Rzeczownik maaser (מַעֲשֵׂר, H4643) występuje w Piśmie trzydzieści dwa razy, czasownik asar (עָשַׂר, H6237) dziewięć. Przepisy rozłożone są po trzech księgach Tory i nie tworzą jednego ciągłego wykładu. Dlatego pytanie, ile dziesięcin właściwie było, jest pytaniem o sposób czytania, a nie o arytmetykę.
Zanim była Tora
I niech będzie błogosławiony Bóg Najwyższy, który wydał twoich wrogów w twoje ręce. I Abram dał mu dziesięcinę ze wszystkiego.
Rdz 14,20
Pierwsze wystąpienie słowa dotyczy Abrama i Melchizedeka, a więc sytuacji sprzed nadania prawa. Hbr 7,4 dopowiada, że była to dziesięcina z łupu. Tekst nie mówi, żeby Abram robił to regularnie ani żeby ktokolwiek mu to nakazał.
A ten kamień, który postawiłem na znak, będzie domem Bożym. I ze wszystkiego, co mi dasz, będę ci na pewno oddawał dziesięcinę.
Rdz 28,22
Drugi przypadek to Jakub, i tu dziesięcina jest treścią ślubu, nie posłuszeństwem przykazaniu. Oba fragmenty pokazują praktykę wcześniejszą niż przepis, ale żaden z nich normy nie ustanawia.
Dziesięcina należąca do Boga i oddana Lewitom
Wszelka dziesięcina ziemi – czy to z nasienia ziemi, czy z owocu drzewa – należy do Pana. Jest ona poświęcona Panu.
Kpł 27,30
Zasada podana jest bez zastrzeżeń: dziesięcina z ziemi już należy do Boga, więc oddanie jej nie jest darem, lecz zwrotem. Kpł 27,31 dopuszcza wykup części dziesięciny za dopłatą jednej piątej. Kpł 27,32 obejmuje przepisem także bydło i trzodę, liczone przy przechodzeniu pod laską pasterską, a Kpł 27,33 zabrania przebierania między dobrym a marnym i wyklucza wykup dziesięciny ze stada.
W ten sposób też i wy macie składać Panu ofiarę wzniesienia ze wszystkich waszych dziesięcin, które przyjmujecie od synów Izraela; kapłanowi Aaronowi oddacie z nich ofiarę wzniesienia należną Panu.
Lb 18,28
Lb 18,21 przekazuje wszystkie dziesięciny Lewitom jako ich dziedzictwo — w zamian za służbę i za brak ziemi. Lb 18,26 nakłada z kolei na samych Lewitów obowiązek oddania dziesiątej części z tego, co otrzymali. Powstaje w ten sposób dziesięcina z dziesięciny, którą Ne 10,38 nazywa wprost.
Dziesięcina, którą je się samemu
A będziesz spożywać przed Panem, swoim Bogiem, w miejscu, które wybierze na mieszkanie dla swego imienia, dziesięcinę ze swego zboża, wina i oliwy oraz z pierworodnych swoich wołów i trzód, byś uczył się bać Pana, swego Boga, po wszystkie dni.
Pwt 14,23
Ten przepis zaskakuje każdego, kto zna dziesięcinę wyłącznie jako oddawanie. Tutaj ofiarujący spożywa ją przed Bogiem, w wybranym miejscu, razem z domem i z Lewitą. Pwt 14,24 przewiduje przypadek zbyt dalekiej drogi, Pwt 14,25 pozwala zamienić plon na pieniądze, a Pwt 14,26 mówi, co za nie kupić: woły, owce, wino lub mocny napój. Cel podaje Pwt 14,23 — uczenie się bojaźni. Pwt 12,17 formułuje tę samą zasadę od strony zakazu: dziesięciny nie wolno spożywać w swoich bramach.
Trzeci rok
Wtedy przyjdzie Lewita, który nie ma działu ani dziedzictwa z tobą, oraz przybysz, sierota i wdowa, którzy są w twoich bramach, i będą jeść do syta, aby Pan, twój Bóg, błogosławił cię w każdej pracy twoich rąk, której się podejmiesz.
Pwt 14,29
Co trzy lata dziesięcina zostaje w bramach i przypada czterem grupom: Lewicie, przybyszowi, sierocie i wdowie. Pwt 14,28 wyznacza rytm, Pwt 26,12 nazywa ten rok rokiem dziesięcin, a Pwt 26,13 podaje wyznanie, które ofiarujący ma wtedy wypowiedzieć. Am 4,4 wspomina o dziesięcinach trzeciego roku w tonie ironicznym, co pokazuje, że rytm był znany słuchaczom proroka.
Ile ich było
Tekst nie liczy. Nigdzie nie pada zdanie, że dziesięcin jest jedna, dwie albo trzy. Widać natomiast trzy różne przeznaczenia: Lewici, wspólny posiłek ofiarującego i ubodzy co trzeci rok. Czy to jedna danina o zmiennym przeznaczeniu, czy odrębne daniny nakładające się na siebie, jest wnioskiem czytelnika, a nie zdaniem Pisma. Obie tradycje interpretacyjne muszą coś dopowiedzieć i obie to robią.
Przynieście całą dziesięcinę do szpichlerza, aby żywność była w moim domu, a doświadczcie mnie teraz w tym, mówi Pan zastępów, czy wam nie otworzę okien niebios i nie wyleję na was błogosławieństwa, tak że nie będziecie mieli gdzie go podziać;
Ml 3,10
Malachiasz zakłada praktykę już istniejącą i zarzuca jej zaniedbanie, a Ml 3,8 nazywa to okradaniem Boga. Sytuację odwrotną opisuje 2Krn 31,5 i 2Krn 31,6 — dziesięciny znoszone na stosy za Ezechiasza, osobno z plonów i osobno z wołów i owiec. Ne 10,38 pokazuje procedurę pobierania z udziałem kapłana.
Czego tekst nie mówi
Wszystkie przepisy o dziesięcinie dotyczą plonu ziemi i przychówku stad. Nie ma w Torze dziesięciny z rzemiosła, z handlu ani z zapłaty za pracę najemną. Kto rozszerza przepis na dowolny dochód, dokonuje przeniesienia, którego tekst za niego nie robi.
Nie ma też w Piśmie przepisu o dziesięcinie dla zgromadzenia wierzących. Mt 23,23 mówi o dziesięcinie z mięty, anyżu i kminku i gani zaniedbanie sądu, miłosierdzia i wiary, ale mówi to do ludzi żyjących pod porządkiem świątynnym. Hbr 7,5 wspomina nakaz pobierania dziesięciny przez synów Lewiego jako stan rzeczy, nie jako polecenie dla czytelników listu.
Nie wiadomo, co działo się z dziesięciną w latach szabatowych, gdy ziemi nie obsiewano, ani jak liczono ją w roku nieurodzaju. Nie wiadomo również, kto miał egzekwować obowiązek: przepis nie przewiduje ani kontroli, ani kary. Ml 3,10 posługuje się zachętą i obietnicą, a nie sankcją.
Zobacz też: Lewici · Abram · Jakub · Malachiasz — znaczenie imienia
