Psalm 23 to sześciowersetowa pieśń Dawida, w której Jahwe (PAN) jest najpierw pasterzem prowadzącym owcę, a potem gospodarzem przyjmującym gościa przy stole. Należy do najkrótszych i najbardziej znanych tekstów Psałterza: mówi o zaspokojonych potrzebach, o drodze przez ciemną dolinę i o życiu przy Bogu „po wszystkie dni”. Czyta się go w chwilach lęku, w chorobie i przy pogrzebach, choć sam psalm mówi przede wszystkim o życiu.
Treść Psalmu 23 (UBG)
Pełny tekst według Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, w trzech częściach: pasterz, ciemna dolina, gospodarz i dom.
Pan jest moim pasterzem, niczego mi nie zabraknie. Sprawia, że kładę się na zielonych pastwiskach, prowadzi mnie nad spokojne wody. Posila moją duszę, prowadzi mnie ścieżkami sprawiedliwości ze względu na swoje imię.
Ps 23,1-3 (UBG)
Choćbym nawet chodził doliną cienia śmierci, zła się nie ulęknę, bo ty jesteś ze mną; twoja laska i kij pocieszają mnie.
Ps 23,4 (UBG)
Zastawiasz przede mną stół wobec moich wrogów, namaszczasz mi głowę olejkiem, mój kielich przelewa się. Zaprawdę dobroć i miłosierdzie pójdą w ślad za mną po wszystkie dni mego życia i będę mieszkał w domu Pana przez długie czasy.
Ps 23,5-6 (UBG)
Hebrajskie słowa psalmu można prześledzić w przekładzie interlinearnym Psalmu 23.
Komentarz werset po wersecie
Ps 23,1 — „Pan jest moim pasterzem”
W hebrajskim psalm zaczyna się od imienia Boga: Jahwe ro’i, Jahwe — mój pasterz. UBG oddaje imię słowem „Pan”, jak w całym Starym Testamencie. Pasterz w starożytnym Izraelu nie był postacią sielankową. Odpowiadał za stado w dzień i w nocy, szukał wody i trawy w suchym kraju, bronił owiec przed drapieżnikami i odpowiadał za każdą zgubioną sztukę. Dawid, który pasł owce ojca, opowiada Saulowi, jak wyrywał barana z paszczy lwa i niedźwiedzia (1 Sm 17,34-35).
Druga połowa wersetu — „niczego mi nie zabraknie” — używa czasownika, który Tora wiąże z wędrówką przez pustynię. Przy zbieraniu manny „temu zaś, kto nazbierał mało, nie zabrakło” (Wj 16,18), a Mojżesz podsumowuje czterdzieści lat słowami: „Pan, twój Bóg, był z tobą, a niczego ci nie brakowało” (Pwt 2,7). Psalm przenosi to doświadczenie całego ludu na jednego człowieka. Nie obiecuje nadmiaru, tylko tego, co potrzebne.
Ps 23,2 — zielone pastwiska i spokojne wody
„Sprawia, że kładę się na zielonych pastwiskach” — owca kładzie się dopiero wtedy, gdy jest najedzona i nie czuje zagrożenia. Hebrajskie ne’ot deszeh to pastwiska świeżej trawy, w Judei dostępne tylko przez część roku. Wyrażenie „spokojne wody” to dosłownie wody odpoczynku: słowo menucha (H4496) oznacza w Torze także miejsce odpoczynku, którego arka przymierza szukała dla ludu na pustyni (Lb 10,33).
Czasownik „prowadzi” (nahal) opisuje prowadzenie łagodne, dostosowane do sił stada. Tym słowem Izajasz mówi o Bogu, który „ciężarne poprowadzi ostrożnie” (Iz 40,11), a Pieśń nad Morzem o Bogu, który prowadzi odkupiony lud „do swego świętego przybytku” (Wj 15,13).
Ps 23,3 — dusza i ścieżki sprawiedliwości
„Posila moją duszę” — słowo nefesz nie oznacza tu nieśmiertelnej części człowieka, lecz jego życie, całą osobę, tchnienie i siły (zob. hasło Nefesz). Czasownik szuw znaczy przywracać, sprowadzać z powrotem: pasterz przywraca owcy siły, a czasem po prostu sprowadza ją z powrotem na drogę.
Wyrażenie „ścieżkami sprawiedliwości” oddaje hebrajskie ma’gele cedek — koleiny, wyjeżdżone ślady, czyli drogi pewne i właściwe. W języku psalmów to zarazem drogi zgodne z wolą Boga. Pasterz prowadzi nimi „ze względu na swoje imię”: chodzi o Jego dobre imię i wierność temu, kim jest. Prorok Ezechiel mówi podobnie, że Bóg działa „przez wzgląd na moje święte imię” (Ez 36,22).
Ps 23,4 — dolina cienia śmierci
„Choćbym nawet chodził doliną cienia śmierci” — psalmista nie mówi, że w dolinie zostanie, tylko że przez nią idzie. Słowo calmawet (H6757) masoreci zapisali tak, jakby było złożeniem wyrazów cień i śmierć; wielu językoznawców wywodzi je od rdzenia oznaczającego ciemność i tłumaczy jako głęboką ciemność. Oba odczytania prowadzą w to samo miejsce. Tym słowem Jeremiasz nazywa pustynię, przez którą Bóg prowadził Izraela, „ziemię suszy i cienia śmierci” (Jr 2,6), a Izajasz — kraj ludu, który mieszkał „w ziemi cienia śmierci” (Iz 9,2). To miejsce śmiertelnego zagrożenia i bezradności w życiu, nie opis podróży duszy po śmierci.
W tym wersecie psalm zmienia sposób mówienia. Do tej pory psalmista opowiadał o Bogu w trzeciej osobie; teraz zwraca się do Niego wprost: „bo ty jesteś ze mną”. W najciemniejszym miejscu tekstu mowa o Bogu staje się rozmową z Bogiem. Obietnicą nie jest brak doliny, tylko obecność.
Ostatnie zdanie wersetu brzmi: „twoja laska i kij pocieszają mnie”. Pierwsze słowo, szewet, to krótka, ciężka pałka pasterza — do obrony stada, a także do liczenia owiec — Tora mówi o wszystkim, „co przechodzi pod laską pasterską” (Kpł 27,32). Drugie, misz’enet, to długi kij, na którym się opiera, jak starcy w Jerozolimie, którzy siedzą „z laską w ręku z powodu podeszłego wieku” (Za 8,4). Ochrona i podparcie razem dają pociechę. Czasownik „pocieszają” to nacham — o jego znaczeniach pisze hasło Nacham.
Ps 23,5 — stół wobec wrogów i namaszczona głowa
Obraz się zmienia: pasterz staje się gospodarzem. „Zastawiasz przede mną stół wobec moich wrogów” — w świecie starożytnego Wschodu zwyczaj gościnności zobowiązywał gospodarza do ochrony gościa przyjętego pod dach. Wrogowie nie znikają, ale tekst nie przypisuje im żadnego działania: są świadkami uczty. Psalm nie mówi o zemście, tylko o publicznym przyjęciu.
Słowa „namaszczasz mi głowę olejkiem” opisują gest gościnności, nie koronację. Hebrajski czasownik diszanta znaczy dosłownie uczyniłeś tłustą, nasyconą — to inne słowo niż to, którym namaszczano królów i kapłanów. O tym zwyczaju przypomina Jeszua (Jezus), gdy mówi gospodarzowi: „Nie namaściłeś mi głowy oliwą” (Łk 7,46). Święty olej namaszczenia był czymś innym i nie wolno go było używać prywatnie — zob. hasło Olej namaszczenia. Słowa „mój kielich przelewa się” zamykają obraz uczty: gospodarz nalewa więcej, niż gość zdoła wypić.
Ps 23,6 — dobroć, miłosierdzie i dom Jahwe
„Zaprawdę dobroć i miłosierdzie pójdą w ślad za mną” — drugie słowo to chesed, wierna miłość przymierza (zob. Chesed). Czasownik oddany jako „pójdą w ślad” to radaf (H7291), czyli ścigać, gonić. Tak w Księdze Wyjścia faraon ściga Izraela (Wj 14,8). Za psalmistą zamiast wrogów biegną dobroć i miłosierdzie — „po wszystkie dni mego życia”.
Psalm kończy się słowami: „będę mieszkał w domu Pana przez długie czasy”. Dom Jahwe to w Biblii Jego sanktuarium: tak nazywano już przybytek w Szilo (1 Sm 1,7), a później świątynię. Dawid mówi to samo w innym psalmie: „abym mieszkał w domu Pana po wszystkie dni mego życia” (Ps 27,4; zob. komentarz do Psalmu 27). Hebrajskie le’orech jamim znaczy na długość dni, a nie na wieczność. W tekście masoreckim czasownik ma formę od wracać — i powrócę do domu Jahwe — a grecka Septuaginta i większość przekładów, także UBG, czytają „będę mieszkał”. W obu wersjach chodzi o życie blisko Boga, nie o przeniesienie się do nieba po śmierci.
Budowa psalmu
Psalm składa się z dwóch obrazów: pasterza i owcy (w. 1-4) oraz gospodarza i gościa (w. 5-6). Imię Jahwe pojawia się w nim tylko dwa razy — w pierwszym i w ostatnim wersecie — i obejmuje cały tekst jak klamra: zaczyna się od „Pan jest moim pasterzem”, a kończy na „domu Pana”. Między tymi punktami zmienia się sposób mówienia. W wersetach 1-3 psalmista opowiada o Bogu, od wersetu czwartego mówi do Niego. Zwrot „bo ty jesteś ze mną” stoi mniej więcej w środku psalmu, także według liczby hebrajskich słów.
Psalm 23 a wędrówka przez pustynię
Kilka słów psalmu powtarza słownictwo, którym Tora i prorocy opisują drogę Izraela z Egiptu do ziemi obiecanej. „Niczego mi nie zabraknie” brzmi jak podsumowanie czterdziestu lat (Pwt 2,7). „Wody odpoczynku” przypominają miejsce odpoczynku, którego szukała arka (Lb 10,33). Prowadzenie „do swego świętego przybytku” to słowa Pieśni nad Morzem (Wj 15,13), a „cień śmierci” to u Jeremiasza nazwa pustyni (Jr 2,6).
Najwyraźniej widać to przy stole. Psalm 78 przypomina, jak Izraelici na pustyni szemrali: „Czy Bóg może zastawić stół na tej pustyni?” (Ps 78,19). W hebrajskim to te same dwa słowa co w Ps 23,5 — „zastawić” i „stół”. Ten sam psalm mówi dalej, że Bóg „swój lud wyprowadził jak owce i wiódł ich po pustyni jak stado”, prowadził ich tak, „że się nie lękali, a ich wrogów przykryło morze” (Ps 78,52-53). Pytanie z pustyni dostaje w Psalmie 23 odpowiedź: Bóg zastawia stół, i to na oczach wrogów.
Psalm nie mówi wprost, że nawiązuje do Wyjścia, i można go czytać bez tego tła. Te powtórzenia pokazują jednak, że osobista pieśń jednego człowieka opiera się na doświadczeniu całego ludu: Bóg, który prowadził Izraela przez pustynię, prowadzi także pojedynczą owcę.
Kto napisał Psalm 23?
Hebrajski nagłówek brzmi mizmor le-Dawid, czyli psalm Dawida. Przyimek le- może oznaczać autorstwo, ale też dedykację albo należenie do zbioru psalmów Dawida, więc sam nagłówek nie rozstrzyga sporu badaczy. Tradycja żydowska i chrześcijańska przypisuje psalm Dawidowi i dobrze pasuje on do jego życia: najmłodszy syn Jessego, który „pasie owce” (1 Sm 16,11), stał się pasterzem ludu, gdy Bóg „wziął go z owczych zagród” (Ps 78,70). Biografię przedstawia artykuł Dawid — król i psalmista. Psalm nie podaje okoliczności powstania; łączenie go z konkretnym epizodem, np. ucieczką przed Absalomem, to domysł.
Obraz pasterza w Biblii
Pasterz to jeden z najstarszych obrazów Boga w Piśmie. Jakub, błogosławiąc synów Józefa, mówi o Bogu, „który mnie żywił od mej młodości aż do dziś” (Rdz 48,15) — hebrajski czasownik znaczy tu dosłownie pasł mnie. Psalm 80 wzywa: „Posłuchaj, Pasterzu Izraela” (Ps 80,1). W starożytnym Bliskim Wschodzie także królów nazywano pasterzami ludów, dlatego obraz ma w Biblii dwie strony: troskę Boga i odpowiedzialność przywódców.
Najostrzej mówi o tym Ezechiel 34. Prorok woła: „Biada pasterzom Izraela, którzy sami siebie pasą!” (Ez 34,2), i ogłasza w imieniu Boga: „Oto ja sam będę szukać moich owiec” (Ez 34,11), a potem zapowiada jednego pasterza, „mego sługę Dawida” (Ez 34,23). Tę wyrocznię omawia artykuł Wyrocznia przeciw pasterzom (Ez 34).
Jeszua nawiązuje do niej wprost: „Ja jestem dobrym pasterzem. Dobry pasterz oddaje swoje życie za owce” (J 10,11). Dodaje, że zna swoje owce, a one znają Jego, i że przyprowadzi także „inne owce”, aby była „jedna owczarnia i jeden pasterz” (J 10,14-16) — zob. „Ja jestem dobrym pasterzem”. Ten sam obraz stoi za opowieścią o pasterzu, który zostawia dziewięćdziesiąt dziewięć owiec, by szukać jednej — przypowieść o zagubionej owcy. List do Hebrajczyków mówi, że Bóg „wyprowadził spośród umarłych wielkiego pasterza owiec” (Hbr 13,20). Piotr przypomina wierzącym, że byli „jak zbłąkane owce”, a teraz nawrócili się do swojego Pasterza (1 P 2,25), i zapowiada dzień, gdy „się objawi Najwyższy Pasterz” (1 P 5,4). Apokalipsa kończy ten obraz zapowiedzią, że Baranek „będzie ich pasł i poprowadzi ich do żywych źródeł wód” (Ap 7,17).
Psalm 23 a śmierć i pogrzeby
W wielu wspólnotach, chrześcijańskich i żydowskich, Psalm 23 czyta się przy pogrzebach. Powód jest zrozumiały: czwarty werset mówi o drodze przez najciemniejsze miejsce i o Bogu, który jest wtedy obok. Sam psalm nie opisuje jednak, co dzieje się z człowiekiem po śmierci. Mówi o dniach życia — „po wszystkie dni mego życia” — o stole, kielichu i domu Jahwe — o życiu z Bogiem tu i teraz.
Nadzieję wobec śmierci Pismo opisuje gdzie indziej i wyraźnie. Jeszua nazywa śmierć Łazarza snem: „Łazarz, nasz przyjaciel, śpi, ale idę, aby obudzić go ze snu” (J 11,11). Paweł pociesza Tesaloniczan, że Bóg przyprowadzi tych, „którzy zasnęli w Jezusie” (1 Tes 4,14) — przy zmartwychwstaniu. Zmarli śpią do tego dnia; zob. stronę Co dzieje się po śmierci. Psalm 23 dobrze służy żałobnikom nie dlatego, że opisuje los zmarłych, ale dlatego, że mówi żyjącym: Pasterz idzie z wami przez dolinę. Inne teksty na taką chwilę zebrano na stronie Wersety na pogrzeb.
Najczęstsze pytania
Czy dolina cienia śmierci oznacza śmierć?
Oznacza miejsce skrajnej ciemności i zagrożenia, w którym śmierć jest blisko. Pismo używa tego słowa także o pustyni i o ciemności ucisku (Jr 2,6; Ps 107,10). Psalmista przez tę dolinę przechodzi i dalej siedzi przy stole Gospodarza — mówi więc o niebezpieczeństwie w życiu, nie o krainie zmarłych.
Co oznaczają „laska i kij”?
Dwa narzędzia pasterza: krótką pałkę do obrony i liczenia owiec oraz długi kij do podpierania się i prowadzenia stada. Razem są obrazem ochrony i oparcia, dlatego „pocieszają”.
Czy Psalm 23 mówi o niebie?
Nie. Dom Pana, o którym mówi psalm, to sanktuarium Jahwe, a „przez długie czasy” znaczy dosłownie na długość dni. Psalm wyraża pragnienie życia blisko Boga. Nadzieja na życie wieczne opiera się w Piśmie na zmartwychwstaniu przy przyjściu Mesjasza, a jej obraz — Bóg mieszkający z ludźmi — pojawia się w Ap 21,3.
Kim są wrogowie z wersetu piątego?
Psalm ich nie nazywa. Mogą to być przeciwnicy z życia Dawida, ale tekst mówi ogólnie o tych, którzy dręczą psalmistę. Tekst nie przypisuje im żadnego działania — są tylko świadkami stołu, który Bóg zastawił.
Czym Psalm 23 różni się od Psalmu 91?
Oba są pieśniami ufności, ale Psalm 91 opisuje Boga jako twierdzę i schronienie przed atakiem, a Psalm 23 — jako pasterza i gospodarza, który prowadzi, karmi i przyjmuje. Psalm 91 kończy się mową samego Boga, Psalm 23 — wyznaniem człowieka. Zob. komentarz do Psalmu 91.
Czytaj dalej
- Streszczenie Psalmu 23 — krótkie omówienie rozdziału i jego motywów.
- Streszczenie Jana 10 — mowa o dobrym pasterzu w kontekście całego rozdziału.
- Koimao — greckie „zasnąć” jako określenie śmierci wierzącego.
- Poimen — greckie słowo „pasterz” jako obraz przywództwa w zborze.
- Psalm 23 w różnych przekładach — porównanie tłumaczeń wersetu po wersecie.
