Beracha (בְּרָכָה, H1293) występuje w Tanach sześćdziesiąt dziewięć razy; odpowiadający jej czasownik błogosławić — trzysta trzydzieści. Polskie błogosławieństwo brzmi jak życzenie: coś, co się wypowiada nad kimś i co może się spełnić albo nie. Hebrajski rzeczownik zachowuje się inaczej. Można go dać, przynieść, przyjąć, zabrać i ukraść, a w kilku miejscach jest po prostu towarem, który ktoś dźwiga na ośle.
Coś, co się daje do ręki
Abigail przywozi Dawidowi chleb, wino, owce i figi, a potem nazywa ten ładunek berachą. Naaman po uzdrowieniu prosi Elizeusza, żeby przyjął od niego berachę, i UBG tłumaczy to słowem dar — trafnie co do sensu, lecz kosztem tożsamości wyrazu. Podobnie Jakub, przekazując stada Ezawowi, mówi o swojej berachy, a przekład znów daje dar.
A on mu powiedział: Twój brat podstępnie przyszedł i wziął twoje błogosławieństwo.
Rdz 27,35
Trzeba to czytać razem: gdy Ezaw traci błogosławieństwo, traci coś, co miało zostać przeniesione na niego jak rzecz. Jego pytanie do ojca, czy została jeszcze jedna beracha, byłoby bez sensu, gdyby chodziło o życzliwe słowo — życzliwych słów nie ma się w ograniczonej liczbie.
Błogosławieństwo jako przydział
Wtedy rozkażę, żeby moje błogosławieństwo przyszło na was w szóstym roku i wyda plon na trzy lata.
Kpł 25,21
W roku szabatowym beracha jest zmierzalna: to plon szóstego roku wystarczający na trzy lata. Nie ma tu nastroju ani przychylności, jest urodzaj. Podobnie w przepisie o mięsie, gdzie wielkość tego, co wolno zjeść, wyznacza to, ile Bóg dał.
Jeśli jednak twoja dusza zapragnie, możesz zabić i jeść mięso według błogosławieństwa Pana, swego Boga, które da tobie we wszystkich twoich bramach. Może je jeść nieczysty i czysty, podobnie jak sarnę albo jelenia.
Pwt 12,15
Formuła według błogosławieństwa Pana znaczy: na miarę tego, co otrzymałeś. Ten sam mechanizm wraca w przepisie o darach przynoszonych trzy razy do roku — każdy daje wedle swojej beracha, czyli wedle plonu, jaki mu wyszedł. W błogosławieństwach Mojżesza rzeczownik opisuje wprost terytorium i zasobność pokolenia.
A o Neftalim powiedział: Neftali, nasycony przychylnością i pełen błogosławieństwa Pana, posiądź zachód i południe.
Pwt 33,23
Człowiek, który jest błogosławieństwem
A uczynię z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i rozsławię twoje imię, i będziesz błogosławieństwem.
Rdz 12,2
Zdanie zamykające tę obietnicę jest w hebrajskim równie rzeczowe: Abram ma być berachą. Nie ma być błogosławiony i nie ma błogosławić — ma nią być. To użycie wraca u Izajasza o Izraelu pośród Egiptu i Asyrii oraz u Zachariasza, gdzie ten sam lud przestaje być przekleństwem, a staje się błogosławieństwem. W obu miejscach rzeczownik oznacza status wobec innych narodów, nie uczucie.
Co traci polski czytelnik
Wyszedłeś mu bowiem naprzeciw z hojnymi błogosławieństwami, koronę szczerozłotą włożyłeś mu na głowę.
Ps 21,3
Tutaj rzeczownik stoi w liczbie mnogiej i w stanie konstruktnym — król zostaje spotkany błogosławieństwami dobra, czyli konkretnymi dobrami. Polskie hojne błogosławieństwa brzmią jak szczodra życzliwość; hebrajskie to raczej wyprawa dóbr wręczona przy powitaniu.
Największa strata dotyczy jednak dyplomacji. Rabszake, wysłannik Asyrii, proponuje mieszkańcom Jerozolimy, żeby uczynili z nim berachę — i UBG oddaje to jako zawarcie przymierza. Przekład ma rację co do sensu, bo jest to formuła kapitulacyjna, ale polski czytelnik nie zobaczy, że najeźdźca użył słowa, którym Izaak przekazuje dziedzictwo Jakubowi. Znika też obraz Ezechiela, w którym błogosławieństwo jest deszczem padającym o właściwej porze.
Czego nie wiemy
Nie ma zgody, czy beracha ma cokolwiek wspólnego z rzeczownikiem berech, kolano, występującym dwadzieścia cztery razy i zapisywanym tymi samymi trzema spółgłoskami. Podobieństwo zapisu jest bezsporne, wyjaśnienie już nie: jedni widzą tu klękanie przed tym, kto błogosławi, inni uznają zbieżność za przypadkową. Teksty nigdy nie stawiają obu wyrazów obok siebie w sposób, który by rozstrzygał, a budowanie na takim skojarzeniu jakiejkolwiek nauki byłoby wnioskowaniem z brzmienia, nie z treści.
Nie wiemy również, jak dokładnie rozumiano nieodwracalność błogosławieństwa. Izaak nie cofa tego, co powiedział Jakubowi, choć wie, że został oszukany, a narrator nie tłumaczy dlaczego. Czy chodzi o świętość wypowiedzianego słowa, o prawo pierworództwa, czy o coś jeszcze — tekst milczy. Wreszcie otwarte pozostaje, czy handlowe i dyplomatyczne użycia tego rzeczownika to przenośnie od znaczenia religijnego, czy odwrotnie: zwykłe słowo z życia codziennego, które dopiero potem zostało wciągnięte do języka przymierza.
Zobacz też: Tanach · Abigail · Jakub · Abram · Izaak · Naaman — znaczenie imienia
