Psalm 91 to szesnastowersetowa pieśń ufności z czwartej księgi Psałterza, która opisuje bezpieczeństwo człowieka mieszkającego „pod osłoną Najwyższego”. Obrazy sideł, zarazy, strzał i dzikich zwierząt kończą się słowami samego Boga, który obiecuje wybawienie, obecność w utrapieniu i zbawienie. Ten psalm zacytował przeciwnik podczas kuszenia Jeszui (Jezusa) na pustyni — i właśnie odpowiedź Jeszui jest najlepszym kluczem do jego obietnic.
Treść Psalmu 91 (UBG)
Pełny tekst według Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, podzielony na cztery części, które omawia komentarz poniżej.
Kto mieszka pod osłoną Najwyższego, w cieniu Wszechmocnego przebywać będzie. Będę mówił o Panu: Moja ucieczka i twierdza, mój Bóg, jemu będę ufał.
Ps 91,1-2 (UBG)
Zaprawdę, on wybawi cię z sideł łowcy i od zgubnej zarazy. Okryje cię swymi piórami i pod jego skrzydłami będziesz bezpieczny; jego prawda będzie ci tarczą i puklerzem. Nie ulękniesz się strachu nocnego ani strzały lecącej za dnia; Ani zarazy, która przychodzi w ciemności, ani dżumy, która pustoszy w południe. Tysiąc padnie u twego boku, a dziesięć tysięcy po twojej prawicy, lecz ciebie to nie dosięgnie. Tylko zobaczysz na własne oczy i ujrzysz zapłatę daną niegodziwym.
Ps 91,3-8 (UBG)
Ponieważ Pana, moją ucieczkę i Najwyższego, uczyniłeś swoim mieszkaniem; Nie spotka cię nic złego ani żadna plaga nie zbliży się do twego namiotu. Rozkaże bowiem o tobie swoim aniołom, aby cię strzegli na wszystkich twoich drogach. Na rękach będą cię nosić, byś przypadkiem nie uderzył swojej nogi o kamień. Będziesz stąpał po lwie i po żmii, lwiątko i smoka podepczesz.
Ps 91,9-13 (UBG)
Wybawię go, bo mnie umiłował; wywyższę go, bo poznał moje imię. Będzie mnie wzywał, a ja go wysłucham; będę z nim w utrapieniu, wyrwę go i otoczę chwałą. Długimi dniami go nasycę i ukażę mu moje zbawienie.
Ps 91,14-16 (UBG)
Hebrajski tekst słowo po słowie można przeczytać w przekładzie interlinearnym Psalmu 91.
Komentarz werset po wersecie
Ps 91,1-2 — w cieniu Najwyższego
Pierwszy werset nazywa Boga dwoma imionami: Eljon, Najwyższy (H5945), i Szaddaj, Wszechmocny (H7706). Drugi dodaje imię własne Boga Izraela, Jahwe (PAN), które UBG oddaje słowem „Pan”, oraz osobiste „mój Bóg”. Cztery określenia w dwóch wersetach budują jeden obraz: ten, który jest ponad wszystkim, jest zarazem blisko.
Czasowniki są przestrzenne. Człowiek „mieszka” pod osłoną — hebr. seter to kryjówka, miejsce ukryte przed wzrokiem wroga. Tym samym słowem Psalm 27 wyraża nadzieję, że Bóg „schowa mnie w ukryciu swego namiotu” (Ps 27,5). Słowo oddane jako „przebywać będzie” znaczy dosłownie nocować, spędzać noc w czyimś domu. Cień to w języku Psałterza ochrona przed żarem i wrogiem. Drugi werset zmienia osobę: mówi ktoś, kto sam wyznaje: „Moja ucieczka i twierdza, mój Bóg, jemu będę ufał”. Psalm nie zaczyna się więc od obietnicy, tylko od decyzji, komu zaufać. O imieniu Boga pisze strona Imię Boga — Jahwe.
Ps 91,3-4 — sidła łowcy i skrzydła
Od trzeciego wersetu ktoś zwraca się do wierzącego w drugiej osobie: „on wybawi cię z sideł łowcy i od zgubnej zarazy”. Łowca to tu ptasznik, a sidło — pułapka na ptaki. Zagrożenie jest ukryte, przychodzi znienacka. Słowo przetłumaczone jako zaraza to dewer, to samo, którym Tora nazywa plagę na stada Egiptu (Wj 9,3) i karę za nieposłuszeństwo przymierzu (Pwt 28,21).
Werset czwarty przechodzi od ptasznika do ptaka-opiekuna: Bóg okrywa „swymi piórami”, a pod Jego skrzydłami człowiek jest bezpieczny. Ten sam obraz pojawia się w Pieśni Mojżesza o orle, który rozpościera skrzydła nad młodymi (Pwt 32,11), w słowach Boaza do Rut, która przyszła schronić się pod skrzydła Boga Izraela (Rt 2,12), i w skardze Jeszui nad Jerozolimą o kokoszce zbierającej kurczęta (Mt 23,37). Po obrazie z przyrody przychodzi obraz wojskowy: „jego prawda będzie ci tarczą i puklerzem”. Hebrajskie emet oznacza tu wierność — niezawodność Boga, który dotrzymuje słowa.
Ps 91,5-8 — strach nocny i dżuma w południe
Psalm wylicza, czego wierzący się nie ulęknie: „strachu nocnego ani strzały lecącej za dnia”, a dalej „zarazy, która przychodzi w ciemności” i „dżumy, która pustoszy w południe”. Cztery zagrożenia tworzą pary — noc i dzień, ciemność i południe; pierwsza para może oznaczać napaść wroga, druga chorobę. Zestawienie mówi, że nie ma pory, w której człowiek byłby zostawiony sam sobie. Słowo oddane jako dżuma to ketew, czyli zniszczenie. Grecka Septuaginta odczytała koniec szóstego wersetu inaczej i wprowadziła do niego demona południa; ten przekład zasilił późniejszą tradycję demonologicznego czytania psalmu.
Werset siódmy jest hiperbolą: tysiąc padnie z boku, dziesięć tysięcy po prawicy, „lecz ciebie to nie dosięgnie”. Werset ósmy dodaje, że wierzący zobaczy „zapłatę daną niegodziwym”. Psalm nie każe się z tego cieszyć; stwierdza, że sąd Boży jest rzeczywisty i że wierny go przetrwa. Zarazy w Piśmie opisuje szerzej odpowiedź Czy Biblia wspomina o zarazach i kwarantannie?
Ps 91,9-10 — Jahwe jako mieszkanie
Werset dziewiąty podaje warunek całej obietnicy: „Ponieważ Pana, moją ucieczkę i Najwyższego, uczyniłeś swoim mieszkaniem”. Słowo mieszkanie to ma’on, którym otwiera się poprzedni psalm: „Panie, ty byłeś naszą ucieczką z pokolenia na pokolenie” (Ps 90,1) — tam UBG oddaje ten sam wyraz słowem ucieczka. Dwa sąsiednie psalmy łączy więc jedno hebrajskie słowo: Bóg jako dom. Obietnica z wersetu dziesiątego — „żadna plaga nie zbliży się do twego namiotu” — przywodzi na myśl Paschę w Egipcie, gdy plaga zniszczenia ominęła domy oznaczone krwią (Wj 12,13), choć psalm tego nie mówi wprost.
Ps 91,11-13 — aniołowie, lew i żmija
„Rozkaże bowiem o tobie swoim aniołom, aby cię strzegli na wszystkich twoich drogach” (Ps 91,11). Słowo mal’ach znaczy po prostu posłaniec (zob. hasło Malach). Aniołowie działają tu na rozkaz Boga; psalm nie każe się do nich modlić ani ich przywoływać. Ważne jest też dopowiedzenie „na wszystkich twoich drogach”. Droga w Psałterzu to sposób życia — ścieżka, którą człowiek idzie z Bogiem.
Werset dwunasty jest obrazem troski: aniołowie niosą na rękach, aby noga nie uderzyła o kamień. Werset trzynasty wymienia lwa, kobrę (hebr. peten, w UBG „żmija”), młodego lwa i węża, którego UBG nazywa smokiem (hebr. tannin). To zwierzęta, które w starożytnym świecie zabijały ludzi na drogach i pustkowiach. Jeszua mówi podobnym językiem do uczniów: „Oto daję wam moc stąpania po wężach, skorpionach i po wszelkiej mocy nieprzyjaciela” (Łk 10,19).
Ps 91,14-16 — Bóg zabiera głos
W ostatnich trzech wersetach mówi sam Bóg, w pierwszej osobie. Uzasadnienie brzmi: „bo mnie umiłował”. Hebrajskie chaszak (H2836) oznacza miłość, która przylgnęła — tym samym czasownikiem Tora mówi, że Jahwe umiłował Izrael, choć był najmniej liczny (Pwt 7,7). Drugie uzasadnienie — „bo poznał moje imię” — nie dotyczy znajomości brzmienia imienia, ale zaufania temu, kim Bóg jest.
Imię łączy się tu z obrazem wysokości. Czasownik oddany jako „wywyższę” (sagaw) znaczy postawić wysoko, poza zasięgiem napastnika. Ten sam czasownik stoi w Księdze Przysłów: „Imię Pana jest potężną wieżą, sprawiedliwy ucieka do niej i jest bezpieczny” (Prz 18,10) — słowo „bezpieczny” to w hebrajskim właśnie postawiony wysoko. Podobnie Ps 20,1 prosi: „niech cię chroni imię Boga Jakuba”. Kto poznał imię Boga, ma schronienie, którego nie da się zdobyć.
Następuje seria obietnic w pierwszej osobie: wybawię, wywyższę, wysłucham, będę z nim, wyrwę, otoczę chwałą, nasycę długimi dniami, ukażę zbawienie. W jej środku stoi zdanie najważniejsze: „będę z nim w utrapieniu”. Bóg nie obiecuje życia bez utrapienia, tylko swoją obecność w nim. Ostatnie słowo psalmu to biszu’ati, „moje zbawienie”, od rzeczownika jeszua (H3444) — z tego samego rdzenia pochodzi imię Jeszua.
Kto napisał Psalm 91?
Tekst hebrajski nie ma nagłówka, więc autor nie jest znany. Grecka Septuaginta opatruje psalm tytułem łączącym go z Dawidem. Tradycja żydowska przypisywała go Mojżeszowi; uzasadnia się to zwykle zasadą, że psalm bez nagłówka łączono z autorem poprzedniego, a Psalm 90 nosi tytuł Modlitwa Mojżesza, męża Bożego. Obie atrybucje są późniejsze od tekstu i żadna nie wynika z samego psalmu.
Pewny jest związek z Psalmem 90: wspólne słowo ma’on i odpowiedź na jego temat. Psalm 90 mówi o kruchości ludzi, którzy są „jak trawa, która rośnie o poranku” (Ps 90,5), i prosi o Bożą łaskę; Psalm 91 odpowiada obrazem człowieka bezpiecznego w Bogu. Poprzedni psalm omawia komentarz do Psalmu 90.
Psalm 91 w kuszeniu na pustyni
Najważniejsze użycie psalmu w Nowym Testamencie pochodzi od przeciwnika. Według Mateusza i Łukasza diabeł stawia Jeszuę na szczycie świątyni i cytuje Ps 91,11-12:
Wtedy diabeł wziął go do miasta świętego i postawił na szczycie świątyni. I powiedział mu: Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się w dół, jest bowiem napisane: Rozkaże o tobie swoim aniołom i będą cię nosić na rękach, abyś nie uderzył swojej nogi o kamień. Jezus mu odpowiedział: Jest też napisane: Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, swego Boga.
Mt 4,5-7 (UBG)
Cytat jest prawie dosłowny, ale w obu ewangeliach brakuje słów „na wszystkich twoich drogach” (por. Łk 4,10-11). Przeciwnik zostawia obietnicę i odcina jej ramę: psalm mówi o ochronie na drodze, którą człowiek idzie z Bogiem, a diabeł proponuje skok, którego Bóg nie polecił. Jeszua nie spiera się o znaczenie psalmu. Odpowiada innym miejscem Pisma — Pwt 6,16, gdzie Mojżesz przypomina Massę, miejsce, w którym Izrael wystawiał Boga na próbę, pytając: „Czy Pan jest wśród nas, czy nie?” (Wj 17,7).
Wniosek jest prosty i rozstrzyga sposób czytania całego psalmu. Obietnica ochrony nie jest zachętą do wystawiania Boga na próbę. Kto celowo naraża się na niebezpieczeństwo, żeby sprawdzić, czy Bóg go uratuje, nie ufa Bogu, tylko Go sprawdza. Jeszua w Getsemani powie, że mógłby poprosić Ojca o „więcej niż dwanaście legionów aniołów” (Mt 26,53) — i nie poprosi. Kolejność kuszeń u obu ewangelistów porównuje odpowiedź W jakiej kolejności Jeszua był kuszony na pustyni?, a pytanie o to, czy mógł ulec, omawia artykuł Czy Jeszua mógł zgrzeszyć?
Obietnice Psalmu 91 a cierpienie wierzących
Czytany dosłownie, psalm obiecuje, że wierzącego nie dosięgnie zaraza ani strzała. Pismo pokazuje jednak wielu sprawiedliwych, których dosięgło jedno i drugie. Hiob był człowiekiem, o którym przeciwnik mówi Bogu: „Czy nie ogrodziłeś zewsząd jego samego, jego domu i wszystkiego, co ma?” (Hi 1,10) — a mimo to stracił majątek, dzieci i zdrowie. Tę scenę omawiają biografia Hioba i artykuł Szatan w Księdze Hioba.
Paweł wylicza chłosty, kamienowanie i trzy katastrofy statku (2 Kor 11,24-25), głosił ewangelię „w słabości ciała” (Ga 4,13) i zostawił chorego Trofima w Milecie (2 Tm 4,20). Usłyszał od Boga nie obietnicę uwolnienia, ale: „Wystarczy ci moja łaska” (2 Kor 12,9). Więcej o nim w biografii Pawła z Tarsu. List do Hebrajczyków zestawia tych, którzy zostali wybawieni, z tymi, którzy „byli torturowani, nie przyjąwszy uwolnienia, aby dostąpić lepszego zmartwychwstania” (Hbr 11,35).
Psalm nie kłamie, ale mówi językiem poezji i patrzy dalej niż jeden dzień. Najmocniej widać to na samym Jeszui: ten, wobec którego przeciwnik cytował Ps 91, został ukrzyżowany. Ostatnie słowo nie należało jednak do śmierci — Bóg Go wskrzesił, „bo było niemożliwe, aby ta mogła go zatrzymać” (Dz 2,24). Obietnica „ukażę mu moje zbawienie” spełnia się w pełni przy zmartwychwstaniu, gdy „ostatni wróg, który zostanie zniszczony, to śmierć” (1 Kor 15,26). Zmarli wierni śpią do tego dnia — zob. Co dzieje się po śmierci. Szerzej o cierpieniu sprawiedliwych pisze artykuł Co Biblia mówi o cierpieniu?
Psalm 91 jako modlitwa
Psalm 91 jest modlitwą ufności: wierzący wyznaje, że Bóg jest jego schronieniem, i słyszy w odpowiedzi Boże obietnice. Można się nim modlić w lęku, w chorobie, w podróży i przed nocą. Nie jest jednak formułą ochronną, która działa przez samo wypowiedzenie, ani egzorcyzmem. Psalm nie zawiera ani jednego zdania skierowanego do złych duchów; mówi do Boga i o Bogu.
Użycie ochronne ma długą historię. Wśród rękopisów z Qumran zachował się zwój, w którym Psalm 91 następuje po niekanonicznych pieśniach przeciw złym duchom, a w późniejszych wiekach jego wersety pisano na amuletach. Pismo ocenia takie przedmioty i zaklęcia surowo — zob. odpowiedź Czy amulety i talizmany to grzech? Psalm sam wskazuje, na czym opiera się bezpieczeństwo: na Bogu, o którym psalm mówi: „uczyniłeś swoim mieszkaniem” (Ps 91,9), a nie na słowach noszonych przy sobie. O tym, czym Pismo nazywa demony, pisze artykuł Kim są demony według Biblii?
Najczęstsze pytania
Czy Psalm 91 obiecuje, że wierzący nie zachoruje?
Nie w sensie gwarancji. Psalm mówi poetycko o całkowitej Bożej opiece, ale Pismo opisuje chorych wiernych: Epafrodyt był „bliski śmierci” (Flp 2,27), a Tymoteusz miał „częste niedomagania” (1 Tm 5,23). Pewna obietnica to Boża obecność w utrapieniu (Ps 91,15) i ostateczne zbawienie.
Czy Psalm 91 to modlitwa egzorcyzmu?
Nie. To modlitwa ufności skierowana do Boga. Demonologiczne odczytanie wiąże się z greckim przekładem wersetu szóstego i z dawnym użyciem ochronnym, ale tekst hebrajski nie zwraca się do złych duchów i niczego nie wypędza.
Kto mówi w Psalmie 91?
Głosy się zmieniają. W wersecie drugim mówi wierzący („Będę mówił o Panu”), w wersetach 3–13 ktoś zwraca się do niego w drugiej osobie, a w wersetach 14–16 przemawia sam Bóg. Taka wymiana mogła odpowiadać wspólnemu śpiewowi, ale tekst nie opisuje, jak go wykonywano.
Czy Ps 91,11 uczy o aniele stróżu?
Werset mówi o aniołach w liczbie mnogiej, którym Bóg każe strzec człowieka na jego drogach. Nie mówi o jednym aniele przydzielonym każdemu człowiekowi ani o modlitwie do aniołów. Teksty, na których opiera się nauka o aniele stróżu, omawia artykuł Anioł stróż — Mateusz 18,10 i Dzieje 12,15.
Czy Psalm 91 mówi o Mesjaszu?
Psalm mówi o każdym, kto „mieszka pod osłoną Najwyższego”, i nie wymienia Mesjasza. Przeciwnik zastosował go do Jeszui jako Syna Bożego (Mt 4,6), a Jeszua nie zaprzeczył, że obietnica Go dotyczy — odmówił tylko użycia jej do wystawiania Boga na próbę. Najpełniej spełniła się w Nim przy zmartwychwstaniu, a przez Niego dotyczy wszystkich wierzących.
Czytaj dalej
- Streszczenie Psalmu 91 — krótkie omówienie rozdziału i jego głównych obrazów.
- Psalm 23 — treść i komentarz — druga wielka pieśń ufności, o Jahwe jako pasterzu.
- Streszczenie Psalmu 90 — modlitwa Mojżesza, która poprzedza Psalm 91.
- Wersety o Bożej opiece — inne miejsca Pisma o Bogu jako schronieniu.
- Psalm 91 w różnych przekładach — porównanie tłumaczeń wersetu po wersecie.
- Wersety o Bożej ochronie — Bóg jako tarcza w innych księgach.
- Księga Psalmów — podział Psałterza na pięć ksiąg i najważniejsze psalmy.
