Przypowieść o bogatym głupcu opowiada o rolniku, który po obfitym zbiorze planuje większe spichlerze i lata wygody, a tej samej nocy traci życie. Jeszua (Jezus) mówi nią, że życie nie zależy od nadmiaru dóbr, a kto gromadzi tylko dla siebie, zostaje z niczym wobec Boga. Przypowieść zapisał tylko Łukasz (Łk 12,13-21).
W skrócie
- Gdzie: Łk 12,13-21 (zob. streszczenie Łukasza 12).
- Komu i kiedy: tłumowi, po prośbie człowieka, który chciał, by Jeszua rozstrzygnął spór o spadek z bratem; w czasie drogi do Jerozolimy.
- Główny sens: chciwość myli bezpieczeństwo z posiadaniem; życie jest w ręku Boga, a prawdziwe bogactwo to bogactwo „w Bogu”.
- Kluczowy werset: „Tak jest z każdym, kto gromadzi skarby dla siebie, a nie jest bogaty w Bogu” (Łk 12,21).
- Ciąg dalszy: nauka o tym, by się nie troszczyć, i o skarbie w niebie (Łk 12,22-34).
Treść przypowieści (UBG)
Pełny tekst razem ze sceną, która przypowieść wywołała. Grecki tekst słowo po słowie jest w interlinii Łukasza 12.
I powiedział mu ktoś z tłumu: Nauczycielu, powiedz memu bratu, aby podzielił się ze mną spadkiem. Lecz on mu odpowiedział: Człowieku, któż mnie ustanowił sędzią albo rozjemcą między wami? Powiedział też do nich: Uważajcie i strzeżcie się chciwości, gdyż nie od tego, że ktoś ma obfitość dóbr, zależy jego życie. I opowiedział im przypowieść: Pewnemu bogatemu człowiekowi pole przyniosło obfity plon. I rozważał w sobie: Cóż mam zrobić, skoro nie mam gdzie zgromadzić moich plonów? Powiedział więc: Zrobię tak: zburzę moje spichlerze, a zbuduję większe i zgromadzę tam wszystkie moje plony i moje dobra. I powiem mojej duszy: Duszo, masz wiele dóbr złożonych na wiele lat; odpoczywaj, jedz, pij i wesel się. Ale Bóg mu powiedział: Głupcze, tej nocy zażądają od ciebie twojej duszy, a to, co przygotowałeś, czyje będzie? Tak jest z każdym, kto gromadzi skarby dla siebie, a nie jest bogaty w Bogu.
Łk 12,13-21 (UBG)
Kontekst: komu i dlaczego Jeszua to opowiedział
Ktoś z tłumu prosi: „Nauczycielu, powiedz memu bratu, aby podzielił się ze mną spadkiem” (Łk 12,13). Z taką sprawą można było przyjść do nauczyciela Prawa, bo dziedziczenie reguluje Tora — pierworodny dostaje podwójną część (Pwt 21,17), a gdy nie ma syna, dziedziczy córka (Lb 27,8). Jeszua odmawia roli sędziego słowami, które przypominają zarzut wobec Mojżesza: „Któż cię ustanowił przełożonym i sędzią nad nami?” (Wj 2,14). Nie mówi, który z braci ma rację. Mówi o tym, co leży pod sporem: „Uważajcie i strzeżcie się chciwości” (Łk 12,15). Greckie słowo to pleoneksia, dosłownie mieć więcej, czyli chcieć ponad swoją część (zob. pleoneksja — chciwość).
Ten sam rozdział zaczyna się od ostrzeżenia przed obłudą faryzeuszy i od słów, by nie bać się tych, którzy mogą zabić ciało (Łk 12,1-5). Po przypowieści Jeszua zwraca się do uczniów: „Nie troszczcie się o wasze życie, co będziecie jeść” (Łk 12,22). Kruki „nie mają spiżarni ani spichlerza, a jednak Bóg je żywi” (Łk 12,24). Fragment kończy się wezwaniem, by sprzedawać, dawać jałmużnę i mieć „skarb w niebie, którego nie ubywa” (Łk 12,33). Dalej idzie przypowieść o sługach czekających na powrót pana (Łk 12,35-40). Bogacz myślał o latach, a uczniowie mają myśleć o przyjściu Pana.
Realia I wieku
Bogacz jest właścicielem ziemi, a jego problemem jest nadmiar, nie brak. Zboże przechowywano w spichlerzach i magazynach; burzenie starych, by postawić większe, to inwestycja kogoś, kto jest pewny kolejnych zbiorów. Samo gromadzenie zapasów Pismo zna jako mądrość: Józef w latach urodzaju „zgromadził całą żywność tych siedmiu lat” (Rdz 41,48), by przetrwać głód. Różnica polega na tym, dla kogo i po co się gromadzi.
Słowa „odpoczywaj, jedz, pij i wesel się” (Łk 12,19) mają w Piśmie dwa echa. Kohelet chwali radość z jedzenia i picia jako dar: „nie ma dla człowieka nic lepszego pod słońcem nad to, by jadł, pił i radował się” (Koh 8,15), i dodaje, że to pochodzi „z ręki Boga” (Koh 2,24). Izajasz cytuje mieszkańców Jerozolimy, którzy w obliczu klęski mówią: „Jedzmy, pijmy, bo jutro umrzemy” (Iz 22,13). Bogacz brzmi jak Kohelet, ale bez Boga, który daje — i bez jutra, którego się nie spodziewa.
Znaczenie
Zasada podana na początku i na końcu
Jeszua otacza przypowieść dwoma zdaniami, które mówią, jak ją czytać. Przed nią: „nie od tego, że ktoś ma obfitość dóbr, zależy jego życie” (Łk 12,15). Po niej: tak jest z każdym, kto gromadzi „dla siebie, a nie jest bogaty w Bogu” (Łk 12,21). Wykład nie potępia urodzaju ani pracy. Potępia gromadzenie, które kończy się na sobie.
Rozmowa z samym sobą
Bogacz „rozważał w sobie” (Łk 12,17) i nie radzi się nikogo — ani Boga, ani sąsiada, ani ubogiego. W jego monologu powtarzają się słowa moje: moje plony, moje spichlerze, moje dobra, moja dusza. Nie pada ani jedno słowo o tym, że plon przyniosło pole, a deszcz dał Bóg. Jedynym rozmówcą, którego sobie wyobraża, jest on sam: „powiem mojej duszy” (Łk 12,19). Pierwszym, który przerywa ten monolog, jest Bóg.
„Głupcze” — w sensie biblijnym
Głupiec w Piśmie to nie ktoś mało inteligentny, tylko ktoś, kto żyje tak, jakby Boga nie było (por. Ps 14,1). Bogacz dobrze liczył plony, ale źle liczył czas. Psalm 49 opisuje go dokładnie: ludzie bogaci „Myślą, że ich domy są wieczne” (Ps 49,11), a przecież człowiek, gdy umrze, „niczego ze sobą nie weźmie” (Ps 49,17). Kohelet skarży się, że owoc swojego trudu musi zostawić następcy — „A kto wie, czy będzie mądry, czy głupi?” (Koh 2,19). Pytanie Boga z przypowieści — „a to, co przygotowałeś, czyje będzie?” (Łk 12,20) — wraca do sporu o spadek, od którego wszystko się zaczęło.
Dusza, której zażądają — czyli życie
Słowo oddane w UBG jako „dusza” to po grecku psychē. Łukasz używa go w tym fragmencie pięć razy: trzy razy w Łk 12,19-20, gdzie UBG pisze „dusza”, i dwa razy w Łk 12,22-23, gdzie przy tym samym greckim słowie pisze „życie”: „Życie jest czymś więcej niż pokarm” (Łk 12,23). Bogacz mówi więc do siebie, do swojego życia, a Bóg zapowiada, że tej nocy to życie się skończy. Tekst nie opisuje duszy, która opuszcza ciało i idzie na sąd. Mówi o śmierci i o tym, że zgromadzone dobra przejdą na innych. O greckim słowie pisze hasło psyche — dusza, a o stanie umarłych — po śmierci.
Czasownik „zażądają” to po grecku apaiteō — ten sam, który w Łk 6,30 UBG oddaje jako upominanie się o zwrot. Życie jest tu czymś, o co upomina się właściciel, a nie własnością bogacza. Liczba mnoga („zażądają”) bywa rozumiana jako bezosobowy sposób mówienia o działaniu Boga; tekst nie mówi, kto przychodzi.
Bogaty w Bogu
Ciąg dalszy mówi, co znaczy być bogatym w Bogu: szukać królestwa (Łk 12,31), dawać jałmużnę i mieć skarb, którego złodziej nie ukradnie, bo „gdzie jest wasz skarb, tam będzie też wasze serce” (Łk 12,34). Ten skarb jest u Boga, a uczniowie dostaną go razem z królestwem, które Ojciec postanowił im dać (Łk 12,32). Piotr pisze o dziedzictwie zachowanym w niebie (1 P 1,4), ale nadzieja dotyczy przyjścia Pana i zmartwychwstania, a nie przeniesienia duszy do nieba w chwili śmierci. Dlatego tuż potem Jeszua mówi o sługach, których pan „gdy przyjdzie, zastanie czuwających” (Łk 12,37).
Najczęstsze błędne odczytania
Przypowieść potępia bogactwo i planowanie
Bogacz nie jest nazwany złodziejem ani oszustem. Plon przyniosło mu pole, a gromadzenie zapasów samo w sobie Pismo chwali, jak u Józefa. Głupota polega na tym, że plan obejmuje tylko jego samego i zakłada czas, którego nie ma. Jakub mówi do ludzi planujących handel: „Wy, którzy nie wiecie, co jutro będzie” (Jk 4,14), i każe dodawać: jeśli Pan zechce. Paweł nie zakazuje bogatym bogactwa, tylko każe im nie pokładać w nim nadziei i dzielić się z innymi (1 Tm 6,17-18). Chciwość nazywa zaś bałwochwalstwem (Kol 3,5), a już dziesiąte przykazanie zakazuje pożądania cudzej własności (Wj 20,17; zob. dziesięć przykazań).
Tej nocy dusza bogacza poszła na sąd
Przypowieść mówi o końcu życia, a nie o wędrówce duszy. Ten sam rozdział zapowiada rozliczenie przy powrocie pana (Łk 12,35-48), a Pismo mówi, że umarli „o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5; zob. Koheleta 9,5 i Psalm 146,4). Pytanie Boga dotyczy zgromadzonych dóbr, nie miejsca pobytu duszy.
To ta sama historia co bogacz i Łazarz albo bogaty młodzieniec
Przypowieść o bogaczu i Łazarzu (Łk 16,19-31) to inna opowieść, z innym celem i z obrazami, które bywają mylnie brane za opis zaświatów (zob. czy bogacz i Łazarz to opis piekła). Rozmowa z bogatym dostojnikiem (Łk 18,18-23) nie jest przypowieścią, tylko wydarzeniem: Jeszua stawia konkretnemu człowiekowi konkretne wezwanie (zob. czy trzeba oddać wszystko ubogim). Wspólny jest temat bogactwa, ale każdy z tych tekstów mówi o czym innym.
Czytaj dalej
- Przypowieści Jeszui — przegląd wszystkich omówień.
- Jak czytać przypowieści.
- Quiz o przypowieściach Jeszui.
- Przypowieść o siewcy — ciernie to troski i ułuda bogactwa.
- Wersety o bogactwie.
- Streszczenie Psalmu 49 — bogactwo, którego nie zabiera się ze sobą.
