Psyche (ψυχή, transliteracja psuchē, Strong G5590) to greckie słowo, które trafiło do polszczyzny jako „psychika”, a do przekładów Nowego Testamentu jako „dusza”. W tekście greckim pojawia się 106 razy — i już sam rozkład polskich odpowiedników pokazuje, że coś się w tłumaczeniu rozjeżdża: ta sama psyche jest u nas 34 razy „duszą”, a 32 razy po prostu „życiem”.
Psyche: oddech, życie, żywa istota
W grece klasycznej psyche wywodzi się od czasownika oznaczającego oddychanie i chłodzenie powietrzem. Najpierw jest więc tchnieniem, potem życiem, które w tym tchnieniu się objawia, wreszcie tym, co żyje — istotą ożywioną. Dopiero filozofia, przede wszystkim platońska, nadbudowała nad tym znaczenie czwarte: niematerialną, nieśmiertelną cząstkę uwięzioną w ciele.
Autorzy Nowego Testamentu nie sięgają jednak po psyche przez Platona, lecz przez grecki przekład Starego Testamentu. Tam psyche jest standardowym odpowiednikiem hebrajskiego nefesz — słowa, które w Księdze Rodzaju opisuje zarówno zwierzęta, jak i człowieka, i które oznacza „istotę żyjącą”. Człowiek w hebrajskim ujęciu nie ma nefesz jak posiadanego przedmiotu; człowiek nefesz jest.
Stąd zakres psyche w Nowym Testamencie: życie jako takie, życie konkretnego człowieka, pojedyncza osoba (w Dziejach liczy się nawróconych i ocalonych właśnie w „duszach”), wreszcie wewnętrzne, świadome „ja” z jego pragnieniami i uczuciami. Wszystko to mieści się w jednym słowie i wszystko to jest życiem stworzonym — a nie cząstką boskości.
Gdzie w Piśmie występuje psyche
Sto sześć wystąpień rozkłada się na ewangelie, Dzieje, listy i Apokalipsę. Najlepszym wprowadzeniem są miejsca, w których polski przekład sam rezygnuje ze słowa „dusza”, bo brzmiałoby ono absurdalnie.
„Bo kto chce zachować swoje życie, straci je, a kto straci swoje życie z mojego powodu i dla ewangelii, ten je zachowa.” — Mk 8,35 (UBG)
W grece wszystkie cztery wyrazy oddane tu jako „życie” to psyche. Zdanie mówi zatem dosłownie: kto chce zachować swoją duszę, straci ją. Gdyby psyche była nieśmiertelną cząstką, której z definicji nie da się utracić, zdanie to nie miałoby sensu. To samo słowo pada, gdy Jeszua mówi o tym, co daje za owce.
„Jak mnie zna Ojciec, i ja znam Ojca; i oddaję moje życie za owce.” — J 10,15 (UBG)
Oddaje swoją psyche — czyli swoje życie, siebie samego. Nie oddaje „części siebie”, tylko idzie na śmierć. Kilka wersetów wcześniej i później to samo słowo znaczy dokładnie to samo, choć polski czytelnik widzi raz „życie”, raz „duszę”.
Jak psyche działa w tekście
W rozmowie o cenie naśladowania Jeszua stawia psyche na jednej szali z całym światem.
„Cóż pomoże człowiekowi, choćby cały świat pozyskał, a na swojej duszy poniósł szkodę? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?” — Mt 16,26 (UBG)
Zestawienie ma sens handlowy: człowiek może zyskać wszystko i przegrać to jedno, czego nie odkupi żadnym majątkiem — własne życie. Najtrudniejsze zdanie o psyche pada natomiast w mowie o prześladowaniach.
„Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz nie mogą zabić duszy. Bójcie się raczej tego, który może i duszę, i ciało zatracić w piekielnym ogniu.” — Mt 10,28 (UBG)
Tekst mówi dwie rzeczy naraz i obie trzeba wziąć poważnie. Po pierwsze: człowiek może zabić ciało, ale nie sięgnie psyche — nie ma władzy nad twoim życiem w ostatecznym sensie. Po drugie: Bóg może zatracić i duszę, i ciało. Psyche jest więc czymś, co da się zniszczyć, a to wyklucza rozumienie jej jako z natury niezniszczalnej. W innym miejscu psyche pojawia się na liście tego, czym mamy kochać Boga.
„A Jezus mu odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i całym swym umysłem.” — Mt 22,37 (UBG)
Serce, dusza i umysł nie są tu trzema przegródkami człowieka, lecz spiętrzeniem wyrazów, które razem znaczą „całym sobą”. Tak działa hebrajska retoryka i tak trzeba czytać to zdanie.
Czego nie oddaje polskie słowo „dusza”
Polska „dusza” przychodzi do nas obciążona wiekami filozofii i pobożności. Słysząc ją, odruchowo myślimy o czymś, co mieszka w ciele jak lokator w mieszkaniu, opuszcza je przy śmierci i dalej żyje samodzielnie. Nic z tego nie wynika z greckiego psyche — i właśnie dlatego tłumacze musieli w połowie miejsc uciec się do słowa „życie”. Ta niekonsekwencja nie jest błędem przekładu; jest śladem, że jedno polskie słowo nie obsługuje całego zakresu greckiego oryginału.
Skutek jest taki, że rozdzielamy zdania, które w oryginale mówią o tym samym. W kazaniu Piotra w dniu Pięćdziesiątnicy psyche Mesjasza jest w krainie umarłych — i stamtąd zostaje wyprowadzona.
„Nie zostawisz bowiem mojej duszy w piekle i nie dasz swojemu Świętemu doznać zniszczenia.” — Dz 2,27 (UBG)
Piotr cytuje Psalm 16 i dowodzi nim nie tego, że dusza Jeszui przebywała gdzieś w szczęśliwości, lecz tego, że Bóg wskrzesił go z martwych. Psalm mówi o człowieku, który nie został pozostawiony w grobie. Nadzieją jest tu zmartwychwstanie, a nie bezcielesne trwanie.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Od rozumienia psyche zależy odpowiedź na pytanie, czego właściwie oczekujemy. Jeśli dusza jest nieśmiertelna z natury, zmartwychwstanie staje się dodatkiem do czegoś, co i tak już trwa. Jeśli psyche to życie, które Bóg dał i które człowiek może stracić, wtedy zmartwychwstanie jest samym rdzeniem nadziei — i dokładnie tak stawia sprawę Nowy Testament.
Nie znaczy to, że każde zdanie o duszy trzeba czytać płasko. Paweł potrafi wymienić trzy określenia obok siebie.
„A sam Bóg pokoju niech was w pełni uświęci, a cały wasz duch, dusza i ciało niech będą zachowane bez zarzutu na przyjście naszego Pana Jezusa Chrystusa.” — 1Tes 5,23 (UBG)
To nie jest wykład anatomii człowieka, tylko modlitwa o zachowanie całego człowieka bez zarzutu — i warto zauważyć, na kiedy: na przyjście Pana. Punktem docelowym jest powrót Mesjasza, nie chwila śmierci.
Praktycznie rzecz biorąc, warto przy każdej „duszy” w polskim tekście sprawdzić, czy zdanie nie stanie się jaśniejsze, gdy wstawić „życie” albo „mnie samego”. Bardzo często stanie się. A tam, gdzie Jeszua obiecuje odpoczynek dla dusz, obiecuje go całym zmęczonym ludziom.
„Weźcie na siebie moje jarzmo i uczcie się ode mnie, że jestem cichy i pokornego serca, a znajdziecie odpoczynek dla waszych dusz.” — Mt 11,29 (UBG)
Odpoczynek dla psyche to nie ulga dla niewidzialnej cząstki wewnątrz człowieka, lecz wytchnienie dla całego człowieka pod jarzmem Mesjasza. Tak samo jak zbawienie psyche oznacza ocalenie całej osoby — z ciałem, imieniem i historią — na dzień zmartwychwstania.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Piotr · Paweł — znaczenie imienia
