Przypowieść o zagubionej owcy opowiada o pasterzu, który zostawia dziewięćdziesiąt dziewięć owiec, szuka jednej zgubionej, a gdy ją znajdzie, zwołuje sąsiadów, by cieszyli się razem z nim. Jeszua (Jezus) odpowiada nią na zarzut, że przyjmuje grzeszników: tak samo w niebie cieszą się z jednego, który się nawraca. Przypowieść stoi w Łk 15,1-7, a w innym kontekście, z innym akcentem, także w Mt 18,12-14.
W skrócie
- Gdzie: Łk 15,1-7 (zob. streszczenie Łukasza 15) oraz Mt 18,12-14.
- Komu i kiedy: u Łukasza faryzeuszom i uczonym w Piśmie, którzy szemrali, gdy do Jeszui przychodzili celnicy i grzesznicy; u Mateusza — uczniom, w mowie o wspólnocie.
- Główny sens: Bóg sam szuka zgubionego i cieszy się z jego odnalezienia; kto należy do Niego, ma tę radość dzielić, a nie szemrać.
- Kluczowy werset: „Cieszcie się ze mną, bo znalazłem moją zgubioną owcę” (Łk 15,6).
- Przypowieści siostrzane: zgubiona moneta (Łk 15,8-10) i syn marnotrawny (Łk 15,11-32).
Treść przypowieści (UBG)
Pełny tekst według Łukasza, razem z sytuacją, która go wywołała. Wersja Mateusza jest omówiona niżej. Grecki tekst słowo po słowie jest w interlinii Łukasza 15.
I zbliżali się do niego wszyscy celnicy i grzesznicy, aby go słuchać. A faryzeusze i uczeni w Piśmie szemrali, mówiąc: Ten człowiek przyjmuje grzeszników i jada z nimi. I opowiedział im taką przypowieść: Któż z was, gdy ma sto owiec, a zgubi jedną z nich, nie zostawia dziewięćdziesięciu dziewięciu na pustyni i nie idzie za zgubioną, aż ją znajdzie? Kiedy ją znajdzie, wkłada na swoje ramiona i raduje się. A przyszedłszy do domu, zwołuje przyjaciół i sąsiadów i mówi im: Cieszcie się ze mną, bo znalazłem moją zgubioną owcę. Mówię wam, że podobnie w niebie większa będzie radość z jednego pokutującego grzesznika niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych, którzy nie potrzebują pokuty.
Łk 15,1-7 (UBG)
Kontekst: komu i dlaczego Jeszua to opowiedział
Łukasz zaczyna od sceny: do Jeszui zbliżali się celnicy i grzesznicy, „aby go słuchać”, a faryzeusze i uczeni w Piśmie szemrali: „Ten człowiek przyjmuje grzeszników i jada z nimi” (Łk 15,2). Celnicy ściągali opłaty dla władzy (zob. telones — celnik), a wspólny stół oznaczał przyjęcie do wspólnoty. Ten sam zarzut padł już wcześniej i Jeszua odpowiedział wtedy krótko: „Nie zdrowi, lecz chorzy potrzebują lekarza” (Łk 5,31). Teraz odpowiada obszerniej — trzema opowieściami o zgubie.
Łukasz pisze, że Jeszua opowiedział im „taką przypowieść” (Łk 15,3), w liczbie pojedynczej, a potem następują trzy: owca, moneta i dwaj synowie. Wszystkie mają ten sam rytm — zguba, szukanie albo czekanie, odnalezienie, radość — i wszystkie są skierowane do tych samych słuchaczy. Faryzeuszy nie należy tu czytać przez polskie znaczenie słowa jako synonimu obłudy; to stronnictwo religijne, a nie przezwisko (zob. farisaios — faryzeusz). Przypowieść nie wyklucza ich, tylko zaprasza do wspólnej radości.
Realia I wieku
Sto owiec to spore stado, a mimo to brak jednej nie jest pasterzowi obojętny. Łukasz mówi, że dziewięćdziesiąt dziewięć zostaje „na pustyni” (Łk 15,4). Nie chodzi o piaszczystą pustynię, tylko o niezamieszkany step, na którym się pasło. Czy pasterz zostawiał stado pod czyjąś opieką, tekst nie mówi — i nie o to w nim chodzi.
Odnalezioną owcę pasterz „wkłada na swoje ramiona” (Łk 15,5). To zwyczajny gest — zmęczone albo ranne zwierzę trzeba nieść — ale ma też tło w Piśmie: o Bogu-pasterzu Izajasz pisze, że „swoim ramieniem zgromadzi baranki” (Iz 40,11). Praca pasterza bywała niebezpieczna; Dawid opowiada, że gonił lwa i niedźwiedzia i „wyrywałem mu go z paszczy” (1 Sm 17,35).
Moneta z drugiej przypowieści to drachma — grecka srebrna moneta, wartością mniej więcej równa denarowi, czyli dniówce robotnika; UBG oddaje ją po prostu jako monetę (zob. miary i wagi biblijne). Kobieta zapala świecę, zamiata dom i szuka pilnie (Łk 15,8) — tak jak szuka się drobnej rzeczy w ciemnym wnętrzu.
Znaczenie
Jeszua nie objaśnia obrazu szczegół po szczególe, ale sam podaje zastosowanie w Łk 15,7: radość w niebie z jednego pokutującego grzesznika. Od niego trzeba zacząć, a dopiero potem sięgać po tło z Proroków.
Bóg, który sam szuka
Za przypowieścią stoi Ezechiel 34. Prorok oskarża pasterzy Izraela, że „zgubionego nie szukacie” (Ez 34,4), a potem zapowiada, że Bóg zrobi to sam: „Oto ja sam będę szukać moich owiec” (Ez 34,11) i „Będę szukał zagubionej i przyprowadzę spłoszoną” (Ez 34,16). Ten sam obraz Boga-pasterza otwiera Psalm 23 (zob. komentarz do Psalmu 23). Gdy Jeszua przyjmuje celników i grzeszników, robi to, co według Ezechiela miał robić Bóg — a sam powie przy Zacheuszu, że przyszedł, „aby szukać i zbawić to, co zginęło” (Łk 19,10). U Jana nazwie się wprost dobrym pasterzem (zob. „Ja jestem dobrym pasterzem”).
Inicjatywa należy do pasterza
Owca w tej opowieści nic nie robi: nie wraca, nie woła, nie przeprasza. Szuka pasterz i on niesie ją do domu. Zastosowanie mówi jednak o radości „z jednego pokutującego grzesznika”, więc odnalezienie i nawrócenie są tu jednym wydarzeniem widzianym z dwóch stron. Nawrócenie w sensie biblijnym to powrót, odwrócenie się ku Bogu (zob. pokuta i nawrócenie), ale przypowieść podkreśla, że zaczyna się ono od Bożego szukania, a nie od ludzkiego wysiłku.
Radość, którą trzeba dzielić
Każda z trzech opowieści Łk 15 kończy się zaproszeniem do radości. Pasterz wzywa przyjaciół i sąsiadów, kobieta — przyjaciółki i sąsiadki, ojciec wyprawia ucztę. Ostrze jest skierowane do słuchaczy, którzy szemrali: zamiast liczyć, kto na stół zasługuje, mogą cieszyć się razem z Bogiem. Trzecia opowieść domyka ten wątek starszym bratem, który „nie chciał wejść” (Łk 15,28) — i kończy się bez odpowiedzi, czy w końcu wszedł.
Wzmianka o radości „w niebie” (Łk 15,7) i „przed aniołami Boga” (Łk 15,10) to sposób mówienia o radości samego Boga. Nie jest to opis zmarłych, którzy patrzą z nieba.
Zgubiona moneta (Łk 15,8-10)
Druga opowieść powtarza schemat pierwszej, ale bohaterem jest kobieta, która ma dziesięć monet i zgubiła jedną. Proporcja jest inna — jedna na dziesięć, a nie jedna na sto — i zguba leży w domu, nie na stepie.
Albo która kobieta, mając dziesięć monet, jeśli zgubi jedną, nie zapala świecy, nie zamiata domu i nie szuka pilnie, aż ją znajdzie? A znalazłszy, zwołuje przyjaciółki i sąsiadki i mówi: Cieszcie się ze mną, bo znalazłam monetę, którą zgubiłam. Podobnie, mówię wam, będzie radość przed aniołami Boga z jednego pokutującego grzesznika.
Łk 15,8-10 (UBG)
Zestawienie pasterza i gospodyni pokazuje, że obraz Boga nie jest u Łukasza ograniczony do jednej roli. Obie postacie robią to samo: szukają „aż ją znajdzie”, a potem dzielą się radością. Trzecia przypowieść zmienia perspektywę, bo zgubionym jest człowiek, który sam odchodzi i sam wraca — szerzej omawia ją wpis o synu marnotrawnym.
Wersja Mateusza (Mt 18,12-14) — inny akcent
U Mateusza ta sama opowieść pada w mowie do uczniów o tym, kto jest największy w królestwie. Jeszua stawia pośród nich dziecko, ostrzega przed zgorszeniem „jednego z tych małych, którzy we mnie wierzą” (Mt 18,6) i każe, by „nie gardzili żadnym z tych małych” (Mt 18,10). Dopiero wtedy opowiada o owcy.
Jak wam się wydaje? Gdyby jakiś człowiek miał sto owiec, a jedna z nich zabłąkałaby się, czyż nie zostawi tych dziewięćdziesięciu dziewięciu i nie pójdzie w góry szukać zabłąkanej? A jeśli uda mu się ją znaleźć, zaprawdę powiadam wam, że cieszy się z niej bardziej niż z tych dziewięćdziesięciu dziewięciu, które się nie zabłąkały. Tak też nie jest wolą waszego Ojca, który jest w niebie, aby zginął jeden z tych małych.
Mt 18,12-14 (UBG)
| Element | Łukasz 15 | Mateusz 18 |
|---|---|---|
| Słuchacze | szemrzący faryzeusze i uczeni w Piśmie | uczniowie |
| Owca | zgubiona | zabłąkana, a nie zgubiona |
| Szukanie | stado zostaje „na pustyni” | pasterz idzie „w góry” |
| Odnalezienie | pewne: szuka, „aż ją znajdzie” | niepewne: „jeśli uda mu się ją znaleźć” |
| Zakończenie | radość w niebie z pokutującego grzesznika | wola Ojca, by nie zginął żaden z małych |
U Łukasza zgubiony to grzesznik spoza kręgu pobożnych, u Mateusza — członek wspólnoty uczniów, który zbłądził. Zaraz potem Jeszua mówi, co robić z bratem, który zgrzeszy (Mt 18,15-17; zob. napominanie i odłączenie w Mt 18). Przypowieść staje się więc poleceniem dla wspólnoty: szukać zabłąkanego, a nie spisywać go na straty. W UBG przed przypowieścią stoi też werset Mt 18,11, którego brak w części najstarszych rękopisów (zob. warianty tekstu); podobne zdanie jest pewne w Łk 19,10.
Najczęstsze błędne odczytania
Pasterz porzuca dziewięćdziesiąt dziewięć owiec
Tekst nie mówi, że stado zostało bez opieki ani że pasterzowi na nim nie zależy. Opowieść pokazuje wartość jednej owcy, a nie lekceważenie pozostałych. Także zdanie Mateusza, że pasterz cieszy się z odnalezionej bardziej niż z tych, które się nie zabłąkały (Mt 18,13), opisuje radość z odzyskania, a nie mniejszą miłość.
Dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych to ludzie bez grzechu — albo na pewno ironia
Zwrot o sprawiedliwych, „którzy nie potrzebują pokuty” (Łk 15,7), bywa czytany jako ironia wobec szemrzących. Inni rozumieją go dosłownie, jako ludzi wiernych przymierzu. Tekst nie rozstrzyga. Pewne jest tylko to, że Pismo nie zna człowieka, który w ogóle nie potrzebuje nawrócenia: „Wszyscy jak owce zbłądziliśmy” (Iz 53,6).
Przypowieść jest wymierzona w faryzeuszy jako obłudników
Przypowieść odpowiada na ich szemranie, ale nie kończy się wyrokiem na nich. Pasterz zaprasza sąsiadów do radości, a ojciec w trzeciej opowieści wychodzi do starszego syna. Słuchacze są zaproszeni, a nie wykluczeni.
Zgubiona owca to zawsze ktoś spoza Kościoła
U Mateusza to „jeden z tych małych”, czyli uczeń w samej wspólnocie. Przypowieść dotyczy więc nie tylko misji na zewnątrz, ale też troski o tych, którzy odpadają od środka.
Czytaj dalej
- Przypowieści Jeszui — przegląd wszystkich omówień.
- Jak czytać przypowieści.
- Quiz o przypowieściach Jeszui.
- Przypowieść o faryzeuszu i celniku — kolejny tekst Łukasza o tym, kogo Bóg przyjmuje.
- Metanoia — upamiętanie.
- Streszczenie Mateusza 18.
