Przypowieść o faryzeuszu i celniku opowiada o dwóch ludziach, którzy modlą się w świątyni: pobożny faryzeusz dziękuje Bogu, że nie jest jak inni, a celnik prosi tylko o miłosierdzie. Jeszua (Jezus) mówi, że to celnik wrócił do domu usprawiedliwiony, bo kto się wywyższa, będzie poniżony, a kto się poniża — wywyższony. Przypowieść zapisał tylko Łukasz (Łk 18,9-14).
W skrócie
- Gdzie: Łk 18,9-14 (zob. streszczenie Łukasza 18).
- Komu: „do tych, którzy ufali sobie, że są sprawiedliwi, a innych mieli za nic” (Łk 18,9). Łukasz nie pisze, że chodzi o faryzeuszy.
- Kiedy: w czasie drogi do Jerozolimy (Łk 9,51), zaraz po przypowieści o wdowie i sędzi — obie dotyczą modlitwy.
- Główny sens: Bóg usprawiedliwia tego, kto przychodzi po miłosierdzie; ufność we własną sprawiedliwość i pogarda dla innych zamykają na ten dar.
- Kluczowy werset: „Każdy bowiem, kto się wywyższa, będzie poniżony, a kto się poniża, będzie wywyższony” (Łk 18,14).
Treść przypowieści (UBG)
Pełny tekst razem z wersetem, który podaje adresatów. Grecki tekst słowo po słowie jest w interlinii Łukasza 18.
Powiedział też do tych, którzy ufali sobie, że są sprawiedliwi, a innych mieli za nic, taką przypowieść: Dwóch ludzi weszło do świątyni, żeby się modlić, jeden faryzeusz, a drugi celnik. Faryzeusz stanął i tak się w sobie modlił: Dziękuję ci, Boże, że nie jestem jak inni ludzie, zdziercy, niesprawiedliwi, cudzołożnicy albo jak i ten celnik. Poszczę dwa razy w tygodniu, daję dziesięcinę ze wszystkiego, co mam. A celnik, stojąc z daleka, nie chciał nawet oczu podnieść ku niebu, ale bił się w piersi, mówiąc: Boże, bądź miłosierny mnie grzesznemu. Mówię wam, że raczej ten odszedł do swego domu usprawiedliwiony, a nie tamten. Każdy bowiem, kto się wywyższa, będzie poniżony, a kto się poniża, będzie wywyższony.
Łk 18,9-14 (UBG)
Kontekst: komu i dlaczego Jeszua to opowiedział
Rozdział zaczyna się od przypowieści o wdowie, która nie przestaje prosić niesprawiedliwego sędziego. Łukasz podaje jej cel: „zawsze należy się modlić i nie ustawać” (Łk 18,1). Kończy ją pytanie: „Lecz czy Syn Człowieczy znajdzie wiarę na ziemi, gdy przyjdzie?” (Łk 18,8). Druga przypowieść też jest o modlitwie, ale pokazuje, że i modlitwa może być wyrazem ufności w siebie zamiast w Boga.
Adresatów Łukasz opisuje przez postawę, nie przez stronnictwo: ufali sobie, że są sprawiedliwi, a innych mieli za nic (Łk 18,9). Ten motyw wraca w jego Ewangelii kilka razy. Znawca Prawa pyta o bliźniego, „chcąc się usprawiedliwić” (Łk 10,29) — i słyszy przypowieść o miłosiernym Samarytaninie. Faryzeuszom, którzy się z Niego naśmiewają, Jeszua mówi: „Wy sami siebie usprawiedliwiacie przed ludźmi, ale Bóg zna wasze serca” (Łk 16,15). A gdy szemrzą, że przyjmuje celników i grzeszników (Łk 15,1-2), odpowiada trzema przypowieściami; w ostatniej starszy brat przypomina ojcu: „nigdy nie przekroczyłem twego przykazania” (Łk 15,29). Ten brat i faryzeusz ze świątyni mówią podobnym językiem (zob. przypowieść o synu marnotrawnym).
Po przypowieści Łukasz stawia dzieci, które przynoszą do Jeszui, i słowa: „Kto nie przyjmie królestwa Bożego jak dziecko, nie wejdzie do niego” (Łk 18,17). Dalej bogaty dostojnik słyszy przykazania i odpowiada: „Tego wszystkiego przestrzegałem od młodości” (Łk 18,21), a w Jerychu przełożony celników Zacheusz zmienia życie (Łk 19,1-10). Cały ciąg krąży wokół jednego pytania: kto naprawdę przyjmuje królestwo.
Realia I wieku
Faryzeusze byli stronnictwem, nie synonimem obłudy — szerzej omawia to hasło farisaios. Paweł mówi, że żył „według zasad najsurowszego stronnictwa naszej religii jako faryzeusz” (Dz 26,5), a o sobie pisze: „co do prawa – faryzeusz” (Flp 3,5). Słuchacz z I wieku widział w faryzeuszu wzór pobożności. Polskie znaczenie słowa faryzeusz jako obłudnika jest późniejsze i nie należy go wnosić do tekstu.
Celnik (gr. telōnēs) nie był urzędnikiem w mundurze. Ściągał cła i opłaty na rzecz władzy — zwykle jako dzierżawca albo pracownik dzierżawcy poboru — i zarabiał na tym, co pobrał ponad należność — stąd słowa Jana Chrzciciela do celników: „Nie pobierajcie nic więcej ponad to, co wam wyznaczono” (Łk 3,13). Ewangelie stawiają celników obok grzeszników i nierządnic; szczegóły zebrano w haśle telones — celnik. Dla pierwszych słuchaczy kontrast był ostry: na jednym końcu wzór, na drugim człowiek z marginesu.
Modlitwa w świątyni. Dzieje znają stałą porę modlitwy w świątyni: Piotr i Jan idą tam „w godzinie modlitwy, o dziewiątej” (Dz 3,1). Przypowieść godziny nie podaje. Zwykłą postawą modlitwy była postawa stojąca (Mk 11,25; 1 Sm 1,26), często z oczami podniesionymi ku niebu, jak u Jeszui w J 17,1. Celnik stoi z daleka, wzroku nie podnosi i bije się w piersi — tak samo jak tłum, który wraca spod krzyża (Łk 23,48). To gest żalu.
Post i dziesięcina. Tora nie używa słowa post, a jedyny dzień w roku, w którym każe Izraelowi „trapić swoje dusze”, to Dzień Przebłagania (Kpł 16,29; zob. post w Biblii i Jom Kippur). Post dwa razy w tygodniu był dobrowolną pobożnością ponad Prawo. Didache, chrześcijańskie pismo datowane zwykle na koniec I lub początek II wieku, wspomina post w poniedziałek i czwartek jako zwyczaj, od którego chrześcijanie mieli się odróżniać. Dziesięcinę Tora nakłada na plony, wino, oliwę i stada (Pwt 14,22-23; Kpł 27,30-32), a przekazuje ją Lewitom (Lb 18,21; zob. dziesięcina w Biblii). Faryzeusz daje „ze wszystkiego, co mam” (Łk 18,12) — zwykle rozumie się to tak, że daje więcej, niż wymaga przepis, jak ci, którzy oddawali dziesięcinę z mięty i ruty (Łk 11,42).
Znaczenie
Wyrok podaje sam Jeszua
Przypowieść kończy się wykładem w jednym zdaniu: celnik odszedł do domu usprawiedliwiony, „a nie tamten” (Łk 18,14), bo kto się wywyższa, będzie poniżony. Tej samej zasady Jeszua używa przy stole przywódcy faryzeuszy, gdy goście wybierają pierwsze miejsca (Łk 14,7-11), i wraca ona u Mateusza (Mt 23,12). Interpretacje muszą się zmieścić w tym wyroku. Odwrócenie porządku jako zasadę królestwa opisuje hasło ostatni będą pierwszymi.
Co było złego w modlitwie faryzeusza
Nie to, co robił. Pościł i dawał dziesięciny, a Jeszua o dziesięcinie z ziół mówi wprost: „To należało czynić i tamtego nie opuszczać” (Łk 11,42). Jego modlitwa zaczyna się nawet poprawnie — od podziękowania Bogu. Problem leży gdzie indziej. Faryzeusz o nic nie prosi, bo niczego nie potrzebuje. Mierzy się nie z Bogiem, tylko z innymi ludźmi, a na końcu wprost z celnikiem: „albo jak i ten celnik” (Łk 18,11). Łukasz nazwał to na wstępie: ufność w siebie i pogarda dla innych. Grecki zwrot oddany w UBG jako „w sobie” można też czytać sam do siebie albo stojąc osobno; obie możliwości pasują do sceny i żadna nie jest pewna.
Paweł, sam faryzeusz, pisze o tej samej pokusie. O swojej przeszłości mówi: „co do sprawiedliwości opartej na prawie – nienaganny” (Flp 3,6), a o rodakach — że chcieli „ustanowić własną sprawiedliwość” (Rz 10,3). Prawa przez to nie odrzuca. Odrzuca ufność, która robi z posłuszeństwa podstawę do przechwałek (zob. łaska i Prawo).
„Bądź miłosierny” — prośba o przebłaganie
Polskie „bądź miłosierny” oddaje grecki czasownik hilaskomai. Ten sam czasownik pada w Hbr 2,17, gdzie arcykapłan działa „dla przebłagania za grzechy ludu”, a należy do jednej rodziny z hilastērion, przebłagalnią, czyli wiekiem arki, na które w Dzień Przebłagania kropiono krew (Kpł 16,15). Celnik nie prosi więc o ogólną życzliwość, tylko o to, by Bóg usunął jego grzech. Czy myślał o ofierze składanej w świątyni, tekst nie mówi. Rodzinę tych słów omawia hasło hilasmos — przebłaganie.
W greckim tekście „grzesznemu” ma rodzajnik — dosłownie mnie, temu grzesznikowi. Faryzeusz nazywał grzesznikami innych; celnik porównuje tylko siebie z Bogiem. Jego słowa brzmią jak skrót Psalmu 51: „Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia” (Ps 51,1), a o takiej postawie psalm mówi: „sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz” (Ps 51,17). Izajasz dodaje, że Jahwe (PAN) patrzy „na tego, który jest ubogi i skruszony w duchu” (Iz 66,2).
Usprawiedliwiony — przez Boga, nie przez siebie
Słowo z w. 14 pochodzi od tego samego rdzenia co „sprawiedliwi” z w. 9. Adresaci uznali się za sprawiedliwych sami; celnika za sprawiedliwego uznaje Bóg. Czasownik dikaioō znaczy ogłosić sprawiedliwym (zob. dikaioo) — to wyrok, nie samoocena. Czas przyszły „będzie wywyższony” (Łk 18,14) sięga dalej niż ten jeden dzień w świątyni; Łukasz mówi gdzie indziej o odpłacie „przy zmartwychwstaniu sprawiedliwych” (Łk 14,14).
Najczęstsze błędne odczytania
Faryzeusze byli z zasady obłudnikami
Przypowieść tego nie twierdzi, a Łukasz nie nazywa adresatów faryzeuszami. W tej samej Ewangelii faryzeusz zaprasza Jeszuę na posiłek (Łk 7,36), a inni ostrzegają Go przed Herodem (Łk 13,31). Faryzeusz z przypowieści jest typem człowieka, który ufa sobie. Ten typ można spotkać w każdej wspólnocie, także wśród czytelników przypowieści.
Prawo i dobre uczynki nie mają znaczenia
Jeszua nie potępia postu ani dziesięciny, tylko ufność w nie. Celnik też nie zostaje pochwalony za ściąganie nadwyżek. Gdy Łukasz pokazuje celnika, który spotkał Jeszuę, ten zapowiada, że jeśli kogoś oszukał, odda poczwórnie (Łk 19,8). Usprawiedliwienie z łaski nie unieważnia przykazań; zmienia człowieka, który je potem zachowuje.
Pokora jako nowa zasługa
Łatwo przeczytać przypowieść i pomyśleć: dziękuję Ci, Boże, że nie jestem jak ten faryzeusz. To dokładnie ta sama modlitwa, tylko z zamienionymi rolami. Diagnoza z Łk 18,9 — mieć innych za nic — dotyczy także czytelnika.
Wystarczy powtórzyć słowa celnika
Jeszua przytacza jedno zdanie i nie robi z niego formuły. Celnik zostaje usprawiedliwiony, bo przychodzi z pustymi rękami po miłosierdzie, a nie dlatego, że dobrał właściwe słowa. Pytanie o to, czy Pismo zna gotową formułkę nawrócenia, omawia wpis czy istnieje modlitwa grzesznika.
Czytaj dalej
- Przypowieści Jeszui — przegląd wszystkich omówień.
- Jak czytać przypowieści — zasady i pułapki.
- Quiz o przypowieściach Jeszui.
- Przypowieść o zagubionej owcy — odpowiedź na szemranie o celnikach i grzesznikach (Łk 15).
- Przypowieść o uczcie weselnej — Łk 14 i zasada wywyższania i poniżania przy stole.
- Wersety o usprawiedliwieniu z wiary.
