którzy pokój zaprowadzają: godzą skłóconych i sami pierwsi wyciągają rękę. Psalm każe: „szukaj pokoju i dąż do niego” (Ps 34,14), a Paweł: „o ile to od was zależy, ze wszystkimi ludźmi żyjcie w pokoju” (Rz 12,18). Pokój, hebrajski szalom, to w Biblii nie tylko brak wojny, lecz pomyślność i całość życia.
Obietnica — „będą nazwani synami Bożymi” — przypomina Ozeasza, według którego odrzucony lud usłyszy kiedyś: „Wy jesteście synami Boga żywego” (Oz 1,10). Synem nazywa się w języku biblijnym tego, kto jest podobny do ojca. W tym samym rozdziale Jeszua mówi, że miłość do nieprzyjaciół ma sprawić, „Abyście byli synami waszego Ojca, który jest w niebie” (Mt 5,45). Jak to błogosławieństwo pogodzić ze słowami o mieczu z Mt 10,34, wyjaśnia artykuł Co znaczy „nie przyszedłem przynieść pokoju, ale miecz”?
Mt 5,10 — „Błogosławieni, którzy cierpią prześladowanie z powodu sprawiedliwości”
Ostatnie błogosławieństwo ma tę samą obietnicę co pierwsze: „do nich należy królestwo niebieskie”. Te same słowa na początku i na końcu tworzą ramę, co jest głównym argumentem za tym, że błogosławieństw jest osiem. Prześladowani są szczęśliwi nie dlatego, że cierpią, lecz dlatego, że cierpią „z powodu sprawiedliwości” — za życie według woli Boga. Kto cierpi za własne zło, nie jest tu opisany. Piotr pisze niemal tymi samymi słowami: „Ale jeśli nawet cierpicie dla sprawiedliwości, błogosławieni jesteście” (1 P 3,14).
Mt 5,11-12 — „Błogosławieni jesteście” i nagroda w niebie
W tych wersetach zmienia się forma: zamiast trzeciej osoby Jeszua mówi wprost do słuchaczy. Zmienia się też powód prześladowania — już nie sprawiedliwość w ogóle, lecz „z mego powodu”. Prorocy cierpieli za słowo Jahwe; Jeszua mówi o cierpieniu z powodu Niego samego. Uczniowie mają się radować, bo idą drogą proroków: Paszchur „uderzył proroka Jeremiasza, i zakuł go w dyby” (Jr 20,2), a kronikarz pisze o kapłanach i ludzie Judy przed upadkiem Jerozolimy, że „naśmiewali się z jego proroków” (2 Krn 36,16). Apostołowie po chłoście odchodzą sprzed Rady, „ciesząc się, że stali się godni znosić zniewagę dla imienia Jezusa” (Dz 5,41).
Słowa „obfita jest wasza nagroda w niebie” nie znaczą, że uczeń pójdzie po nią do nieba. Nagroda jest przechowywana u Boga, a przyniesie ją Mesjasz: „A oto przyjdę wkrótce, a moja zapłata jest ze mną” (Ap 22,12). Łukasz mówi wprost o odpłacie „przy zmartwychwstaniu sprawiedliwych” (Łk 14,14). O tym, co Pismo mówi o śmierci i nadziei zmartwychwstania, pisze strona po śmierci.
Osiem czy dziewięć błogosławieństw?
Słowo „Błogosławieni” pada w Mt 5,3-11 dziewięć razy. Tradycja mówi jednak zwykle o ośmiu błogosławieństwach i ma po temu powody w samym tekście. Osiem pierwszych zdań ma tę samą formę — trzecia osoba, krótkie orzeczenie i powód — a zamyka je ta sama obietnica królestwa niebieskiego (Mt 5,3 i 5,10). Dziewiąte zdanie jest dłuższe, mówi w drugiej osobie i rozwija temat prześladowania z wersetu 10. Dlatego wielu komentatorów traktuje Mt 5,11-12 jako rozwinięcie ósmego błogosławieństwa. Kto liczy dziewięć, też ma za sobą tekst. Różnica dotyczy liczenia, nie treści.
Błogosławieństwa i „biada” u Łukasza
Łukasz zapisuje podobną mowę w innym miejscu: Jeszua „zszedł z nimi i stanął na równinie” (Łk 6,17), dlatego mówi się o Kazaniu na równinie. Błogosławieństwa są tam cztery, a po nich idą cztery „biada”:
A on podniósł oczy na uczniów i mówił: Błogosławieni jesteście wy, ubodzy, bo wasze jest królestwo Boże. Błogosławieni jesteście wy, którzy teraz cierpicie głód, bo będziecie nasyceni. Błogosławieni jesteście wy, którzy teraz płaczecie, bo śmiać się będziecie. Błogosławieni będziecie, gdy ludzie będą was nienawidzić i gdy was wyłączą spośród siebie, będą was znieważać i odrzucą wasze imię jako niecne z powodu Syna Człowieczego. Radujcie się w tym dniu i weselcie, bo obfita jest wasza nagroda w niebie. Tak samo bowiem ich ojcowie postępowali wobec proroków.
Łk 6,20-23 (UBG)
Lecz biada wam, bogaczom, bo już otrzymaliście waszą pociechę. Biada wam, którzy jesteście nasyceni, bo będziecie cierpieć głód. Biada wam, którzy się teraz śmiejecie, bo będziecie się smucić i płakać. Biada wam, gdy wszyscy ludzie będą dobrze o was mówić, bo tak ich ojcowie postępowali wobec fałszywych proroków.
Łk 6,24-26 (UBG)
Łukasz od początku mówi w drugiej osobie, w błogosławieństwach dwa razy dodaje „teraz” i mówi o biedzie, głodzie i płaczu dosłownie, bez dopowiedzeń w duchu i sprawiedliwości. Każdemu błogosławieństwu odpowiada „biada”: ubogim — bogacze, głodnym — nasyceni, płaczącym — ci, którzy się śmieją, prześladowanym — chwaleni przez wszystkich. Układ błogosławieństw i przekleństw przypomina zakończenie przymierza w Torze (zob. Powtórzonego Prawa 28), a słowo do bogaczy rozwija u Łukasza przypowieść o bogatym głupcu (Łk 12,16-21).
Mateusz i Łukasz sobie nie przeczą. Ubóstwo w duchu nie znosi troski o biednych, a Łukaszowy głód chleba nie znosi głodu sprawiedliwości. Czy to ta sama mowa zapisana dwa razy, czy podobna nauka wygłoszona w dwóch miejscach — tekst nie rozstrzyga.
Błogosławieństwa a Prawo
Zaraz po błogosławieństwach i obrazach soli i światła Jeszua mówi: „Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić” (Mt 5,17). Dodaje, że „ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa” (Mt 5,18), a kto łamie „jedno z tych najmniejszych przykazań”, będzie nazwany najmniejszym w królestwie (Mt 5,19). Błogosławieństwa nie są więc nowym prawem, które zastępuje Torę. Opisują ludzi, w których sercu Prawo działa — miłosiernych, czystych, łaknących sprawiedliwości — i którzy przestrzegają przykazań z miłości, a nie na pokaz. Zbawienie jest z łaski, a posłuszeństwo jest jej owocem (zob. łaska i Prawo oraz dziesięć przykazań).
Najczęstsze pytania
Czy błogosławieństwa są warunkami zbawienia?
Nie są listą zasług. Pierwsze z nich nazywa szczęśliwym kogoś, kto nie ma przed Bogiem nic swojego, a królestwo jest jego darem. Błogosławieństwa opisują, jak wygląda życie ludzi, którzy ten dar przyjęli, i co Bóg im obiecuje.
Czy cisi odziedziczą niebo?
Tekst mówi o ziemi i cytuje Psalm 37, w którym chodzi o ziemię dosłownie. Nadzieją Pisma jest nowa ziemia po przyjściu Mesjasza i zmartwychwstaniu, a nie przeniesienie cichych do nieba.
Czym błogosławieństwa z Kazania na Górze różnią się od modlitwy o błogosławieństwo?
Błogosławieństwa z Mt 5 stwierdzają, kto jest szczęśliwy w oczach Boga. Modlitwa o błogosławieństwo, jak kapłańskie słowa z Lb 6,24-26, prosi Boga o dobro dla kogoś. Takie modlitwy i obietnice zebrano w zestawie wersety o Bożym błogosławieństwie.
Czy cisi to ludzie słabi?
Nie. Pismo nazywa pokornym (hebr. anaw) Mojżesza, który prowadził naród przez pustynię, a cichym — samego Jeszuę. Cichy to ktoś, kto nie walczy o swoje siłą i nie mści się, bo sprawę powierza Bogu.
Czytaj dalej
- Psalm 1 — dwie drogi — psalm, który zaczyna się od tego samego słowa aszrej.
- Wersety o prześladowaniu — teksty dla tych, którzy cierpią z powodu wiary.
- Przypowieści Jeszui — przegląd przypowieści, które rozwijają tematy kazania.
- Mateusz 5 w różnych przekładach — porównanie tłumaczeń błogosławieństw werset po wersecie.
