Obaj ewangeliści opisują te same trzy próby, obaj przytaczają te same odpowiedzi z Księgi Powtórzonego Prawa i obaj kończą tak samo. Różnią się kolejnością dwóch ostatnich scen. Pierwsza próba jest u obu ta sama.
Która próba jest pierwsza u obu ewangelistów?
Wówczas przystąpił do niego kusiciel i powiedział: Jeśli jesteś Synem Bożym, powiedz, aby te kamienie stały się chlebem. A on odpowiedział: Jest napisane: Nie samym chlebem będzie żył człowiek, ale każdym słowem pochodzącym z ust Boga.
Mt 4,3-4
Łukasz zapisuje ją niemal identycznie, z drobną różnicą w zakończeniu odpowiedzi.
I powiedział do niego diabeł: Jeśli jesteś Synem Bożym, powiedz temu kamieniowi, aby stał się chlebem. Ale Jezus mu odpowiedział: Jest napisane: Nie samym chlebem będzie żył człowiek, ale każdym słowem Bożym.
Łk 4,3-4
W jakiej kolejności próby układa Mateusz?
U Mateusza druga próba rozgrywa się na szczycie świątyni.
Wtedy diabeł wziął go do miasta świętego i postawił na szczycie świątyni. I powiedział mu: Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się w dół, jest bowiem napisane: Rozkaże o tobie swoim aniołom i będą cię nosić na rękach, abyś nie uderzył swojej nogi o kamień. Jezus mu odpowiedział: Jest też napisane: Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, swego Boga.
Mt 4,5-7
Trzecia na wysokiej górze i to ona kończy całą scenę.
Znowu wziął go diabeł na bardzo wysoką górę i pokazał mu wszystkie królestwa świata oraz ich wspaniałość. I powiedział do niego: Dam ci to wszystko, jeśli upadniesz i oddasz mi pokłon. Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.
Mt 4,8-10
W jakiej kolejności próby układa Łukasz?
U Łukasza góra jest druga.
Wtedy wyprowadził go diabeł na wysoką górę i pokazał mu w jednej chwili wszystkie królestwa świata. I powiedział do niego diabeł: Dam ci całą tę potęgę i ich chwałę, bo zostały mi przekazane i daję je, komu chcę. Jeśli więc oddasz mi pokłon, wszystko będzie twoje. A Jezus mu odpowiedział: Idź precz ode mnie, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.
Łk 4,5-8
A świątynia w Jerozolimie ostatnia.
Potem zaprowadził go do Jerozolimy, postawił na szczycie świątyni i powiedział do niego: Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się stąd w dół. Jest bowiem napisane: Rozkaże o tobie swoim aniołom, aby cię strzegli; I będą cię nosić na rękach, abyś przypadkiem nie uderzył swojej nogi o kamień. A Jezus mu odpowiedział: Powiedziano: Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, swego Boga.
Łk 4,9-12
| Próba | Mateusz | Łukasz |
|---|---|---|
| Kamienie w chleb | pierwsza | pierwsza |
| Szczyt świątyni | druga | trzecia |
| Góra i królestwa świata | trzecia | druga |
Jak tłumaczy się różnicę w kolejności prób?
Układ tematyczny, nie chronologiczny
Najczęstsze rozwiązanie: ewangeliści porządkują materiał według zamysłu swojej księgi, a nie według zegara. Łukasz prowadzi całą opowieść ku Jerozolimie i tam kończy również tę scenę; Mateusz wieńczy ją odprawieniem kusiciela, po którym pada rozkaz odejścia. Czego nie tłumaczy: Mateusz łączy sceny słowami wskazującymi na następstwo — wtedy, znowu — a takie zwroty czyta się jako porządek zdarzeń. Łukasz jest pod tym względem luźniejszy, ale i on używa słowa „potem”.
Trzy próby jako całość, nie jako lista
Drugie wyjaśnienie zwraca uwagę, że obaj ewangeliści traktują kuszenie jako jedno wydarzenie rozciągnięte na czterdzieści dni, a nie jako trzy odrębne epizody. Wyliczenie trzech prób jest przedstawieniem rodzajów pokusy, nie protokołem. Czego nie tłumaczy: jeśli tak, to nie wiadomo, dlaczego obaj wybrali akurat te trzy i dlaczego pierwsza jest u obu identyczna. Przypadkowa zgodność w jednym punkcie przy rozbieżności w dwóch pozostałych wymagałaby osobnego uzasadnienia.
Odpowiedź, która kończy sprawę
Trzecia obserwacja jest wewnętrzna. Rozkaz odejścia, którym Jeszua kończy próbę na górze, brzmi jak zamknięcie rozmowy, a nie jak przejście do następnego punktu. U Mateusza stoi na końcu, u Łukasza w środku, i u Łukasza po nim następuje jeszcze jedna próba. Czego nie tłumaczy: nie rozstrzyga sprawy, bo w wersji Łukasza to zdanie jest krótsze i można je czytać jako odparcie, a nie odprawienie.
Czym Łukasz kończy opis kuszenia?
Kiedy diabeł skończył całe kuszenie, odstąpił od niego na jakiś czas.
Łk 4,13
Zakończenie mówi o odstąpieniu na jakiś czas, a nie o pokonaniu. To jedyne zdanie w obu relacjach, które sugeruje ciąg dalszy, i tylko u Łukasza.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, w jakiej kolejności próby następowały po sobie. Nie da się też rozstrzygnąć tego z tekstu, bo obie relacje są zbudowane jako ciągi i obie używają zwrotów następstwa. Jeden z ewangelistów musiał ułożyć materiał inaczej, niż zdarzenia po sobie następowały, i nie wiadomo który.
Warto przy tym zauważyć, jak niewiele od tego zależy i jak wiele nie zależy od niczego innego. Wszystkie trzy odpowiedzi pochodzą z jednej księgi Tory, wszystkie trzy odsyłają do doświadczenia Izraela na pustyni, i wszystkie trzy odrzucają propozycję drogi na skróty. To jest treść tej sceny w obu wersjach i w obu jest identyczna. Kolejność jest jedynym elementem, który się różni, i jedynym, co do którego żaden z autorów nie uznał za potrzebne się wypowiedzieć.
Na koniec uwaga o tym, skąd w ogóle wiemy o tej scenie. Na pustyni nie było świadków — obie relacje opisują wydarzenie, przy którym nikt trzeci nie stał. Cokolwiek więc zapisali ewangeliści, musieli usłyszeć od samego Jeszui, a to znaczy, że mamy do czynienia z opowieścią przekazaną ustnie, zanim została spisana. Przy takim przekazie kolejność epizodów jest tym, co najłatwiej się przestawia, a treść odpowiedzi tym, co trzyma się najmocniej. Dokładnie taki układ różnic widzimy w tekście: odpowiedzi zgodne co do słowa, kolejność różna.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Jeszua (Jezus) · Łukasz — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia
