Przypowieści uchodzą za najprzystępniejszą część nauczania Jeszui. Jego własne wyjaśnienie, dlaczego ich używa, idzie w przeciwną stronę i lepiej zacząć właśnie od niego. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Podany powód
Wtedy uczniowie podeszli i zapytali go: Dlaczego mówisz do nich w przypowieściach? A on odpowiedział im: Wam dano poznać tajemnice królestwa niebieskiego, ale im nie jest dane. Kto bowiem ma, temu będzie dodane i będzie miał w obfitości, ale kto nie ma, zostanie mu zabrane nawet to, co ma. Dlatego mówię do nich w przypowieściach, bo patrzą, a nie widzą, i słuchają, a nie słyszą ani nie rozumieją.
Mt 13,10-13
A gdy był sam, pytali go ci, którzy przy nim byli z dwunastoma, o tę przypowieść. A on im odpowiedział: Wam dano poznać tajemnicę królestwa Bożego. Tym zaś, którzy są na zewnątrz, wszystko podaje się w przypowieściach; Aby patrząc, patrzyli, a nie widzieli i słysząc, słyszeli, a nie zrozumieli, by się czasem nie nawrócili i nie były im przebaczone grzechy.
Mk 4,10-12
Uczniowie pytają wprost i dostają odpowiedź, której nikt by nie wymyślił dla celów pedagogicznych. Przypowieść nie służy tu ułatwieniu — służy rozdzieleniu słuchaczy. Wersja Marka jest jeszcze ostrzejsza od Mateuszowej, bo mówi o tym, by patrząc nie widzieli i by nie zostało im przebaczone.
A on powiedział: Idź i powiedz temu ludowi: Słuchajcie uważnie, ale nie rozumiejcie, patrzcie uważnie, ale nie poznawajcie. Zatwardź serce tego ludu, uczyń jego uszy ciężkimi do słuchania i zaślep jego oczy, aby nie widział swoimi oczami, nie słyszał swoimi uszami i nie zrozumiał swoim sercem, aby nie nawrócił się i nie był uzdrowiony.
Iz 6,9-10
I spełnia się na nich proroctwo Izajasza, które mówi: Słuchając, będziecie słyszeć, ale nie zrozumiecie i patrząc, będziecie widzieć, ale nie zobaczycie. Utyło bowiem serce tego ludu, stępiały ich uszy i zamknęli swe oczy, żeby przypadkiem oczami nie widzieli ani uszami nie słyszeli, a sercem nie zrozumieli i nie nawrócili się, i żebym ich nie uzdrowił.
Mt 13,14-15
Źródłem tego sformułowania jest posłanie Izajasza. Prorok zostaje wysłany do ludu, którego serce już jest zatwardziałe. Jeszua odnosi te słowa do swoich słuchaczy i przez to umieszcza własną służbę w tej samej sytuacji.
Druga strona tego samego
I w wielu takich przypowieściach mówił im słowo, stosownie do tego, jak mogli słuchać. A bez przypowieści nie mówił do nich. Na osobności zaś wykładał wszystko swoim uczniom.
Mk 4,33-34
To wszystko mówił Jezus do tłumu w przypowieściach, a bez przypowieści nic do nich nie mówił; Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka: Otworzę moje usta w przypowieściach, wypowiem rzeczy ukryte od założenia świata.
Mt 13,34-35
Otworzę moje usta do przypowieści, opowiem starodawne tajemnice;
Ps 78,2
Obok twardego powodu stoi łagodniejszy. Mówił stosownie do tego, jak mogli słuchać, a uczniom wykładał wszystko na osobności. Mateusz dodaje odniesienie do psalmu o otwarciu ust w przypowieściach i o rzeczach ukrytych. Oba wątki są w tekście i nie należy wybierać wygodniejszego.
Reguła jednego punktu
Powszechnie powtarza się zasadę, że przypowieść ma jeden główny punkt, a wykładanie każdego szczegółu prowadzi na manowce. Zasada jest praktyczna i chroni przed nadużyciami. Trzeba jednak powiedzieć wprost, że w Piśmie nie ma jej nigdzie. Nikt jej nie formułuje.
Wysłuchajcie więc przypowieści o siewcy. Gdy ktoś słucha słowa o królestwie, a nie rozumie, przychodzi zły i porywa to, co zostało zasiane w jego sercu. To jest ten posiany przy drodze. A posiany na miejscach skalistych to ten, który słucha słowa i natychmiast z radością je przyjmuje. Nie ma jednak w sobie korzenia, lecz trwa do czasu. Gdy bowiem przychodzi ucisk albo prześladowanie z powodu słowa, zaraz się gorszy. A posiany między ciernie to ten, który słucha słowa, ale troski tego świata i ułuda bogactwa zagłuszają słowo i staje się on bezowocny. A posiany na dobrej ziemi to ten, który słucha słowa i rozumie je. On też wydaje plon: jeden stokrotny, inny sześćdziesięciokrotny, a jeszcze inny trzydziestokrotny.
Mt 13,18-23
Co gorsza dla tej zasady, jedyne pełne wyjaśnienie podane przez samego Jeszuę idzie punkt po punkcie. Droga, miejsca skaliste, ciernie i dobra ziemia dostają osobne znaczenia, a nawet ptaki i słońce mają odpowiedniki w opowieści. Jest to wykład szczegół po szczególe. Kto powołuje regułę jednego punktu przeciw czyjemuś odczytaniu, powołuje regułę, której autor przypowieści sam nie stosował.
Ostrożniejsze sformułowanie brzmiałoby tak: znaczenie mają te elementy, którym Pismo gdzie indziej nadaje znaczenie, a reszta jest tłem. To jednak również jest nasza reguła, wyprowadzona z jednego przykładu.
Przypadek sporny
Był pewien bogaty człowiek, który ubierał się w purpurę i bisior i wystawnie ucztował każdego dnia. Był też pewien żebrak, imieniem Łazarz, który leżał u jego wrót owrzodziały; Pragnął on nasycić się okruchami, które spadały ze stołu bogacza. Nadto i psy przychodziły i lizały jego wrzody. I umarł żebrak, i został zaniesiony przez aniołów na łono Abrahama. Umarł też bogacz i został pogrzebany. A będąc w piekle i cierpiąc męki, podniósł oczy i ujrzał z daleka Abrahama i Łazarza na jego łonie. Wtedy zawołał: Ojcze Abrahamie, zmiłuj się nade mną i poślij Łazarza, aby umoczył koniec swego palca w wodzie i ochłodził mi język, bo cierpię męki w tym płomieniu. I powiedział Abraham: Synu, wspomnij, że za życia odebrałeś swoje dobro, podobnie jak Łazarz zło. A teraz on doznaje pociechy, a ty cierpisz męki. I oprócz tego wszystkiego między nami a wami jest utwierdzona wielka przepaść, aby ci, którzy chcą stąd przejść do was, nie mogli, ani stamtąd przejść do nas. A on powiedział: Proszę cię więc, ojcze, abyś posłał go do domu mego ojca. Mam bowiem pięciu braci – niech im da świadectwo, żeby i oni nie przyszli na to miejsce męki. Lecz Abraham mu powiedział: Mają Mojżesza i Proroków, niech ich słuchają. A on odpowiedział: Nie, ojcze Abrahamie, lecz jeśli ktoś z umarłych przyjdzie do nich, będą pokutować. I powiedział do niego: Jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby ktoś zmartwychwstał, nie uwierzą.
Łk 16,19-31
Opowieść o bogaczu i Łazarzu bywa używana jako opis stanu umarłych. Trzeba zauważyć dwie rzeczy. Po pierwsze, tekst nie nazywa jej przypowieścią — i to jest realny argument tych, którzy czytają ją dosłownie. Po drugie, żadna inna przypowieść nie podaje imienia postaci, co również bywa przywoływane po tej samej stronie.
Po stronie odczytania obrazowego stoi treść: rozmowa przez przepaść, palec, woda i język trudno układają się w opis stanu bezcielesnego. Rozstrzygnięcia jednak w tekście nie ma i uczciwie jest to powiedzieć, zamiast przedstawiać jedno z odczytań jako oczywiste.
Dalsze przykłady
A Jezus, odpowiadając, znowu mówił do nich w przypowieściach tymi słowy: Królestwo niebieskie podobne jest do króla, który wyprawił wesele swemu synowi. I posłał swe sługi, aby wezwali zaproszonych na wesele, ale oni nie chcieli przyjść. Ponownie posłał inne sługi, mówiąc: Powiedzcie zaproszonym: Oto przygotowałem moją ucztę, zabito moje woły i tuczne zwierzęta i wszystko jest gotowe. Chodźcie na wesele. Lecz oni zlekceważyli to i odeszli, jeden na swoje pole, a inny do swego kupiectwa; A inni schwytali jego sługi, znieważyli ich i zabili. Gdy król to usłyszał, rozgniewał się, a posławszy swoje wojska, wytracił tych morderców i spalił ich miasto. Potem powiedział swoim sługom: Wesele wprawdzie jest gotowe, lecz zaproszeni nie byli godni. Idźcie więc na rozstaje dróg i zaproście na wesele wszystkich, których spotkacie. Wtedy słudzy ci wyszli na drogi i zgromadzili wszystkich, których spotkali, złych i dobrych. I sala weselna napełniła się gośćmi. A gdy król wszedł, aby zobaczyć gości, ujrzał tam człowieka, który nie był ubrany w strój weselny. I zapytał go: Przyjacielu, jak tu wszedłeś, nie mając stroju weselnego? A on zaniemówił. Wtedy król powiedział sługom: Zwiążcie mu nogi i ręce, weźcie go i wrzućcie do ciemności zewnętrznych. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów. Wielu jest bowiem wezwanych, lecz mało wybranych.
Mt 22,1-14
Powiedział też: Pewien człowiek miał dwóch synów. I powiedział młodszy z nich do ojca: Ojcze, daj mi część majątku, która na mnie przypada. Podzielił więc majątek między nich. Po kilku dniach młodszy syn, zabrawszy wszystko, odjechał w dalekie strony i roztrwonił tam swój majątek, żyjąc rozpustnie.
Łk 15,11-13
Przypowieść o weselu zawiera elementy, które łatwo rozpoznać, i takie, przy których wykładnie się rozchodzą — jak strój weselny czy spalenie miasta. Opowieść o dwóch synach ma z kolei zakończenie ze starszym bratem, którego zwykle się nie omawia, choć zajmuje w niej tyle samo miejsca. Oba przykłady pokazują, że wybór, co uznać za istotne, robi czytelnik.
A on im powiedział: Wam dano poznać tajemnice królestwa Bożego, ale innym opowiada się w przypowieściach, aby patrząc, nie widzieli i słysząc, nie rozumieli.
Łk 8,10
Łukasz powtarza ten sam powód w skróconej formie, co pokazuje, że nie jest to sformułowanie jednorazowe ani zapisane przez pomyłkę. Trzej ewangeliści notują tę samą odpowiedź, każdy nieco inaczej, i żaden jej nie łagodzi.
Jak z tego korzystać
Z powyższego dają się wyprowadzić trzy ostrożne wskazówki. Po pierwsze, przypowieść należy czytać razem z pytaniem albo sytuacją, która ją wywołała, bo w kilku przypadkach kontekst został zapisany razem z nią. Po drugie, jeśli Pismo podaje wykład, ma on pierwszeństwo przed wykładem czytelnika. Po trzecie, szczegół, którego znaczenie nie ma oparcia w innym miejscu Pisma, lepiej zostawić bez wykładu niż obudować domysłem. Żadna z tych wskazówek nie jest jednak zapisanym nakazem — są to wnioski z tego, jak przypowieści bywają w Piśmie wykładane.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ile przypowieści zostało wypowiedzianych, bo tekst mówi o wielu takich, a zapisuje część. Nie wiemy, jak wykładał je uczniom na osobności poza dwoma przypadkami, które zostały zapisane. Nie wiemy, czy opowieść o bogaczu i Łazarzu jest przypowieścią, bo tekst tego nie rozstrzyga. I nie wiemy, gdzie przebiega granica między szczegółem znaczącym a tłem — Pismo nie podaje żadnej reguły w tej sprawie.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Mateusz — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia
