Makarios (μακάριος, transliteracja makarios, Strong G3107) to przymiotnik, od którego zaczyna się osiem najsłynniejszych zdań Nowego Testamentu. W tekście greckim pojawia się 50 razy, a polskie przekłady oddają go niemal zawsze przez „błogosławiony”. Tyle że makarios nie znaczy „obdarzony błogosławieństwem”. Znaczy: szczęśliwy, w godnym pozazdroszczenia położeniu, dobrze ustawiony — a to zupełnie inna kategoria.
Makarios: szczęśliwy w Bożej ocenie
W grece klasycznej makarios opisywał najpierw bogów — istoty wolne od trosk, cierpienia i śmierci — a potem ludzi, którym powiodło się na tyle, że przypominali w tym bogów: zamożnych, zdrowych, cieszących się dobrym losem. Słowo to nie było religijne; było oceną czyjejś sytuacji z zewnątrz. „Szczęściarz”, „można mu zazdrościć”.
Do Pisma trafia jako odpowiednik hebrajskiego aszrej — słowa otwierającego Księgę Psalmów i typowego dla literatury mądrościowej. Aszrej nie jest życzeniem ani błogosławieństwem udzielanym komuś; jest orzeczeniem: dobrze temu człowiekowi, właściwie mu się ułożyło. Tak zaczyna się pierwszy psalm i tak zaczynają się błogosławieństwa z góry.
Kluczowa jest gramatyka. W grece zdania z makarios nie mają czasownika — brzmią dosłownie jak zestawienie dwóch członów: szczęśliwi ubodzy duchem, a zaraz potem powód. To nie jest życzenie ani obietnica na przyszłość, lecz stwierdzenie stanu faktycznego. Interlinia oddaje ten układ przez formy w rodzaju „błogosławieni [są]”, uzupełniając w nawiasie to, czego greka nie musiała pisać.
Gdzie w Piśmie występuje makarios
Pięćdziesiąt wystąpień koncentruje się w kazaniu na górze, w Ewangelii Łukasza, u Jakuba i w Apokalipsie. Najbardziej znane otwiera cały zbiór.
„Błogosławieni ubodzy w duchu, ponieważ do nich należy królestwo niebieskie.” — Mt 5,3 (UBG)
Zdanie jest paradoksem tylko wtedy, gdy rozumiemy makarios poprawnie. Jeszua nie mówi: „ubogim życzę błogosławieństwa”. Mówi: ci ludzie są w położeniu godnym pozazdroszczenia — i podaje powód, który dla obserwatora z zewnątrz jest niewidoczny. Każde z tych zdań ma taką samą budowę: orzeczenie o szczęściu plus uzasadnienie zaczynające się od „ponieważ”. W Ewangelii Łukasza Jeszua koryguje w ten sposób kobietę z tłumu.
„On zaś odpowiedział: Błogosławieni są raczej ci, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go.” — Łk 11,28 (UBG)
Odpowiedź jest przekierowaniem: nie więzy rodzinne decydują o czyimś położeniu, lecz słuchanie słowa Bożego i strzeżenie go. Warto zauważyć, że makarios jest tu przypisany nie do stanu uczuć, lecz do konkretnego postępowania.
Jak makarios działa w tekście
Ewangelia Jana wiąże szczęście wprost z wykonaniem tego, co się poznało — po scenie umywania nóg.
„Jeśli to wiecie, będziecie błogosławieni, gdy tak uczynicie.” — J 13,17 (UBG)
Konstrukcja jest warunkowa i dwustopniowa: wiedza sama nie czyni nikogo szczęśliwym, dopiero wiedza wprowadzona w czyn. To wzorzec powtarzający się w całym Nowym Testamencie i sprzeczny z pobożnością opartą wyłącznie na przekonaniach. W ostatnim rozdziale tej samej ewangelii makarios opisuje z kolei tych, których w scenie nie ma.
„Jezus mu powiedział: Tomaszu, uwierzyłeś, ponieważ mnie ujrzałeś. Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli.” — J 20,29 (UBG)
Zdanie skierowane jest ponad głową Tomasza do czytelników — do wszystkich, którzy nie zobaczą, a uwierzą. Jakub natomiast używa makarios wobec ludzi w sytuacji, którą nikt sobie nie wybiera.
„Błogosławiony człowiek, który znosi próbę, bo gdy zostanie wypróbowany, otrzyma koronę życia, którą obiecał Pan tym, którzy go miłują.” — Jk 1,12 (UBG)
Człowiek pod próbą nie wygląda na szczęściarza i sam się tak nie czuje. Makarios nie jest jednak opisem samopoczucia — jest werdyktem o czyimś rzeczywistym położeniu, wydanym z perspektywy końca, a nie chwili.
Czego nie oddaje polskie „błogosławiony”
Polszczyzna używa jednego słowa na dwa różne greckie i dwa różne hebrajskie. Makarios to „szczęśliwy”, ale istnieje też grecki przymiotnik eulogetos, odpowiadający hebrajskiemu baruch, który znaczy „błogosławiony” w sensie ścisłym: ten, o kim mówi się dobrze, kogo się wysławia, komu udzielono błogosławieństwa. Gdy w polskim tekście oba wracają jako „błogosławiony”, różnica znika całkowicie.
A różnica jest zasadnicza. Baruch opisuje kierunek: ktoś komuś błogosławi — Bóg człowiekowi albo człowiek Bogu. Makarios nie ma kierunku, tylko ocenę stanu. W pierwszym wypadku coś zostaje udzielone, w drugim coś zostaje stwierdzone. Dodatkowo polskie „błogosławiony” zdążyło nabrać zabarwienia kościelnego i kojarzy się z tytułem nadawanym zmarłym albo z uroczystą formułą — a greckie słowo było potoczne i mogło paść na targu.
Najlepiej widać stratę tam, gdzie Jeszua odpowiada zniechęconemu Janowi Chrzcicielowi siedzącemu w więzieniu.
„A błogosławiony jest ten, kto się nie zgorszy z mojego powodu.” — Mt 11,6 (UBG)
Po polsku brzmi to jak uroczyste orzeczenie. W grece jest to zdanie o wiele bardziej bezpośrednie: dobrze temu, kto się o mnie nie potknie. Jeszua nie udziela Janowi błogosławieństwa — nazywa po imieniu jego sytuację i mówi, gdzie leży granica między szczęściem a zgorszeniem.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Makarios jest w Nowym Testamencie narzędziem odwracania rankingów. Świat mierzy powodzenie zamożnością, bezpieczeństwem i uznaniem; zdania z makarios ogłaszają za szczęśliwych ubogich, płaczących, prześladowanych i wytrwałych pod próbą. To nie pociecha typu „będzie lepiej”, tylko twierdzenie o tym, jak sprawy mają się naprawdę — choć z zewnątrz wyglądają odwrotnie.
Warto też zauważyć, komu Pismo przypisuje makarios w swoich ostatnich rozdziałach. Nie ludziom o określonych przeżyciach, lecz tym, którzy coś czynią albo w czymś mają udział.
„Błogosławiony i święty ten, kto ma udział w pierwszym zmartwychwstaniu. Nad nimi druga śmierć nie ma władzy, lecz będą kapłanami Boga i Chrystusa i będą z nim królować tysiąc lat.” — Ap 20,6 (UBG)
Szczęśliwy jest tu ten, kto ma udział w pierwszym zmartwychwstaniu — a więc nadzieja znów zostaje związana z powstaniem z martwych, nie z losem po śmierci. Ostatnie błogosławieństwo Apokalipsy idzie w tę samą stronę.
„Błogosławieni, którzy wypełniają jego przykazania, aby mieli prawo do drzewa życia i aby weszli przez bramy do miasta.” — Ap 22,14 (UBG)
Kryterium jest tu wypełnianie przykazań, a nagrodą dostęp do drzewa życia i wejście przez bramy miasta. Czytając Pismo z makarios w tle, warto więc za każdym razem sprawdzać, co dokładnie zostaje uznane za powód szczęścia — bo Nowy Testament wskazuje na to bardzo konkretnie, a polskie „błogosławiony” łatwo zamienia te zdania w podniosłą, lecz pustą formułę.
Zobacz też: Tekst interlinearny · Jeszua (Jezus) · Ewangelia Jana · Jakub · Baruch — znaczenie imienia
